Tarıh sahnasyndaǵy bıleýshi dınastııalardyń taq muragerligine nazar aýdaryp kórelikshi. Patsha taǵy ákeden balaǵa mıras bolyp aýysyp otyrdy. Áke men bala túsinistik tapqan ımperııalardyń tasy órge domalap, áýlet múddesin kózdegen áýelgi aqylman saıasat ata ósıetinen qııa baspaı jalǵastyryldy. Osylaısha ákeden balaǵa, atadan nemerege monarhııalyq muragerlik jolymen kóshken atyshýly Shyńǵys han, Osman, Ámir Temir ımperııalary, aǵylshyn jáne fransýz koroldikteri nesheme ǵasyrlar boıy jasap, saltanat qurdy. Arǵy tarıhty aıtpaǵannyń ózinde, osynaý ortaǵasyrlyq dáýirlerdegi bıleýshi áýletterde ákeler men balalar dramasy, tragedııasy da az oryn alǵan joq. Dúnıe tutqasyn ustaǵan, ámirin eshkim eki etpegen patshalar men korolder de, qahandar men handar da áke men bala máselesinen, onyń túıtkildi suraqtarynan, kóńildi alańdatar ahýaldarynan aınalyp óte almaǵan.
Múddeler qaıshylyǵy men jeke bastyń menmendigi tarazyǵa salynyp talasqa túsken kezde izgilikshil adamı sezimderdi qataldyq pen ashkózdik, jaýyzdyq pen qanisherlik almastyrdy. Ákeler men balalar qatynasyndaǵy túsinbestikterdiń saldarynan aqyl-parasattyń tumshalanýyna, qan tógilýine, ádiletsizdik pen qııanatqa jol berildi. Kiná ákeler jaǵynda kóbirek pe, álde, balalar jaǵynda basymyraq pa – tap basyp aıta da almaspyz.
Shekspır tragedııalaryndaǵy ákeler men balalar tartysynyń tereń ıirimderi áli kúnge deıin tolǵandyrady. Joshynyń anyq ajaly aqsaq qulannyń tuıaǵynan emes, úlken uldyń tym erkinsip ketýin keshirmeı kektengen qaharly qahan ákeniń ámirimen jetken jansyzdyń jebeli qııaǵynan boldy-mys degen sypsyń kúıdi Ulytaýdyń jeli áli kúnge deıin ańyratady. Maqtaýly túrik sultandarynyń ǵasyrlap qalyptasqan dástúrinde taqtyń naq muragerinen basqa ul balalardyń ómiri árqashan qyl ústinde bolǵan, solardyń kóbiniń ajaly kisi qolynan kelgen. Altyn taqtyń talas-tartysy osyndaı azaly halge jetkizgen. Reseı patshalyǵyn alar bolsaq, Groznyı atymen málim Qanquıly Ivan Tórtinshi bir sáttik ashý ústinde kózi qaraýytyp, ulyna ajal qushtyrǵan. Qatal ákeniń kárin qylqalammen órnektegen «Ivan Groznyıdyń balasyn óltirýi» atty kartına búkil álemge aıan. Petr Birinshi ulyn óz qolymen óltirmese de, óz ámirimen azap pen ajalǵa qıǵan. Bul qaıǵyly jaılardyń sebep-saldaryn da bir aýyz sózben túıip, tóreligin aıtyp tastaý qısynǵa kelmeıtin sharýa.
Al endi bir ǵajap nárse, Qudaıdyń qudireti dep aıtaıyqshy, óz topyraǵymyzdaǵy Qazaq handyǵynyń tolaıym tarıhynda áke men bala qaqtyǵysyna áste jol berilmegenin baıqaımyz. Qazaq ordasynyń bıleýshi handar áýletinde ákeni syılaý, aǵany qurmetteý, áke sózin eki etpeý, al uldy ardaq tutyp aıalaý saltynan esh aınymaǵan. Taq aınalasyndaǵy talas-tartystyń jurnaq-juqanasy da bolmaǵan. Osy qasıet halqymyzdyń qanyna daryǵanyn maqtanyshpen aıtýymyzǵa bolady-aq.
Biraq bul qazaq jurtynda áke men bala máselesi bolmady degen sóz emes. Árıne, ol másele boldy, áıtkenmen, joǵaryda aıtylǵandaı asqynǵan sıpattarda kórinis tapqan joq. Kerisinshe, bizdiń ata-babalarymyzdyń baıyrǵy baıyrqaly, izgilikti dástúrine saı, keńqoltyq ta keńpeıil áke men bala qatynasy túsinistik pen syılastyqqa negizdeldi. Bala ákeni tyńdady, áke balaǵa tálimin úıretti, ulaǵatty urpaq qaldyrýdy murat tutty. Qazaqtaǵy áke men bala qatynasynyń ǵıbratty úlgisi Qunanbaı qajy men hakim Abaıdyń arasynda aıqyn kórinedi. Bul jerde Qunanbaı men Abaıdy tartystyrý keńestik ıdeologııa qyspaǵyndaǵy sharasyzdyq bolǵany da ras. Shyn máninde, Abaı óz ákesin pir tutqan. Qarańyz: «Muqym qazaq balasy, Tegis aqyl surapty. Tobyqtyny el qylyp, Basyn jıyp qurapty, Mekede ýaqyt úı salyp, Páter qyp, jaqqa shyraqty». Qyrshyn ketken uly Ábdirahmandy: «Jańa jyldyń basshysy – ol, Men eskiniń arty edim» dep ardaqtaǵan.
Osynyń ózinen ákeler men balalar arasyndaǵy rýhanı sabaqtastyqty ári aıyrmashylyǵyn orystyń sol zamandaǵy ozyq jazýshysy Týrgenevshe tolǵap paıymdaýdy kóremiz. Qazaq qoǵamyndaǵy áke-bala máselesiniń túıtkilderin ashyp aıta bilgen oıshyl Abaıdyń: «О́ziń úlken, qylyǵyń – bala-shaǵa, Balasha máz bop júrsiń tamashaǵa. Ákesi uryssa balaǵa ol da – dostyq, Balasy uryssa ákege jarasa ma?» degen ǵaqlııa naqyl jyrynyń ózektiligi búgingi ómir aqıqatymen de astarlasyp jatýy keremet. Búgingi áke de, bala da Abaıdyń osy ulaǵatyn qaperine ala júrse, eshkimnen kem bolmaıdy, dúnıe dıdarlanyp ǵajaptana túspek.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
