Ondaılardyń kóksegen maqsaty bireý-aq. «Jańalyqty jurtqa birinshi bolyp men jetkizeıin, shyndyqty shimirikpeı aıtyp salatyn bul netken ǵajap batyl jan edi desin meni, aqıqatty ashqannyń aıyby joq, biz tarıhta bolǵan oqıǵanyń bárin búkpesiz ashyq jaza berýimiz kerek, óıtkeni demokratııalyq qoǵamda ómir súrip jatqan joqpyz ba?» deıdi.
Baıaǵyda atam qazaq «Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq» dep óser urpaǵyn áýeli ımanǵa bas ııýge úıretetin. O dúnıelik bolǵan kisiniń syrtynan ǵaıbat sóz aıtqyzbaı, tyıyp tastap otyratyn. Árýaqqa til tıgizý ımansyzdyqtyń belgisi bolyp sanalatyn. Al qazir keı pendelerge, tipti rýhanı qunarymyz – Abaıǵa aýyz salý, búldirip turyp búlk etpeý túk bolmaı qaldy. Belgili jazýshy, dramatýrg Roza Muqanova «О́zektegi ókinishter» atty eńbeginde: «Áli esimde, Jazýshylar odaǵynda qyzmet isteıtin kezim bolatyn.
– Men qazirgi Abaımyn! – dep daýryqty dúr-aqyn.
– Qazaqqa bir Abaı jetedi, siz tarıhta ózińiz bolyp qalmaısyz ba.., – dedik bizder. Qıtyqqan túri me: «Men Abaıyńnan da myqtymyn, meniń janymda Abaılaryń jaı, ánsheıin!» – dedi ol qolyn kókke siltep. Senbeseń, mynaý Abaıdyń óleńi, tyńda! Al mynaý meniń óleńim! Ol óz óleńin qoqılana oqydy da, Abaıǵa kelgende shabandap, salǵyrt oqydy.
Allanyń quzyryna baǵynýdan bas tartqan Ibilistiń órkókirek, tákappar sıqy osyndaı bolǵan shyǵar, sirá», dep jazdy. Áli de qazaqtyń qasıetin, qazynasyn kózge ilmeıtin dóńaıbat oılar, isip-keýip irilikten irigender aıaǵyńa shyrmaýyqsha oratylyp, alǵa bastyrmaı turǵany anyq.
Sodan soń, áleýmettik jelidegi ulardaı shýlaǵan tobyrǵa kóziń túsip, «Apyr-aı, aqyn Sákenniń árýaǵynda ne aqylary bar eken sonshama?» deısiz. О́tken taǵdyryn qazbalap, aqynnyń aınadaı taza aıdynyn batpaq balaqpen aıǵyzdaǵanda, ómirleri sodan gúl-gúl jaınap shyǵa kelse meıli-aý shirkinderdiń. Endi bir jazbaǵa qulaq assaq, «Qasym Qaısenov aǵamyz ánshi Roza Baǵlanovany synap tastapty-mys». Qazaqtyń ańyzǵa aınalǵan qos tulǵasyn, halyqtyń súıispenshiligine ıe jandardyń birin kókke samǵatyp, ekinshisin jermen jeksen etkende, kim qandaı abyroı tabady eken-aı deısiz ǵoı baıaǵy. Muqym Qazaq eli aıalaǵan esimderge degen áz qurmet ómirde attary beımálim jandardyń birli-jarym osyndaı jazbalarymen ózgerip sala beredi degenge kim sene qoıady deısiz, árıne? Alaıda qaısar aǵamyz ben ánshi apamyzdyń erligi men ónerinen beıhabar, kórmeı ósken keıingi urpaqtyń kózine shalynǵan kez kelgen mundaı derek keleshekte jas sanany shatastyrmaı qoımasy taǵy anyq-aý...
Biz ózimizdi eshýaqytta ózge órkenıetterdiń dálme-dál kóshirmesi bola almaıtyn, salt-dástúri saqtalǵan, rýhanı qalyby baptalǵan halyqpyz dep sanaımyz. Jeke bastyń hıkaıalaryn, taǵdyryn kópshilikpen bólisý, otbasylyq syrdy baıandaý – qazaqtyń mentalıtetinde joq, al batysta ol – qalypty jaǵdaı. Onda belgili óner juldyzynyń, tulǵanyń baspaldaqtan súrinip ketkenine deıin táptishtep jarııa etý – bar úrdis. Mysaly, aǵylshyndar: «Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Ýınston Cherchıll esepti múlde qaqpapty, ataqty mýltımıllıoner Rıchard Brenson sóılegende tili kúrmelip, oqyǵanyn mıynda saqtap tura almaıtyn naǵyz aqpa qulaqtyń ózi bolǵan desedi», dep, orystar: «Ǵalym, konstrýktor Sergeı Korolev mektepti kil úshke bitirgen... Anton Chehov gımnazııada ornynda eki ret qalyp qoıǵan, aqyn Aleksandr Pýshkın esepke shorqaq bolǵan, hımık Dmıtrıı Mendeleevtiń de sabaǵy asa máz bolmaǵan, stýdent kezinde Lev Tolstoı emtıhannan «bir» degen baǵa alǵan, Vladımır Maıakovskıı úlgerimi nashar oqýshy bolǵan, biraq keńestik ıdeologııanyń soıylyn soǵatyn jyrlar jazǵan aqynnyń bala kúngi mundaı kemshilikterin Keńes Odaǵy jarııa etýge ruqsat etpegen, Reseıdiń birinshi prezıdenti Borıs Elsın tártibi úshin mektepten qýylǵan» dep, al eýropalyqtar: «Isaak Nıýton mektepti óte nashar oqyǵan, fızıka páninen úlgerimi óte tómen bolǵan, ataqty kompozıtor Bethovenniń jazǵandarynda qate órip júredi eken, jaı qarapaıym sandardy qosý men kóbeıtýdi bilmepti, Albert Eınshteın sabaqty nashar oqyǵany sonsha, balasynyń kelesheginen kúder úzgen baıǵus ata-anasy onyń erteńgi taǵdyryna alańdap, qatty qaıǵyrypty» dep emin-erkin jaza beredi. Jáne bular qulaqqa sonshalyq túrpideı tımeıdi. Tarıhı tulǵalar ómiriniń qyzyq betteri retinde ǵana qabyldanady. Bir sát asyqpaı mán bersek, áleýmettik jelidegi kóńil jabyrqatar álgindeı dúmbilez paıymdar men dóreki tujyrymdar bir jaǵy osylarǵa eliktep-solyqtaýdan týyp júrgen joq pa eken degen oı da joq emes... Estelik degenimiz eń aldymen, estilik emes pe? Olaı bolmaǵan kúnde júrekter jaralanbaı ma?!
