El bitken kesh batsa-aq shańyraǵyna jınalyp, arasyndaǵy hat biletinderge qoly jetken dastan-jyrlardy oqytyp, qysyltaıań kúnderdiń yzǵarynan qurysyp qalǵan arqasyn bir keńitip alyp, paı-paılap úıdi-úıine tarasatyn túnderde Muratbek qarttyń kóńili, ásirese, «Er Saıynǵa» qatty qulapty. «Ot jaǵalaı otyryp, Ottyń basyn toltyryp, Úıiń bazar bolǵandaı, Kóp pe saǵan keregi? Birin myńǵa balaǵan, Qudaı ózin qalaǵan, Jurtqa qorǵan bolǵandaı, Bir me saǵan keregi?» degen pirinen myńǵa tatıtyn jalǵyz ul suraǵan Bozmunaıdyń duǵasy tuńǵysh nemeresin jalańash tósine salyp júrip ósirgen qarııanyń da tileýine juqpaı qaldy deımisiz.
...Bylaıǵy jurtta kóp kezdese bermeıtin tosyn esim Muratbektiń tuńǵysh nemeresine osylaı buıyrǵan kórinedi.
Týǵan sheshesinen alty jasynda qalǵan Saıynnyń qalyptasý kezeńi ózgelerge uqsaıdy hám uqsamaıdy. Uqsaıtyny – jurt kórgen soǵysty kórip, jurt shekken azapty birge shekkeni. «Rasynda da, qaı ýaqyttan bastap maǵan es kirdi?! Iá, ıá, eń áýeli qarnymnyń qatty ashqany esimde» deıtin bir áńgimesinde. Kókirek kózine sana daryp, aqyl kirgen sátte dúnıeni alǵash ashtyqpen túısiný sol ýaqyt perzentteriniń enshili sybaǵasy edi ǵoı. Uqsamaıtyny – kúni kijinýmen ótetin kóp kedeıdiń Qudaıdy qarǵaýdan aspaıtyn paryqsyzdaý ashýyn boıyna juqtyrmaǵany. Bul ustamdylyq sonshama tar zamannyń ózinde nálet aıtyp, qarǵanyp kórmegen atasynyń shapaǵaty ekeni anyq. «Otbasymen jibekteı esilip turatyn Muratbekovter áýletinen» juqqan básireli minezi onyń búkil shyǵarmashylyǵynan andaǵaılaıdy da turady.
* * *
«Kórkem sózdiń jany – kórkem obraz» depti Saıyn Muratbekov bertinde bergen bir suhbatynda. Ol qaı shyǵarmasynda da aldymen obrazdardy qalyptaýǵa kúsh saldy. Onyń galereıasynda bir jaqty jaqsy, bir jaqty jaman keıipker joq. Tipti «Jabaıy almadaǵy» eń súıkimsiz Turjannyń ózi alǵash sahnaǵa shyqqanda qorǵansyzdaý, momyndaý qalypta kórinedi. Onyń qaı keıipkeri de esersoq Rysbek sııaqty qubylýǵa beıim turady. Oqyrman kóp úmit artyp, baýyr basyp qalatyn Zıbashtyń ózi brıgadır saılanǵan soń áp- sátte syzdanyp shyǵa keledi. Al, álgi Rysbekti oqýshy ishteı jer-jebirine jetse, mansuqtasa, qarǵap-silese dep ishteı tilep otyrsa da, jazýshy asyǵa qoımaıdy. Osy Rysbek tóńireginde órbıtin adam sengisiz oqıǵalardyń bárin kórip-bile tura aınalasyndaǵylar kezi kelip qalǵanda «Arǵy atasy arqaly, arýaqty adam edi, jaryqtyq» dep aınalyp-tolǵanyp shyǵa keledi. Saıynnyń kórý aıasyndaǵy kópshilik te ıilgish, qubylǵysh. Onyń uǵymynda da «kópte ádilet joq». Soǵystyń zardabynan adamdar osyndaı bolyp ketti dep aqtap almaq nıet te joq. Soǵystan tys, el ońalyp, zaman túzelgen kezeńdi negiz etken «Basynda Úshqaranyń» povesindegi bir shal aıtatyn «Aǵaıyn-týǵan dep qaıtesiń, bularǵa alańdap. Ol sen alysta júrgende – bulardyń baýyry ezilip, emeksip turatyny, al erteń osylardyń ortasyna kelshi...» degen kózqaras ta ásheıin keıipkeriniń aýzyna sala salǵan sózi emes, kóptiń qalpyn alańsyz baqqan, qapysyz ańǵarǵan jazýshynyń túpki oıy. Jalyqqysh keletin adam jaratylysy jaıly aqyrǵy toqtamy.
«Jýsan ıisindegi» qorǵansyz, ıi jumsaq ertegishi Aıan eti qyzyp, kóldeneń dúnıeden ózin azat sezinip turǵan bir sátinde túngi aspanǵa qarap: «Juldyzdyń nýy jıi eken, erteń kún jyly bolady», deıtin. Jáne bul sózdi ádettegi eleýsiz kezinde emes, ertegisin aıtyp bolyp, ásheıinde kózge ile qoımaıtyn qatarlastaryn ózine ábden júgindirip alǵan soń shyǵarmashylyq toǵaıǵan kóńil-kúıde turyp aıtady. Al, ádette áńgúdikteý keletin oıyn balalary dál osy sátte ol ne aıtsa da senýge, ne dese de kónýge daıar turatyn. Kún saıyn jańa ertegi oılap tabý – onyń aıanyshty keıipkeriniń bir sátke ózge jurtqa kórsetken sesi, ózgeniń aldyndaǵy óziniń bir ǵana artyqshylyǵyn paıdalanýy bolatyn. Al, ózge balalarǵa «nýy» degen ne-eı?» degizip, tipti, ózinen surap alýǵa batpaıtyndaı bıiktep ketetini – ylǵı da qaǵajý kórip, kóp qyzyqqa syrttaı qarap turýǵa májbúr bolatyn kemtar balanyń kezegi kelgende qaıtarǵan esesi deýge keledi. Bas keıipker qansha aıanyshty sýrettelse de, onyń kóleńkesinde kórer kózge kóp shalynbaı áńgime biter-bitkenshe erip otyratyn osy bir tákappar «men» ertegishi Aıannyń ómirden tapqan bir jubanyshy ispetti. Ylǵı da óziniń kem ekenin, ógeı ekenin sezinýden sharshaıtyn ishki tákapparlyq óz qoregin osyndaı sátterden aıyrar edi.
Saıynnyń bala kezine tap kelgen soǵys pen joqshylyq onyń qaı zamandasyn da osyndaı «jubanyshtardy» maldanýǵa májbúrledi. «О́zinde barmen kózge urarlyq» eshteńesi joq, jan dúnıesi kedeı, kórgeni men túıgeni az, otbasylyq tárbıe degen adyra qalǵan, urpaq, dástúr sabaqtastyǵy bir sát úzilip turǵan kezde ómirge kelgen, dúnıe degendi kúshtiniń álsizge kúsh kórsetýi dep qana tanıtyn onyń qatarynyń súıiner qaharmany Rysbek, Ájibek sııaqty áńgúdik minezinen óńge túgi joq kemisteý adamdar boldy. Jazýshy da aınalasyna osylaı qarap, joǵy tabylyp, óshkeni janyp, táýbeleı qýanǵan sátiniń ózinde aýzyna aqsarbas emes, «jeti nan» degen jýastaý sóz túsetin ájesi («Jabaıy alma») sekildi zamanynan jeńilgen jýas, pás adamdardyń qabaǵyn kóp baǵyp ósipti.
Jasaǵan obrazdardyń basym bóligi qarabaıyr adamdar ekenine qaramastan árqaısysy bir-bir patshaǵa barabar deńgeıde beınelenedi. Ol qalyptaǵan balalar da zorlyq pen qorǵansyzdyq aralasqan qym-qýyt tartystyń ishinde júredi. «Balanyń istegeni bilinbeıdi» degen sózdi Saıyndy oqyǵanda basqasha túsinesiń. Balanyń istegen qolǵabysy ǵana emes, qylmysy da bilinbeıdi eken. Olar istegen jamanshylyqtar úlkender tarapynan aıtylatyn «bala ǵoı» degen bir aýyz sózdiń qalqasynda qalyp kete beredi eken. Ádiletsizdik ataýly da balalyq shaqtan bastalady eken. Biz tunyq kez, balalyq shaq dep tek súısinispen, sáýleli esteliktermen eske alatyn bala shaqqa Saıyn tym basqasha qaraıdy. Jáne siz ben bizdiń ádemi esteligimizden góri Saıynnyń qatań realızmi shyndyqqa jaqyn.
Adamǵa tán qaıshylyqty sezim men minezderdiń bárimen qapysyz sýarylyp, jan-jaqty qashalǵan keıipkerleri sahnaǵa qaı kezde shyǵyp, qaı kezde sóılep, qaı kezde toqtaý kerek ekenin jaqsy biledi. Onyń keıipkerleri de bolǵan isti bolǵandaı qylyp, bas salyp, taban astynda jazyp tastaýdy jazýshylyq óner kótermeıtinin, qaı taqyrypty jazsań da, aldymen ýaqyttyń aıtar sózin baǵamdap almaı bolmaıtynyn bekem ustanyp ótken jazýshynyń ózi sııaqty...
Saıyn týǵan jer, týǵan aýyl týraly qasterli (hám jattandy) qaǵıdalardy da syryn qashyryp aıta bermeıdi. Kúlli shyǵarmasy aýyl tirshiligine arnalsa da, onda «aýyl – ǵajaıyp, aýyl – keremet», «qyrmanǵa kel, qalqataı» deıtin uran joq. Onda ómir bar, adam bar – aýyl sonyń fony ǵana. Jazýshy bul fondy jete bilgeni, jaqsy tanyǵandyǵy úshin tańdap alǵan. Áıtpese, soǵys jyldary «Bári de maıdan úshin» dep, tyldaǵylardyń ashtan ólgenine, tyń ıgerý jyldarynda uranǵa erip, joıdasyz kóp jyrtylǵan jerdiń ıgerilmeı bos qalǵanyna, jarysqa túsem dep shamadan tys kóbeıgen maldyń bosqa qyrylǵanyna degen qyjylyn jıi-jıi ańǵartyp alatyn jazýshy «qala jaman, aýyl jaqsy» degen jalǵan ıdeologııaǵa senip qaldy deı almaısyz.
Kezinde «Saıynnyń taqyryp órisi tarlaý bop barady, kil aýyl jastarynyń ómirin jazady» degen synǵa arqaý bolǵan onyń biryńǵaı aýyl tirshiligine qurylǵan shyǵarmashylyǵynyń «naýqandyq týyndylar» qatarynda qalyp qoımaýy da – «kil aýyl jastarynyń ómirine» ózinshe kelgenimen baılanysty. Ondaǵy basty taqyryp – aýyl emes, adam bolatyn. Adamnyń alasy men qulasy, ishi men tysy bolatyn. «Týǵan jerge degen jalǵan eljireý de joq edi kóńilinde» ispetti jeke turǵanda bir sát «bu nesi?!» degizerlik tosyn baılamdar shekken jetimdik pen kórgen quqaıy esine túsip, qaradaı jerinip turǵan adamnyń kóńil kúıimen astasqanda múlde tiksintpeıdi. Kerek bolsa, aldynan ańqyldaı shyqqan kóptiń qushaǵynda ózin «joǵaltyp» alǵan, «osyndaı bir sátter úshin, osyndaı ystyq saǵynysh úshin ómir súrý qandaı jaqsy» dep tebirenip otyratyn Áseti («Basynda Úshqaranyń») kele-kele ózine kórsetilgen qurmet pen qolpashtan, meıir men peıilden de mezi bolady. Saıyn jasaǵan obrazdar osyndaı árkelkiligimen, ár kezdegi ártúrli kóńil kúıimen, jaqsylyǵy men jamandyǵy qatar órilip otyratyn «kádimgi adam» keıpimen qyzyqtyrady. «Jazýshy – perishte emes» deıtin qalamger úshin ózi kýá bolǵan jaıt qana emes, jasaǵan kúná, istegen qateligi de – shyǵarmaǵa arqaý. Aldyndaǵy aq qaǵazda júrip jatqan ómirdiń qudaıy ózi bolǵanymen, ondaǵy adamdardyń isine aq, qara dep kesim aıtpaıtyn, tipti, eń quryp qalǵan keıipkeriniń ózin mansuqtamaıtyn, ájýalap, oqyrmanmen qosylyp jek kórmeıtin jazýshy qalamy qalyptaǵan jandardyń qaı-qaısysyn da ógeısitip, ózekke teppeıdi. Jer betindegi ádiletsizdikterdi kóre tura nege aralaspaıdy, nege álsizderge kómektespeıdi, qolynda bıligi bar azǵyndardy qashanǵy taırańdatyp qoıady dep Qudaıdyń ózin jazǵyratyn keıipkerleri sııaqty, oqyrman da Saıynnyń anaý-mynaýǵa búlk etpeıtin tózimine tańdanady da otyrady. Saıyn da arystannyń azýyndaǵy eliktiń laǵyn qutqaryp jiberýdiń ornyna, taspaǵa basyp, jaı ǵana áńgimelep otyratyn dáti berik operator sııaqty. Tabıǵı qısynǵa aralaspaıdy. Eshkimdi jaqtamaıtyny da sodan. Onda júrip jatqan kúrestiń bári – tirshilik úshin. Zorlyqpen ıip, qınap qıystyrý joq. Sóıte tura, bolǵandy bolǵan kúıinde de jazbaıdy. О́miriniń sońyna qaraı bergen birli-ekili suhbatynda oıynda júrgen shyǵarmalarynyń qısynyn tappaı, bógelip turǵanyn, tapqan kúni jazýǵa otyratynyn aıtatyn. Aldyńyzdaǵy áńgime sizdiń sanańyzda qazir ótip jatqanymen, jazýshynyń sanasynda qansha márte súzgiden ótken, óńdelgen, aqyrǵy nusqasy tańdalǵansha basynan birneshe ret «keshken» baıyrǵy oqıǵa. Ol shyǵarmadaǵy jańalyqpen jazý ústinde qaýyshpaıdy, bári jazýǵa deıin jerine jete naqtylanǵandyqtan ondaǵy oqıǵalardyń bári oǵan ábden tanys. Sondyqtan da, ol jazý ústinde sizdi ıekteıtin eljireýik emosııaǵa berilmeıdi. Jazýǵa otyrardan buryn bári sheshilip qoıǵan, endi eshteńeni túzetýge bolmaıdy.
Saıynnyń búkil áńgimesin ózgeni túsinýge tyrysatyn (aqtap ta áýre bolmaıtyn), ózgege ǵana emes ózine de kúmánmen qaraıtyn, kezi kelip qalǵanda ádiletsizdikke arasha túsýge qorqyp, tilin tistep, buǵyp qalǵanyn da jasyra almaıtyn shynshyl, jumsaq minezdi adam aıtady. Ol, tipti, ózi kórgen sulýlyqqa da kúmánmen qaraıdy. «Kókoraı» povesinde túngi aýyldyń sýretine tamsana turyp: «aýyldyń osy shaǵyn Janaı ǵana osylaı kórip, bile me eken? Álde basqa jurt ta seze me?» dep ózgeniń ǵana emes, óziniń de talǵamyna shák keltire oılanatyn keıipkeriniń eki udaı, sekemshil kóńil kúıi áp sátte oqyrmandy da meńdep alady. Sondyqtan siz shyǵarmadaǵy kúlli kórinisti onyń ózgerýge beıim turatyn keıipkerleriniń kóńil kúıi arqyly qabyldaýǵa májbúrsiz. Jesir jeńgesine sóz sala kelgen súıkimsiz sary shalǵa degen lırıkalyq keıipkerdiń jekkórinishi áp-sátte sizdi de qursaýyna alyp úlgeredi. Endigi bir sátte keıipker álgi shaldy bir sátke ǵana ish tartyp, jaqsy kórip qalady, – «bul qaıtkeni?!» dep oılanyp úlgermesten, siz de jaqsylyqtan úmittene bastaısyz. Súıkimsiz shaldy ıdealdandyra túsetin taǵy bir qasıetterden, jesir jeńgeniń sartap bolǵan baqytsyz kúnderine sáýle júgirter taǵy bir ǵajaıyptardan dáme etesiz. Biraq, bul kúrmeýdiń sheshimi o basta basqalaı sheshilip qoıǵan. Jazýshy sizdi emeksitip-emeksitip ákeledi de, aqyrynda qııalyńyzda oıanyp úlgergen ǵajaıypqa degen úmitińizdi úzedi. Arqańyzdan qaǵyp, mańdaıyńyzdan sıpap jubata otyryp sońǵy sheshimin aıtady. Sol sebepti, Saıynnyń ár shyǵarmasyn oqyp bitken soń kóńilińiz astań-kesteń bolyp, ári-sári otyryp qalmaısyz. Ábish Kekilbaev «Hansha-darııa hıkaıasynda»: «Dúnıeni belshesinen qanǵa bóktirip qoıshy, jurt nege istediń dep tańdanbaıdy, apyraı, qalaı istediń dep tańdanady» deıtin. Siz de osynsha shıelenisti jibekteı etip tarqata salǵan jazýshyǵa osylaı tańdanasyz. Keıde jaqsylyqtan úmittendire otyryp, qatal sheshim shyǵaratyn jazýshy, keıde osyǵan qarama-qaıshy qadamǵa barady. Jantúrshigerlik áldebir oqıǵanyń elesin kórsetip qoıyp, qorqyta-qorqyta sońǵy núktege jetelep ákeledi. Biraq, kórkemdik sheshim tym beıbit, tym jaıma-shýaq. Jazýshy «Almatyǵa kelýime sebep boldy», dep alǵyspen eske alatyn Ábý Sársenbaev bir talqylaýda «Jeńeshe» áńgimesi jaıly: «Á dep oqı bastaǵanda «myna qaınysy qara basyp jeńgesine sóz aıtady-aý» dep qorqyp otyrdym. Tap berip, uıat jasaıtyndaı...» depti. Mine, osylaı úmit pen úreı – eki sezim kezek almasyp, áńgime sońyna taqaǵan saıyn sıýjet qoıýlana túsedi.
Saıyn týraly estelikterdi oqymaǵan, ómirinen múlde habarsyz jannyń ózi ony kórkem shyǵarmasy arqyly-aq birshama tanyp úlgeredi. Onyń jumsaq minezi týraly kózkórgender de az aıtpaıdy. Máselen, ádebı ortadaǵy beıresmı otyrystarda ózgeler bir-birine keıde beıbit qalypta, keıde qyzylkeńirdek bolyp syn aıtyp jatqanda, kóbine jymıyp qoıyp únsiz otyratyn Saıyndy sóıletýge tyrysatyn aınalasyna: «Endi... ol túsinikti ǵoı», – dep, ekiushtylaý kúlip qana qoıatyn kórinedi. Bul eshkimdi ókpeletkisi kelmeıtin meıirim ǵana emes, belgili dúnıeni kópirip aıta bergendi unatpaıtyn ishki berik ustanymnyń kórinisi.
Bul minez onyń áńgime-povesterinen de az baıqalmaıdy. Baqytjan Maıtanov: «Jazýshy shyǵarmalarynyń kópshiliginde avtorlyq ekspressııalar tym jarqyramaı, kómeski kúıinde turyp-aq júrekjardy syrlardyń áser-tolqynyn sheber sóılete alady», deıdi. Intýısııasy tym tereń jazýshy shyǵarmashylyqta osy artyqshylyǵyn qapysyz paıdalandy. Jáne óz sezingenin táptishtep túsindirip te áýre bolǵan joq. Oqıǵanyń ishinde júrse ne sezingenin, ne oılaǵanyn aıta salady. Áldekimniń minezin syrttaı qyzyqtaıdy. Keıipkerleriniń basty erekshelikterin shaǵyn shtrıhtarmen atap ótedi de, ár attaǵan saıyn bir syr tastap, alǵa jyljyp otyrady. Onyń osyndaı shaǵyn shtrıhtary endi sizdiń túısigińizge sáýle túsiredi. Saıyndy oqyǵanda adamdy oı ıektegish keletini sonysynan.
«Teginde bireýdiń onsyz da battııa kórinip turǵan qýanyshyn daqpyrta sóz etseń ekinshi bireýge aýyr tııýi múmkin ǵoı», deıtin bir keıipkeri. Bul sózdi aıtqyzyp turǵan da – álgi minez. Onyń keıipkerleriniń qaıǵysy da, qýanyshy da aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalardy kómip tastamaıdy. Bireýdiń qýanyshy ekinshi bireýdiń qaıǵysyna qozǵaý salady. Onyń qıynshylyqtan kóz ashpaıtyn, sonda da ólmeıtin keıipkerleri soǵystan týysy aman kelgen kórshisine tileýles bola tura, qýana tura «shirkin-aı, meniń jaryǵym da osylaı keler me edi!» – dep, beımálim qyzǵanyshyn jasyra almaı, jylap turady. Onysy keshirimdi jáne.
...Qaraly kúıdiń ózine eptep shýaq aralastyra biletin, asyp-tasqan alaqaıly sáttiń ózine ebin taýyp bir muń qosyp jiberetin jazýshynyń qalamyndaǵy adamdy asqaqtatpaıtyn da, túrshiktirmeıtin de jyp-jyly lebi mańdaıyńyzdan sıpaı otyryp, alǵa júr-júrleıdi. Qaıtalap oqysańyz – baıaǵyda bastan keshken sezimdi taǵy bir túısiný úshin ózińizge tanys sáttermen ushyrasqansha taǵatyńyz qalmaıdy...
* * *
Almatyǵa ózinen buryn sózi kelgen, ýnıversıtette qatarlastary Saıyn Muratbekov degen jazýshynyń ózimen kýrstas ekenin estip, «apyr-aı, ózimiz qatarly jigit eken ǵoı», dep tań qalǵan jazýshy dúnıeden ketkeli on jyl ótipti. Zamandastary «Meniń qaryndasymdy» jazǵan, aty belgili bolyp úlgergen jazýshynyń ózi qatarlas ekenine tańdansa, keıingi býyn Saıyn degen jazýshynyń osydan on jyl buryn ǵana osy biz basqan topyraqty basyp, biz jutqan aýany jutqanyna sene almaı daǵdarady.
Adamzat balasy Saıyn degen jazýshyny álimsaqtan beri biletindeı, yqylymnan oqyp kele jatqandaı kórinedi de turady...
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
