Osy uzynqulaqty sóz zergeri, ǵıbratty Ǵabeń – Ǵabıt Músirepov óziniń ataqty «Jıyrma tórt saǵatta» atty kezinde «Pravda» gazetiniń tutas bir betinde jarııalanǵan áńgimesinde bylaısha sıpattaıdy: «Qandaı habar bolsa da Orynborǵa jetýi muń, odan ári sheksiz-shetsiz qazaq dalasyna uzynqulaqtyń ózi alyp ketedi. Telegrammalar keshigedi, poıyzdar keshigedi, ýákilder keshigedi. Uzynqulaq ondaıdy bilmeıdi. Keıde tipti Orynbordyń ózi orta jolda qalyp, Moskva, Parıj, London habarlary atqa, túıege mingesip alyp dalany sharlap ketip bara jatady» dep keledi de, klassık jazýshy uzynqulaqtyń qasıet-qyrlaryn da jaıyp salady. Ǵabeńe júginsek: «Allanyń qolynan ótken árbir múshelik sııaqty, uzynqulaqtyń da ózine ǵana tán minezderi bar. Estigen habardy azdap ósirip, azdap óńdep, azdap tolyqtyryp, jaǵymdy bolsa óz aýylyna, óz eline qaraı buryp, jaǵymsyz bolsa kórshi aýylǵa, basqa elge qaraı aýdara salatyny bolmasa, basqa kúnási bolyp kórgen emes».
Iá, uzynqulaq ta ulttyń ómir daǵdylarynan, turmys pen tirshilik salttarynan, halyqtyń dili men minezinen habardar etetin uly fenomen der edik. Árige barmaı-aq, uzynqulaq degen ataýdyń ózinen qazaqtyń jan-dúnıesi, jańalyq áńgimege jaqyndyǵy kórinedi. Telefony joq zamandarda, odan keıin de ýaqyttan oza shaýyp, óz mıssııa-mindetin artyǵymen atqarǵan uzynqulaq áli de halyqpen birge jasasyp keledi. Qazaq bar jerde qashanda uzynqulaq ta bar. Baıqap qarasaq, osy sózdiń poshymy da qazaqtyń ózinen aýmaı, aýzynan túsip qalǵan sııaqty áser beredi. Sóz – halyqtyń janynyń bir bólshegi degen osy-aý. «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» dep keletin Abaı óleńine baqsaq ta uzynqulaq degen ıdıom sózdiń shyǵý tegi men etımologııasynyń astarly syryn ańǵarǵandaımyz.
Já, ol jaǵyn ǵalymdarǵa qaldyraıyq ta, arhıvke asyqpaıtyn uzynqulaqtyń basqa qyrlaryna zer salaıyq. Jer sharynyń kez kelgen núktesinen áp-sátte habar alyp otyrǵan ǵalamat ǵylymı tehnologııalar, kompıýter men uıaly telefon, áleýmettik jeliler zamanynda otyryp, áli kúnge deıin sózimizdi «uzynqulaqtan estýimizge qaraǵanda, uzynqulaqtyń aıtqanyna júginsek» dep bastap jatamyz. Uzynqulaqtyń aıtpaıtyn áńgimesi joq, bilmeıtin nársesi joq. Soǵan qaraǵanda uzynqulaq búgingi qazaq qoǵamynda óz qyzmetin áli de atqarýda, kádege jaraýda. Tipten uzynqulaqtan estýimshe, «Uzynqulaq» atalatyn BAQ quraldary da bar sııaqty. Qalaı degenmen de qazaǵymnyń qaıran uzynqulaǵynyń jany siri eken. Ári budan biz qazaq sóziniń, oǵan quıylǵan mán-maǵynanyń qudirettiligin baıqap baǵamdasaq kerek.
Uzynqulaqtyń atasy – sóz, anasy – jańalyq oqıǵalar. Atam qazaq: «Sóz tas jarady, tas jarmasa bas jarady» degendi baıaǵyda aıtyp qoıǵan. Qashan, qaı kezde bolsyn, ásirese, qazirgi zamanymyzda, qazaqtyń erkin tynystaǵan búgingi egemen qoǵamynda bizge tas jaratyn aldaspan aqjoltaı sóz bolmasa, bas jaratyn nıeti buzyq búldirgi sóz kerek emes. Taǵy da «Sózde – qańqý jaman, Aýrýda – shanshý jaman» dep te beker máteldemegen danyshpan babalarymyz. Bas jaratyn buzyq sózderdiń aýrasy aýyr, kópshilik qaýymǵa áseri de jaman bolmaq. Qańqý sóz júrekti aýyrtyp, júıkege salmaq salyp, kúızeliske túsirmek, qabyrǵany kúıretpek. Mine, osylardyń keı-keıde qazirgi uzynqulaqqa jarmasyp ere júretini, baıaǵy jaman tymaqtaı jar-bıyp sońnan qalmaıtyny jaman.
Qazaqtyń baǵzydan kele jatqan ázelgi uzynqulaq qubylysynyń tabıǵaty taza, ańqyldaǵan aqjarma, aqjoltaı bolǵandyǵyn baıyptaý qıyn emes. Ol dalıǵan dalanyń samaldap esken jelindeı, darqan babanyń kóńiliniń aıdyn kólindeı bolatyn. Onda ósirip aıtý bolatyn, biraq ótirik aıtý bolmaıtyn. Ol uzynqulaqtyń qusnı sálemderi izgi nıetti qarlyǵash habarshydaı súıindirip jetetin, aq jańbyrdaı sebelep, sergite serpiltetin. Osy saf taza, samorodnyı sary altyndaı burynǵysymen salystyrǵanda búgingi uzynqulaǵymyz birshama bojyraǵanyn baıqap kóńilimiz buzylyp qynjylamyz-aý. Burynǵy uzynqulaq jaqsylyq habardy jaıqaltýǵa qulshynyp tursa, búgingisi jamandyqty kóbirek kúıtteıtin sııaqty, jamanatty jetkizýge asyǵatyn sııaqty. Uzynqulaqqa ótirik pen ósek, qańqý men sáńký qosyp, quryqqa syryq jalǵaıtyn boldyq. Sodan ba, qazaqtyń qasterli uzynqulaǵynyń qadirin qashyryp bara jatqan sııaqtymyz.
Buǵan kináli uzynqulaq emes, ózimiz. Qazaq rýhynyń, salt-sanasynyń eskirmes óreli qazynasy uzynqulaq jańa zamanda da jaqsylyq habarlardy molynan súıinshilep halqymyzben birge jasaı bersin.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
