18 Qyrkúıek, 2017

Aıdyndaǵy aıǵyzdar

241 ret kórsetildi

Sońǵy kezde áldeqashan marqum bolyp ketken maıtalman tulǵalar, tarıhı esimder týraly áleýmettik jelide túrli daqpyrt sózderdi jelshe gýletip, qadirli, syıly zııaly­lary­myzdyń ómir-ózeginen kir-kiltı­pan izdeý, sensasııa qýý, t.s.s. jat ádet­terdiń japan túzde jalǵyz jortqan sarshunaqsha ara-tura tóbesi qyltıyp kórinip qalyp júr. 

Ondaılardyń kóksegen maqsaty bireý-aq. «Jańa­lyqty jurtqa birinshi bolyp men jetkizeıin, shyndyqty shimirikpeı aıtyp salatyn bul netken ǵajap batyl jan edi desin meni, aqıqatty ashqannyń aıyby joq, biz tarıhta bolǵan oqıǵa­nyń bárin búkpesiz ashyq jaza berýimiz kerek, óıtkeni demokratııalyq qoǵamda ómir súrip jatqan joqpyz ba?» deıdi. 

Baıaǵyda atam qazaq «Qudaıdan qoryq­paǵannan qoryq» dep óser urpaǵyn áýeli ımanǵa bas ııýge úıretetin. O dúnıelik bolǵan kisiniń syrtynan ǵaıbat sóz aıtqyzbaı, tyıyp tastap otyratyn. Árýaqqa til tıgizý ımansyzdyqtyń belgisi bolyp sanalatyn. Al qazir keı pende­lerge, tipti rýhanı qunarymyz – Abaıǵa aýyz salý, búldirip turyp búlk etpeý túk bolmaı qaldy. Belgili jazýshy, dramatýrg Roza Muqanova «О́zektegi ókinishter» atty eńbeginde: «Áli esimde, Jazýshylar odaǵynda qyzmet isteıtin kezim bolatyn. 

– Men qazirgi Abaımyn! – dep daýryqty dúr-aqyn. 

– Qazaqqa bir Abaı jetedi, siz tarıhta ózińiz bolyp qalmaısyz ba.., – dedik bizder. Qıtyqqan túri me: «Men Abaıyń­nan da myqtymyn, meniń janymda Abaı­laryń jaı, ánsheıin!» – dedi ol qolyn kókke siltep. Senbeseń, mynaý Abaı­dyń óleńi, tyńda! Al mynaý meniń óleńim! Ol óz óleńin qoqılana oqydy da, Abaı­ǵa kelgende shabandap, salǵyrt oqydy.

Allanyń quzyryna baǵynýdan bas tartqan Ibilistiń órkókirek, tákappar sıqy osyndaı bolǵan shyǵar, sirá», dep jazdy. Áli de qazaqtyń qasıetin, qazynasyn kózge ilmeıtin dóńaıbat oılar, isip-keýip irilik­ten irigender aıaǵyńa shyrmaýyqsha ora­tylyp, alǵa bastyrmaı turǵany anyq. 
Sodan soń, áleýmettik jelidegi ulardaı shýlaǵan tobyrǵa kóziń túsip, «Apyr-aı, aqyn Sákenniń árýaǵynda ne aqylary bar eken sonshama?» deısiz. О́tken taǵdyryn qazbalap, aqynnyń aınadaı taza aıdynyn batpaq balaqpen aıǵyzdaǵanda, ómirleri sodan gúl-gúl jaınap shyǵa kelse meıli-aý shirkinderdiń. Endi bir jazbaǵa qulaq assaq, «Qasym Qaısenov aǵamyz ánshi Roza Baǵlanovany synap tastapty-mys». Qazaqtyń ańyzǵa aınalǵan qos tulǵasyn, halyqtyń súıispenshiligine ıe jandardyń birin kókke samǵatyp, ekinshisin jermen jeksen etkende, kim qandaı abyroı tabady eken-aı deısiz ǵoı baıaǵy. Muqym Qazaq eli aıalaǵan esimderge degen áz qurmet ómirde attary beımálim jandardyń birli-jarym osyndaı jazbalarymen ózgerip sala beredi degenge kim sene qoıady deısiz, árıne? Alaıda qaısar aǵamyz ben ánshi apamyzdyń erligi men ónerinen beıhabar, kórmeı ósken keıingi urpaqtyń kózine shalynǵan kez kelgen mundaı derek keleshekte jas sanany shatastyrmaı qoımasy taǵy anyq-aý...

Biz ózimizdi eshýaqytta ózge órke­nıet­terdiń dálme-dál kóshirmesi bola almaıtyn, salt-dástúri saqtalǵan, rýha­nı qalyby baptalǵan halyqpyz dep sanaı­myz. Jeke bastyń hıkaıalaryn, taǵdyryn kópshilikpen bólisý, otbasylyq syrdy baıandaý – qazaqtyń mentalıtetinde joq, al batysta ol – qalypty jaǵdaı. Onda belgili óner juldyzynyń, tulǵanyń baspaldaqtan súrinip ketkenine deıin táptishtep jarııa etý – bar úrdis. Mysaly, aǵylshyndar: «Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Ýınston Cherchıll esepti múlde qaqpapty, ataqty mýltımıllıoner Rıchard Brenson sóılegende tili kúrmelip, oqyǵanyn mıynda saqtap tura almaıtyn naǵyz aqpa qulaqtyń ózi bolǵan desedi», dep, orystar: «Ǵalym, konstrýktor Sergeı Korolev mektepti kil úshke bitir­gen... Anton Chehov gımnazııada or­nyn­da eki ret qalyp qoıǵan, aqyn Alek­sandr Pýshkın esepke shorqaq bolǵan, hımık Dmıtrıı Mendeleevtiń de sabaǵy asa máz bolmaǵan, stýdent kezinde Lev Tolstoı emtıhannan «bir» degen baǵa alǵan, Vladımır Maıakovskıı úlgerimi nashar oqýshy bolǵan, biraq keńestik ıdeologııanyń soıylyn soǵatyn jyrlar jazǵan aqynnyń bala kúngi mundaı kemshilikterin Keńes Odaǵy jarııa etýge ruqsat etpegen, Reseıdiń birinshi prezıdenti Borıs Elsın tártibi úshin mektepten qýylǵan» dep, al eýropalyqtar: «Isaak Nıýton mektepti óte nashar oqy­ǵan, fızıka páninen úlgerimi óte tómen bolǵan, ataqty kompozıtor Bethovenniń jazǵandarynda qate órip júredi eken, jaı qarapaıym sandardy qosý men kóbeıtýdi bilmepti, Albert Eınshteın sabaqty nashar oqyǵany sonsha, balasynyń kelesheginen kúder úzgen baıǵus ata-anasy onyń erteńgi taǵdyryna alańdap, qatty qaıǵyrypty» dep emin-erkin jaza beredi. Jáne bular qulaqqa sonshalyq túrpideı tımeıdi. Tarıhı tulǵalar ómiriniń qyzyq betteri retinde ǵana qabyldanady. Bir sát asyqpaı mán bersek, áleýmettik jelidegi kóńil jabyrqatar álgindeı dúmbilez paıymdar men dóreki tujyrymdar bir jaǵy osylarǵa eliktep-solyqtaýdan týyp júrgen joq pa eken degen oı da joq emes... Estelik degenimiz eń aldymen, estilik emes pe? Olaı bolmaǵan kúnde júrekter jaralanbaı ma?! 

Sońǵy jańalyqtar

Inflıasııanyń beti qaıtpaı tur

Ekonomıka • Búgin, 20:00

Sıfrlyq damý vıse-mınıstri taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 19:45

Memleket basshysy Asqar Mamındi qabyldady

Prezıdent • Búgin, 18:13

«Tobyl» alty fýtbolshymen qoshtasty

Fýtbol • Búgin, 17:45

Depýtattar nege tártipke baǵynbaǵan?

Aımaqtar • Búgin, 17:10

Kıim óndirisinde ımporttyń úlesi artqan

Ekonomıka • Búgin, 15:29

Pavlodarda er adamdy poıyz qaǵyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar