Sonyń ishinde keńestik kezeńdegi qyzyl ókimetten kórgen qorlyq-qysastyǵy, zorlyq-zombylyǵy, ásirese alabóten der edik.
Iá, stalındik qııanat qurbandyqtarynyń aýqymy men kólemi, qanypezerligi men azǵyndyq-aıarlyǵy tóbe shashyńdy tik turǵyzyp, tula boıyńdy túrshiktiredi. Shynymen-aq, óz halqyna ózi jaý emes ókimet egin ekpegen elge astyq salyǵyn salar ma? 1929 jyldyń qazan aıynda alym jınaýdyń úsh aılyq naýqany qazaqtyń sharýa baqqan momyn jurtyna áńgirtaıaǵyn oınata keldi. Biz erterekte sóılesken Semeı óńiri, Shubartaý atyraby kóne kózderiniń kýálik etýinshe, qarýmen júrip jospar salypty. Sonda jany qysylǵandar bir bıeni bir put bıdaıǵa aıyrbastap jiberedi. El astyq salyǵynan qutylý úshin qoldaǵy azyn-aýlaq malynan aıyrylady. Al qazaq sharýalarynyń ókimet qysymyn kórgen qıyn halinen paıda tapqysy kelip ákkilengen orys sharýalary astyqtaryn qudaısyzdyqpen tym asyra buldady. Qazaǵyń eki jaqty aranǵa osylaı túsedi.
Osy arada ımandy bolǵyr shubartaýlyq Yryzdyqbaı Tileýberlın degen abyz aqsaqaldyń aıtqan bir sózderi oıǵa oralady. Osy kúni jurttyń birazy ózderinshe Stalındi maqtap, jaqtap sóılep jatady. Menińshe, solary durys emes, solary–naǵyz bilmestik, dep edi óz ómirinde talaı zapyrandy ótkergen qarııa. О́ıtkeni ol óte qatygez, qanypezer patsha edi. Basqalar jaqtasa jaqtasyn, al endi ózin adam aıtqysyz qyrǵynǵa ushyratyp, jer betinen joıyp jibere jazdaǵan Stalınge dál qazaqtyń ishi jylıtyn jóni joq. Al kem degende 2 mıllıon qazaqtyń ómirin jalmaǵan, qanshasyn jer aýdaryp bostyryp jibergen stalınızmniń jaqtastary óz aramyzdan áli de tabylatynyna kúlemiz be, kúıinemiz be?
Ana bir jyldary keıbir aǵalar: «Jetimdikten jetkizip adam qylǵan aınalaıyn Sovet ókimeti, Sovettiń ınternaty» dep aınalyp-tolǵanyp otyratyn. Shirkin, sol aǵalardyń kóbi ákesin 37-niń súrgininde sol Sovet ókimetiniń ózi sottap, aıdaýda azaptap, atyp óltirgenin, ózin jetim qylǵan sol «aınalaıyn» ókimeti ekenin bilmeı, bilýge óresi jetpeı ótkeni ókindiredi-aq. Olardy sondaı ıisalmas qylǵan óresizdik pe, ynjyq jigersizdik pe, joq álde namyssyzdyq pa? – ne deseńiz de ózińiz bilesiz.
Sol Stalın júregi tastan jaratylmasa, áıgili «Úsh masaq» nemese «Jetinshi avgýst» zańyn shyǵarar ma edi? Ashtan qyrylyp jatqanyna qaramastan, qara sharýanyń malyn, jeıtin tamaǵyna deıin túgel aýzynan jyryp sypyryp aldy. Úıde ashtan buratylǵan bala-shaǵasy úshin bir kılo bıdaı urlap osy 7-avgýst statıasyna ilikken myńdaǵan paqyrlar jazyqsyz, tekten-tekke sottalyp, aıdalyp, ıtjekkenge ketip jatty. Shubartaýda Qazy degen kisini eshkisiniń sońynan laq ermedi dep sottap jiberipti.
Sol otyzynshy jyldary jalpaq dalany zańsyzdyq jaılady. O da bir zymııan saıasat bolar, jer-jerdegi halyqty sholaq belsendilerdiń bıligine berip qoıdy. Olar aqymaq bastaryna ne oı kelip qalsa, sony istedi. Aıda dese – aıdady, baıla dese – baılady. Áıteýir halyqtyń eńsesin kótertpedi. Qysqasyn aıtqanda, beti-qolyn durys jýatyn azamat bolsa, kózin joıyp otyrdy. Basy bar, aqyl-parasaty bar táýir adamdardy túgel qurtyp jiberdi. Sol zamannyń kýálary osylaı deıdi.
Baqash degen kisige aýdannyń Bıdalın degen NKVD bastyǵy «Konstıtýsııa» dep aıtshy» deıdi. Baqash «Qanstótósııa» deıdi. Sóıdediń dep ony halyq jaýy atandyryp, sottaıdy. Shárip degen sot Barshatasta sot quryp otyryp: «Saǵan 10 jyl, oǵan da 10 jyl» dep úkim aıta bastapty. Sonda óz betimen anadaı otyrǵan Tóleýsary degen kisi: «Maǵan she?» dep jybyrlaq aýzy surap qalypty. «Saǵan da 10 jyl!» deıdi Shárip. Beıshara Tóleýsary, ne úshin ekenin ózi de bilmeıdi, sottalyp kete barady. Osy qııanat, zańsyzdyqtar kúlli Qazaqstan boıynsha oryn aldy. Stalındik qýǵyn-súrgin saıasatynyń qyzyltaban asharshylyq qyrǵyny men 37-niń qyzyl zulmatyna ulasqan jazalaý mashınasy halqymyzdyń qabyrǵasyn osylaı kúıretip, saǵyn syndyrýǵa shaq qalǵan edi.
Zulymdyqpen úndes, genosıdpen shendes keńestik kerdeń de kesir saıasat zulmatynan qazaq kórgen qasirettiń bir parasy osyndaı. Bolashaǵymyz bultsyz ashyq bolýy úshin ult tarıhynyń bul qaraly betin de esh umytpaýǵa tıispiz.
