Altyn qazyq

Arab elderi ozyq tehnologııalardy eńbek pen turmysqa engizgenderimen, etnos retinde álemdik ǵylym-bilimge etene aralasa qoımaǵan. Tek, órkenıettiń utymdy tustaryn halyq ıgiligine jaratyp otyr. Eýropada oqymystylar qatary bir mıllıon halyqqa shaqqanda bes myń adamnyń tó­ńireginde bolsa, arab elderinde ol bir myńǵa da jetpeıdi eken. Azııa qurlyqtary da osy shamalas. 

Alaıda, Japonııa sııaqty órkenıet kóshiniń basynda turǵan elder bar. On­da ǵylym da, ǵylymnyń nátıjesi de ha­lyq­tyń turmystyq qajetine áldeqashan aı­nalǵan. Bir qaıran qalatyn dúnıe – son­shama jahandyq qubylystardy ıge­re turyp, japon degen etnostyń di­ńi­ne shirkeý salmaǵandary. Bári ana ti­lin­de sóıleıdi, aǵylshynǵa kelgende de múdirmeıdi. Ulttyq jadydan ajy­ra­maǵan. Ár zamannyń aǵymyna ile­sip tól uǵym-túı­sigin ózgertýge eshbir oqy­mystysy, saıa­sat­keri atsalyspaǵan. О́ki­nish­tisi, qazaqtyń myq­tylary ulttyq oı-sanany mesheý, artta qalyp qoıǵan de­gen turǵyda barynsha biryńǵaılaýǵa kúsh saldy. Tipti, «óziń kom­somol bola tu­ryp, áli talqan jeısiń» de­gen jora­syz jazǵyrýlarǵa deıin bardy. Osy ki­ná­laý­lardan keıin kópshiligi ulttyq ta­ǵam­dardan da taıynatyn boldy. 

Sóıtip, tól múdde bolshevıktik yń­ǵaı­­ǵa jyǵylyp, keńestik saıasattyń qur­ba­ny­na aınalyp jatty. Qaıbir bala­lar ana ti­l­inde tálim almady, bara-bara tilin umytty. Olar ósip, jetilgen óz kezeginde urpaq sanasyn múlde basqa salt-sana kókjıeginde tár­bıeledi. Ondaı urpaqta ulttyq jady bol­mady, bolsa da tym álsiz edi. Keńestik júıedegi oqymystylarymyzdyń deni ózi otyrǵan butaǵyn ózi kesip jatqanyn ańdamady. Osyny túsingen kór­nekti qalamger Ǵabıden Mustafın «Biz ult­shyldyqpen kúrestik, endi sender ult­syzdyqpen kúresesińder» dep aıtqan edi bolashaq urpaqqa. Jaryqtyq, túbi ór­kenıettiń jaqsy bir elementi etnostyq beı­neni saqtap, ǵylym-bilimdi damytý úr­disi oralatynyn ańǵarǵandaı.

Táýelsizdik tusynda osy ártektilik qundylyqtarymyz retinde baǵalanyp otyr. Shyndyǵynda da tarazynyń eki basyndaı uǵym – ortaq maqsat, múddeni túsingen. Slavıandyq sanadaǵylar tól uǵym­ǵa, tól uǵymdaǵylar eýropalyq ól­shemderge qaraı umtylýda. Ortasynda ata-baba murasy tur. Ekeýiniń de kók­se­geni osy altyn qazyq. Búginde altyn qa­zyqqa oraldyq desek bolady. «At aı­nalyp qazyǵyn tabar» dep aıtqan qa­zaq, sabyrlylyqqa, tózimdilikke, to­le­rant­tylyqqa úırenińder. Sabyr saq­ta­sańdar aýa jaıylǵandar qaıta úıi­r­ge qo­sylady dep amanat etkendeı. Son­dyq­tan, aýyzbirshilik, yntymaq kez kelgen órkenıet kóshine ilestirip aparady. Qazirgi tańda el ishinde qarapaıym qazaqshany túsinbeıtin azamat joq. Jaýap bere almaýy múmkin. Osynyń ózi alǵyr órkenıettiń órisi bar urpaqty bir betkeıge bastap baratynyn kórsetetindeı.

Degenmen, urymtal tusta ozyq oı­dyń trendine aınalyp, serke tastyń ústin­de turyp sóz sóıleıtin qaısybir ǵalym­da­ry­myz, jazýshylarymyz (kónekóz zııa­ly­larymyzdyń deni desek te bolar) áli kún­ge deıin kompıýterdi meńgermegen. Olar­dyń uǵymynda ınternet júrdim-bar­dym sóz sóıleıtin, oıpyl-toıpyl oı­dyń ordasy sııaqty. Sondyqtan ondaǵy kó­terilgen máselelerge nemquraıly qa­raı­dy. Resmı baılam dep tasqa basylyp qolyna tıgen baspasózdi ǵana biledi. Jy­ly­na bir ret gazetke qoǵamdyq oı týraly ma­qala berse, «boldy, aıttym ǵoı, jeter» degen toqmeıilsýlikke boı urady. Al qoǵamdyq oı-sana áleýmettik jeliler men ınternette sapyrylysyp jatyr. Ult­tyq jadyny qalyptastyryp, rýhanı jań­ǵyrý máselesin áleýmettik jeliler ar­qyly halyqtyń ishinde júrgizý, qoǵam qaı­ratkerleriniń úlesinde sııaqty. О́ıtýdiń or­nyna keıbir zııa-
lylar qoly bos bolsa bıl­ıard klýbtaryn jaǵalap, bostekilikke sa­lynady. Kerisinshe, qaısybir jurttyń qa­rııasyna deıin búginde bloger bolyp al­ǵan. Úıden shyqpaı-aq jastaryn tár­bıe­lep otyr.

О́kinishtisi qazaq zııalylarynyń oıla­ǵany bılıard, kásipkerleriniń kózdegeni mıl­lıard bolyp tur. Árıne, kópke topy­raq shashý jaramas. Áıtkenmen, deni osy pı­ǵyl­dyń aıasynda. Jas táýelsiz memleket úshin irgesin bekitýge jumsaǵan ár mınýt qymbat. Bizdiń dáýirimizdiń basynda ǵumyr keshken Rım ımperııasynyń fılosofy, aqyn jáne memleket qaıratkeri Lýsıı Anneı Seneka «Keıbir adamdar sonshalyqty kedeı, olardyń qolynda tek aqsha ǵana bar» degen eken. Sondyqtan toıynǵan da, toǵysharlyq ta qurdymǵa jeteleıdi.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» ma­qalasynda «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy to­lyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aı­nalady» deı kelip, «Jańa turpatty jań­ǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý de­ge­ni­ńizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı» degen paıymdy qadap aıtqan. Sol ar­qyly órkenıet kóshine ileskende ulttyq ımmýnıtettiń berik bolýy – negizgi qaǵıda ekenin qaperge myqtap túıip beredi.

Sonymen, altyn qazyq aıqyn, qazy­ǵy­myz­dy tabaıyq.