«Sizben qaı tilde sóıleseıin?» dep suraǵan sý qondyrǵylaryn qoıýmen aınalysatyn álgi órkenniń máıin mádenıetine súısinip, erekshe iltıpatpen áńgimelestim. «Qazaqstannyń keleshegi bulyńǵyr, óıtkeni jastar óziniń ana tiline shorqaq», dep tekke baıbalam sala bergen durys emes, mynadaı bilimdi, kózi ashyq, úsh tildi emin-erkin meńgergen jalyndaǵan jastar turǵanda. Qudaıym-aý, jasyp, nesine jigerimizdi qum ete beremiz osy?», degen sáýleli oıdyń sanada jylǵadaı jylt ete qalmasy bar ma?
– Aınalaıyn-aý, qazaq bolǵandyqtan qazaqsha sóılespegende, endi ózińmen aǵylshynsha, nemisshe sóılesedi dep pe eń? – deımin.
– Keıde jastardyń ana tilinde sóılemeýin bir túıir qazaqsha bilmeıtin úıindegi ata-anasyna jaba salý – qate. Meniń de áke-sheshem bir-birimen oryssha áńgimelesedi. Biraq til úırený ár adamnyń ózine, jeke basynyń qalaýyna baılanys-ty der edim. Mysaly, Amerıkada oqyp jatqan qasymdaǵy qazaq jastarynyń bári ózderiniń ana tilderin jaqsy biledi, súıedi. О́zim Almatyda orys mektebin oqyp bitirsem de, qazaqshany keıin óz betimmen ońaı úırendim, – dep ún qatqan jas órkenniń tili sál-pál buralǵanyna qaramastan qazaqsha sóıleýge talpynǵan áreketi kóńildegi kúńgirt kúdikti seıiltip, mereılendirdi. Alaıda búgingi kópshiliktiń talqysyna salaıyn dep otyrǵan áńgimemiz til týraly emes, tulǵa degen uǵymdy qazirgi jastardyń qalaı qabyldap, túsinetindigi haqynda. Áńgimeniń arnasyn tilden nelikten tulǵaǵa kilt burýymyzdyń sebebine toqtalsaq, bul ózi sheksiz, shetsiz uza-a-aq áńgime. Sheteldik sý qondyrǵysyn ornatatyn kompanııaǵa jaldanyp ýaqytsha jumys istep júrgen onyń sózderine qulaq túre kelgendegi topshylaǵan tujyrymymyz – búgingi zaman jastarynyń keskin-kelbeti, dúnıetanymy men rýhanı qundylyqtary múlde bólek, olar úshin «ata-anam oqytady, toqytady, kól-kósir aqsha jumsap, kerneıletip, syrnaılatyp úılengende meıramhanada toıymyzdy ótkizip beredi...» degen uǵymdar tym jat. Muhıttyń arǵy betindegi aıtýly bilim ordasyna tóleıtin aqshasyn ózi mańdaı terimen taýyp, ata-anasyna alaqan jaımaı, zamanaýı ómirge bet burǵan mundaı órimdeı órenniń is-áreketinen aınalyp ketesiz, árıne. Baǵyp-qaqqan ata-anasyna rahmet! Almatydaǵy «altyn uıa» – aıaýly mektebinde durys tálim-tárbıe bergen muǵalimderine myń alǵys. Ár qazaqtyń balasy qıyndyqtan qashpaıtyn, jamandyqqa baspaıtyn mynadaı adal, ádil bolsa ǵoı, shirkin! Dedik. Qazirgi zamannyń únimen ǵajap úılesken, erteńinen el-jurty úlken úmit etken jas quraqtyń oı-pikirine qulaq túre kelip, qazaqtyń taǵy bir qasıetti uǵymynyń bastapqy maǵynasynyń ózgeriske ushyrap, basqasha sıpat alyp bara jatqanyna alańdamasqa amalymyz qalmady. Bizdiń zamanymyzda kez kelgen kisi tulǵa atala bermeıtin. Zııaly aǵa-apalarymyzdy, aty máshhúr belgili kisilerdi tulǵa deıtinbiz. Al búginde kim kóp, tulǵa kóp. Almas esimdi myna azamat ta ózin qazirden bastap tulǵa sanaıdy eken. Bizdi qoǵam ómirge osylaı daıarlap oqytty deıdi. «Qazir óz ornyn ómirden izdep tabý degen uǵymnan góri búginginiń jastarynda ózderin jeke tulǵa retinde qalyptastyrý, ıaǵnı jasap alý belsendiligi basym» deıdi. «Qaraǵym-aý, qalyń eli – qazaǵy úshin aıanbaı ter tókken mine, mynadaı kisilerdi biz qadirlep tulǵa tutamyz» dep Abaıdan bastap aýzymyzǵa túsken aqyn-jazýshy, qaıratkerlerdiń bárin atap shyqtyq. Keleshektiń ókili selt etpedi.
«Jeke tulǵa óziniń sana-sezimin, dúnıetanymyn, rýhanı oılaý qabiletin bilim men eńbektiń arqasynda udaıy baıytyp, jan-jaqty damytyp otyrýy kerek. О́ıtkeni ár adamnyń ındıvıd qalpynan tulǵa tuǵyryna kóterilýine qoǵamdaǵy qalyptasqan ahýal, otbasyndaǵy alǵan tálim-tárbıesi, oqyǵan mektebi, ata-tegi, tamyry... t. b. kóptegen qasıetteri qatty áser etedi. Alaıda tulǵa boıyndaǵy kez kelgen erekshelik onyń adamgershilik qasıetterimen ólshenýi tıis» dep sýdyratyp kitap oqyp turǵandaı jeldirte saldy. Qarap tursańyz, onyń myna aıtqanynyń bári durys sııaqty.
Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, adam óziniń keleshekte kim bolatynyn, ómirlik maqsat-muratyn erte bastan oılap, tulǵa bolýdy armandasa, nesi aıyp eken? Deısiz. Sóıte turǵanmen, biz de «bes kúndik qysqa ǵumyrda adam bolyp qalmaqta qazirgi eń mańyzdy másele – ózińdi izdep tabý-aý» degen bastapqy túsiniktiń túımesin keýdemizge qadaǵan kúıi qala bermekpiz. О́zin tappaǵan jan bir isti bastaıdy da, aıaǵyna jetpeı tastaı salady. Ár shóptiń basyna qonǵan kóbelek sııaqty baıyz tappaı, baıansyz tirshilik keshedi. Qala berdi jastyq shaqtyń ajaryna kásip tańdaýda qatelespeı, óz ornymdy ómirden tapsam eken degen ańsarly aıdyn ǵana jaraspaı ma, táıiri? Kisini qoldan tulǵa jasaýdy oqytatyn bilim oshaǵy bolsa, qoly jetkenniń bári sony bitirip, tulǵanyń dıplomyna ıe bola bermeı me? Sondyqtan tulǵa degen ataýdy aǵaıyn, ornymen qoldansaq degen tilek.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
