– Ershat Aǵybaıuly, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń kezekti otyrysy qazaq elinde ótip, Astana deklarasııasy qabyldandy. Bul basqosýdyń basty ereksheligi ǵylym men tehnologııaǵa arnalýynda deýge bolady. Jalpy, uıym men oǵan múshe elderdiń osy turǵydaǵy áleýeti qandaı?
– Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Astanada ótken kezekti otyrysy álemdik arenada qazaq eliniń bedelin arttyra tústi. Bul Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń jemisi dep aıta alamyn. Islam álemi barlyq salany qamtıtyn orasan zor ekonomıkalyq qýatqa ıe. Sonymen qatar aıryqsha jaǵyrapııalyq orny bar, tabıǵı qazbalary, ken baılyqtary men eńbek resýrstary mol álem. Ekonomıkalyq tájirıbesi, eńbek kúshiniń úılesimdiligi de bıik deńgeıde. Atap aıtsaq, Atlant muhıty men Úndi muhıtyn jalǵaıtyn Sýes kanaly bar Mysyrdyń áleýeti joǵary. Al Parsy shyǵanaǵyndaǵy musylman elderi munaı qoryna baı. Munaı ónimderin shyǵanaq arqyly Úndi muhıtyna shyǵarý Arab túbegindegi elderdiń geosaıası mańyzdylyǵyn arttyrady. Desek te, musylman elderi óz múmkindigin tolyq paıdalanyp otyrǵan joq dep oılaımyn. Elbasy aıtqandaı, ǵylym men tehnologııa, ǵylymdy óndiriske engizý turǵysynan artta qalyp keledi. Osy oraıda Astana deklarasııasynyń mańyzy erekshe.
– Siz ıslamtanýshy retinde Qazaqstan IYU-ǵa múshe memleketterdiń damýynan ne ala alady, ne bere alady dep oılaısyz?
– Alary da, bereri de az emes. Eń mańyzdy baǵyttyń biri retinde ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy ıntegrasııany aıtar edim. Bul taraptaǵy baılanysqa Qazaqstan osydan 10 jyl buryn úsh satyly halyqaralyq bilim berý júıesin engizgen kezde-aq naqty qadam basqan bolatyn. Búgin osy salada oń nátıjege qol jetkizip otyrmyz. Endigi kezekte ony damytý kerek. Ǵylym jolyn tańdaǵan qanshama jastar musylman elderinde tájirıbeden ótip, ǵylymı dárejelerin qorǵaýda. Al arab memleketteri men Pákistannan kelgen mamandar elimizdegi jetekshi oqý oryndarynda atomdyq fızıka, ıadrolyq fızıka, nanotehnologııa sııaqty salalarda PhD dárejesin qorǵaýda.
Qazaqstan 2013 jyly quramyna 56 el kiretin Islam álemindegi eń bedeldi uıymdardyń biri Halyqaralyq ıslam fıqh akademııasyna (International Islamic Fiqh Academy) tuńǵysh ret múshe boldy. Men sol kúnnen bastap Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Jıdda qalasyndaǵy turaqty ókildigi men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń usynysy boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan akademııanyń turaqty múshesi bolyp taǵaıyndaldym.
Bul akademııanyń negizgi maqsaty – musylman elderindegi kóp kóteriletin ǵylym, zań, mádenıet, ıslam kanony, medısına, ekonomıka, ındýstrııa, tehnologııa, aýyl sharýashylyǵy, bıologııa jáne hımııa salalaryndaǵy túıtkildi máselelerdi zerttep, oǵan qatysty biregeı sheshimge pátýalasý. Mysaly, 2013 Saýd Arabııasy koroldiginiń astanasy Rııadta ótken akademııanyń XXI sezinde genetıka, gendik ınjenerııa, adam genomy, Sýkýk (ıslam bankteriniń ónimi), qarjylyq operasııalardaǵy hedj (saqtandyrý), janýardy toqpen uryp, keıin óńeshi men kúre tamyrlaryn kesý arqyly baýyzdaý, ıslam mektepteri (mázhabtary) arasyndaǵy dıalog sııaqty máseleler kóterilip, oń sheshimder qabyldandy. Osy oraıda, Qazaqstannyń musylman elderi arasyndaǵy ǵylymı aınalym kóshine ilesýi IYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy yqpaldastyqty damytýǵa daıyndyǵy men áleýetiniń joǵary ekendigin aıqyndaıdy.
Islam ǵylymyna kelsek, barlyq musylman elderindegi bilim ordalary biz úshin jaraı bermeıdi. О́ıtkeni, Qazaqstanda ıslamııattyń ózindik modeli qalyptasqan. Qazaq halqy ǵasyrlar boıy Hanafı mázhaby men Matýrıdı senim mektebin ustanyp keledi. Sondyqtan múftııat IYU elderi ishinen Hanafı mázhaby boıynsha oqytatyn Mysyrdaǵy «ál-Azxar» ýnıversıteti men Túrkııadaǵy «Hasekeı» akademııasynda jastardyń bilimin jetildirýdi, tájirıbe almasýdy qolǵa alǵan. Dinı kadrlar negizinen QMDB-ǵa qarasty «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam ýnıversıtetinde daıyndalady. Ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylyq quramynda Mysyr elinen kelgen 18 ǵylym doktory dáris beredi. Bul Ortalyq Azııadaǵy teńdesi joq oqý orny. Osy ýnıversıtette IYU quramyndaǵy Ortalyq Azııa elderiniń stýdentterin oqytý arqyly elimiz halyqaralyq bilim ıntegrasııasyna úles qosý múmkindigine ıe bola alady.
– Astana deklarasııasy Islam áleminiń rýhanı silkinisi men jańǵyrýyna qanshalyqty negiz bola alady?
– Álem órkenıetine musylman renessansynyń qosqan úlesi zor. Sol kezdegi musylmandardan shyqqan ál-Farabı, Ibn Sına, ál-Berýnı men ál-Horezmı sııaqty ǵalymdar qazirgi kezdegi kóp ǵylymnyń atasy ekeni anyq. Alaıda búgingi musylmandardan nege sondaı ataǵy álem jarǵan ǵalymdar shyqpaıdy? Oǵan múmkindik kóp qoı?! Búginge deıin Nobel syılyǵyn uıymǵa múshe elderden eki-aq adam alǵan eken. Olar – mysyrlyq jáne pákistandyq ǵalymdar.
Qasıetti Qurannyń alǵashqy aıattary «oqy, oqy jáne oqy» dep túsip, ǵylym qýýǵa úndeıtini málim. «Sábá» súresiniń 3-aıatyndaǵy: «Ǵaryshtaǵy jáne jerdegi tozańdaı zattyń ózi, onyń odan da usaǵy nemese úlkeniregi bolsyn (atom men onyń elektrondary: neıtron, proton) – barlyǵy da Allaǵa málim kúıde aıqyn kitapta (Láýhýl-mahfýzda saqtalǵan)» degen atom týraly málimet ǵalymdardy izdeniske, zertteýge jeteleıdi. «Ál-Baqara» súresiniń 261-aıaty: «Alla jolynda dúnıe jumsaǵan jandardyń is-áreketi (jerge egilgen) bir tal tuqymynyń mysalyndaı. Sol tuqymnan shyǵatyn jeti masaqtyń árqaısysy júz-júzden dán beredi. О́zi qalaǵan qulynyń saýabyn, Qudaı osylaı eselep arttyrady. Alla – sheksiz Jomart, ári bárin de Bilýshi» dep, bıdaıdyń bir dáninen 7 masaq, ár masaq 100 dán beretindeı jaǵdaıǵa jetkizip ósirýge bolatynyn ıshara etýde. Búgingi kúnge deıin agromádenıet mundaı deńgeıge áli qol jetkizgen joq. Osy másele ǵalymdarǵa oı salýy tıis. Sondaı-aq kvanttyq, termoıadrolyq elementterdi óndiriske engizý musylman elderi ǵalymdarynyń enshisine buıyrsa eken degen úmitim bar.
Memleket basshysy búgingi ıslamdy qaralaýǵa, aqparattyq shabýyldarǵa qarsy tótep berýge, musylmandardyń quqyǵyn taptatpaýǵa qatysty ótkir pikir bildirdi. Sondaı-aq kóp konfessııaly elimizdiń modeli men tájirıbesin IYU elderimen bólisýge daıyn ekenin aıtty.
– Elbasy IYU-nyń aldyńǵy qatarly 15 memleketi birigip, Batys álemimen baılanys ornatý qajettiligi týraly da aıtty. Bul uıym qanshalyqty nátıjeli bolmaq?
– Iá, Elbasy G20 sekildi aldyńǵy qatarly 15 memlekettiń birigýin usyndy. Qazaqstan 2011 jyly Islam konferensııasy uıymyna tóraǵalyq etken tusta Prezıdentimiz ony IYU dep ataýǵa sebepshi bolǵan edi. Sol kezdegi aıtqan tyń ıdeıalary búginde IYU áleýetin jańa deńgeıge kótergenine kýá bolyp otyrmyz. Elbasy usynǵan G15 ıdeıasy IYU úshin úlken nátıje beredi dep senemin.
Islam úmmetine ǵylym men tehnologııa salasyn damytý qajet. Bul úshin Elbasy aıtqandaı, aldyńǵy qatarly Batys elderimen turaqty ári jemisti baılanys ornatylsa IYU elderiniń ilgerileýine, áleýetiniń arta túsýine zor paıdasyn tıgizedi dep sanaımyn. Paıǵambarymyz Muhammedtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Bilim Qytaıda bolsa da izdep baryńdar», degen hadısi, musylman emesterden nemese jerdiń túbinen bolsa da bilim alýdy, ǵylym úırenýdi, tájirıbe almasýdy meńzegen. Jalpy, bul usynys IYU-ǵa múshe elderine, musylmandarǵa oı salýy tıis. Islamdaǵy qarjy júıesi, halal ındýstrııasy kóptegen álem elderiniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. IYU elderi ıslam ekonomıkalyq uıymdaryn quryp, halyqaralyq ári jergilikti qarjy ortalyqtaryn sharıǵatqa saı damyta bilse, oń nátıje bolady dep sanaımyn. Elimiz EKSPO-ny abyroımen ótkizdi. Álemniń energııa salasyndaǵy ozyq tehnologııalary Astanadaǵy kórmede toǵysty. Ondaǵy jańalyqtar IYU elderin ǵylymǵa, jańa jetistikterge jeteleri haq. Endi EKSPO-ny aldaǵy jyldary BAÁ ótkizbek. Munaıdyń taýsylý yqtımaldyǵy artqan kezeńde oǵan balamaly energııa kózderin tabý, ony óndiriske engizý IYU-ǵa múshe elderdiń múddesi bolýy kerek dep oılaımyn.
– Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan osy jıynda sóılegen sózinde musylman áleminiń 55 paıyzy saýatsyz dedi. Bul qanshalyqty ras?
– О́kinishke qaraı, bul ras sóz. Erdoǵan bilim salasyna qarjy az bólinetinin aıta kele, keıbir elderdegi jazý-syzý bilmeıtin halyqty meńzegen sııaqty. IýNESKO-nyń resmı málimetine súıensek, Islam áleminiń kóp elderinde saýatsyzdyq deńgeıi joǵary. Onyń kórsetkishin arttyryp otyrǵan Afrıka jáne Ońtústik Azııa elderi dep oılaımyn. Sebebi, Afrıka qurlyǵyndaǵy musylman elderinde saýatsyzdyq kórsetkishi 23 paıyzdan 74 paıyzǵa deıin jetedi. Máselen, musylmandar kóp shoǵyrlanǵan Pákistandaǵy halyq sany 208 mln bolsa, onyń 55,8 paıyzy saýatsyz. Al Bangladeshte bul kórsetkish 56,5 paıyzdy quraıdy.
TMD elderinde saýatsyzdyq joqtyń qasy, nebary 0,3-4 paıyz ǵana. Qazaqstan halqynyń saýattylyǵy 97,6 paıyz eken. Alaıda bul elderdegi dinı saýttylyq tómen ekenin aıta ketý kerek. Islamdy ǵylym jolymen emes, syrtqy formaǵa qarap túsiný úrdiske aınalyp barady. Jastar taza ıslamdy betperde etip túbinde jeke múddeni kókseıtinderdiń jeteginde ketpeý úshin dinı saýattylyqty kóterý qajet. Osy maqsatta QMDB 500 ımamnyń basyn qosqan Respýblıkalyq ımamdar forýmyn ótkizip, onda «Qazaqstan musylmandarynyń tuǵyrnamasy» jáne «Hanafı mázhaby men Matýrıdı senim mektebi – Qazaqstandaǵy ıslamnyń dástúrli joly» atty tujyrymdy qujattar qabyldady. Bul qujattarǵa Ortalyq Azııa elderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. О́ıtkeni, Hanafı mázhaby olarǵa da ortaq. Demek, bul qadamdar Qazaqstanmen kórshiles IYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy yntymaqtastyqqa, dinı saýattylyqty kóterýge septigin tıgizedi dep senemin.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
