Jazýshynyń janpıdasy

Jazýshylyq jan­pı­dalyqqa qazaq ádebıetiniń ótken ta­rı­hynda Mahambet, Maǵjan, bergi ta­rıhta Muqaǵalı men Jume­ken mu­ra­lary, jalpy ómiri men shy­ǵar­ma­shylyqtary máıekti de dáıekti my­­sal bola alsa kerek.

Ádebıette erlik jasaý qaı-qaı qalam­gerdiń de qasterli armany ǵoı. Biz sondaı ádebı erlikterdi kózimiz kórgen urpaqpyz. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary arman qýyp Almatyǵa kelgen bizdiń tol­qynǵa jazýshy aǵalarymyz Ilııas Esenberlın men Ázilhan Nurshaıyqov ǵajaıyp syı ázirlep qoıǵan edi. Ol áıgili «Qahar» jáne «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romandary bolatyn. Ál­bette, jurttyń bárine belgili jaı, mu­nyń biri qazaqtyń erterekte jabylyp qalǵan tarıhyn qaıta kóterip, ul­ty­myzdyń basqynshyǵa bas ımegen er­ligin, otarshyldyqqa qarsy kúresin, bodan­dyqqa boı salmaǵan qaharmandyq rýhyn tolǵady. Al ekinshi roman halqymyzdyń boıyndaǵy adamgershilik, mahabbat, súıispenshilik, adaldyq, azamattyq sııaqty máńgi ólmes izgilik qasıetterin asqaqtata jyrlady.

Aıtaıyn degenimiz, tymyrsyq keńes­tik dáýirdiń dál sol kerketken kezeńinde naq osy týyndylar halyqqa asa qajet kitaptar bolyp shyqty. Qorǵanshaqtap qorlana berýden jalyqqan qalyń qazaq oqyrmandary ańsaǵanyn da, sýsaǵanyn da osy romandardan taýyp, esrafyl samalymen jelpinip sergigendeı, kókirek tynysy káýsar tunyqpen ashylǵandaı kúı keshti. Shynymen de, bálkim, sońǵy jar­ty ǵasyrdaı ýaqytta osy eki romannan ár sypatta artyǵyraq týyndylar ja­zylǵanyna shák keltirmeımiz, biraq oqyrman qaýymnyń osynshalyqty ystyq yqylasyna bólengen, dál osylardaı shyn mánindegi halyqtyq kitapqa aınalǵan, qazaq qaýymyn, zııaly ortany, stýdentter men aýyl-qalalardaǵy jastar sanasyn naq osy «Qahar» men «Mahabbat, qyzyq mol jyldardaı» jaýlap alyp, dúr silkindirip, qaıran Ǵafań – Ǵafý Qaıyrbekovshe qaıyrǵanda, ǵa­la­mat sensasııa týdyrǵan basqa ádebı shyǵarmany múldem joq demesek te, tap basyp aıtý qıyn. Mine, osy kezderden bastap óz shyǵarmalarymen talaı býyn urpaqtyń tarıhı hám adamı saýatyn ashyp talmaı tárbıelegen Ilııas Esenberlın men Ázilhan Nurshaıyqov búkil Alash qaýymy úshin ardaqty ulttyq jazýshylarǵa, jaı ǵana sýretker emes, abyz tulǵalarǵa aınalypty.

Zeınolla Qabdolovtyń dýaly aýzymen qanatty sózderdiń kóshin bastaǵan «Áde­bıet – ardyń isi» degenge baqsaq, sol zamandaǵy qalamgerlerdiń árbir qa­damy ar men azamattyqqa, ult múddesine adal­dyqqa syn bolǵan tustary az emes. Tarıh pániniń oqýlyǵy tym juqa qazaq jazýshylarynyń tarıhı taqyrypqa den qoıýy dál sondaı azamattyq sergektikti tanytqany anyq. I.Esenberlın alǵash túren salyp bastap bergen tarıhı áde­bıettiń uly kóshin Ábish Kekilbaev, Muh­tar, Maǵaýın, Sofy Smataev jáne bas­qalar sátimen jalǵastyryp, irgeli týyndylar berse, bul, eń aldymen, olar­dyń óz halqy aldyndaǵy sýretkerlik mıssııalaryn tereń túsingendigi dep baǵa­laǵanymyz abzal. Sol kezdegi ıdeologııa osynaý «tarıhı» belsendilikti unatpasa da, qazaq jazýshylarynyń bul jasyryn tyıym salynǵan taqyrypty ıgerýdegi, tarıhı aqıqattardy aıtýda­ǵy, qazaqtyń da el, memleket bolǵanyn aıǵaq­ty dálel­dermen, kórkem shyndyqpen kór­se­týdegi taban­dylyǵy ózindik ádebı erlik bo­latyn.

Kommýnızm muratynan qalamgerlik aryn, azamattyq ustanymyn joǵary qoı­ǵan, kópirme qyzyl urannyń jel­pil­­detken jetegine ermegen aqyn-jazý­shylarymyz da jeterlik. Olardyń aby­­roı-ataqqa, dárejeli syılyqqa da qy­zyq­paı ádebıettiń aryn saqtaǵan azamattyǵyna búgingi býyn qalam ıe­leri qyzyqqany, úlgi tutpaǵy lazym. Aı­talyq, Qazaqstan Kompartııasy ortalyq partııa komıteti tarapynan aqyn Oljas Súleımenovke proletarıattyń uly kóse­miniń 100 jyldyǵy qarsańynda Lenın týraly poema jazý usynyldy. Osy tapsyrys oryndalsa oǵan Lenındik syılyqty kepildi túrde alyp berýge ýáde etiledi. Biraq Oljas aqyn Lenın tý­ra­ly emes, onyń ornyna qazaqtyń ata-babalarynyń ǵasyrlar qoınaýyndaǵy 3 myń jyldyq burynǵy tarıhy týraly «Qysh kitaby» dastanyn jazyp shyǵady. Lenındik syılyqtan, kókelerdiń ashý-yzasyn keltirip, sanaly hám erikti túrde bas tartady. Al qazaqtyń erte tanylǵan taǵy bir aqyny Ulyqbek Esdáýletti Chernobylge baryp poema jazyp kelseń, Qazaqstan komsomolynyń syılyǵyn beremiz dep úgitteıdi. Ulyqbek aqyn da «ar uıalar iske» barmaǵanyn, arzan ataqqa qyzyqpaǵanyn bilemiz. «Maǵan ózimniń Semeıimniń de polıgony jetedi. О́ıtip syılyq almaı-aq qoıaıyn» dedi ol. Sóıtip aryn da, aqyndyǵyn da kir shaldyrmaı saqtap qalǵan aqyn Ulyqbek Esdáýletti búgingi táýelsiz eli-jurty qurmetteıdi. Osy tektes daryndarymyzdyń basym kóp­shiligi týǵan eliniń joǵary mártebeli syılyǵyn ar-ojdanyn saýdaǵa salmaı, taza aqyndyq ári jazýshylyq talanty úshin alǵandary jalpyulttyq ádebıetimiz úshin mereı.

Ádebıet – búgingi tańda da ardyń isi, azamattyqpen tamyrlas. Janpıdalyq bol­masa jazýshylyq ta, azamattyqtan tys aqyndyq ta bolmaıtynyn qaperde ustaıyq, qadirli aǵaıyn...

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»