Biraq soǵan qaramastan Sheraǵańnyń kezinde ózi satıra bólimin basqarǵan «Egemenine» at basyn tiregende kóńili shattanyp, alabóten kúıge enedi. Arǵy-bergini qozǵap, tarıhı taǵdyrlar týraly aǵyl-tegil tolǵaǵanda, buryn-sońdy estimegen nebir keremet derekter aldyńyzǵa kólbeı qalyqtap, saǵatqa qaramaı tyńdaı bergińiz keledi, tyńdaı bergińiz keledi.
Sondaıda satırık aǵamyz qozǵaǵan mynadaı bir tushymdy áńgimeni kópshilikpen bólisýdi jón kórdik. Qalamgerdiń aıtýynsha, japondar biz sııaqty bir kásipke óle-ólgenshe jabysyp ótetin halyq emes eken. Olarda «anaý men týraly ne aıtady?», «mynaý ne dep qoıady?» dep aınalasyndaǵy jurtqa jaltaqtaý, qalyń nópir pikirine táýeldilik, bolmasa jazatyny taýsylyp, sarqylyp, halyqqa beretin túgi qalmasa da ómiriniń aqyryna deıin aqyn, jazýshy atyn jamylyp júre berý sııaqty jadaǵaı jaǵdaılar atymen joq kórinedi. Munda ózi týraly halyqtyń ne oılaıtyny, ne aıtatyny mańyzdy emes. Sondyqtan ol elde ómir súretin adamdardyń ishinde ártúrli jastaǵy, ásirese, 40-tan asqandardyń arasynda basqa kásipti meńgerý, mamandyǵyn aýystyrý jıi kezdesetin qubylys, tipti qoǵamda qalyptasqan úırenshikti jaıt sanalady.
– Sondyqtan bir mamandyqqa tas keneshe qatyp baılanyp qalǵan durys emes. Bul rette japondardan úlgi alýymyz kerek, – deıdi syqaqshy.
Japondardyń ozyq tehnologııasyn búkil dúnıejúziniń halqy moıyndap otyr. Bul halyq nege munshama ósip ketken? О́tkende aqparat kózderiniń birinen Kúnshyǵys elinde jastary 100-den asqan adamdardyń kóptigin kózimiz shalyp qaldy. Sonda mundaǵylardyń uzaq ómir súrýiniń, ǵasyr jasaýynyń syry nede? Jáne mundaı derek jer betindegi basqa eshbir elde tirkelmegen.
Keı ǵalymdar uzaq ómir súrýdiń basty sebebi olardyń teńiz ónimderi men baldyrlardy paıdalanýynan dep oı qorytsa, endi bir zertteýshi mamandar onyń syry japondardyń qalyptasqan mentalıtetine kelip tireledi dep esepteıdi, ıaǵnı bul halyq birinshi kezekte, bir-biriniń kóńil-kúıin túsiretin jaǵymsyz áreketterge boı aldyrmaýǵa barynsha tyrysyp baǵady. Al endi óz tarapymyzdan olardyń uzaq ǵumyr keshýine baılanysty áńgimege qosarymyz – júz jasaýdyń taǵy bir qupııasy bir kásippen shektelip qalmaı, óz múmkindigin ómir boıy izdep tabýdan qashpaýynda, «jas kezimde jınaǵan ataq-dańqymnyń arqasynda ári qaraı da tynyshtyqta ómir súre beremin» degen masyl pıǵyldan múldem aýlaq bolýynda dep topshylaýǵa tolyq negiz bar.
Otyz bes-qyryq jasqa deıin bir salaǵa adal ter tógip, endi odan keıin basynda mardymdy tyń oılary qalmaǵanyn, túbegeıli sarqylyp bitkenin moıyndap, burynǵy mansabyn maldanyp ómir keshe berýden sanaly túrde bas tartqan jurt dúnıejúziniń aldyna tehnologııasymen, mádenıetimen ozbaǵanda, endi basqasha sıpatta órkendeýi múmkin be, árıne?
Maǵan deseńiz nebir jaýhar týyndylardyń avtory bolyńyz, aıtýly joǵary marapattardy ıelenińiz, tipti ataǵyńyz jer jaryp tursa da halqyńyzǵa munan ári qaraı paıdaly eshnárse jaza almaıtynyńyzǵa anyq kóz jetkizseńiz, onda bul salanyń esigi oǵan ári qaraı jabyq. Jáne buǵan zańmen shekteý qoıyp otyrǵan eshkim joq eken. Iаǵnı salıqaly qoǵam salty solaı qurylǵan. Bizdiń qazaq úshin 40-50 jastaǵy adam qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da ómirlik ustanymy men dúnıetanymy ábden qalyptasyp, belgili bir deńgeıge jetip úlgergen tulǵa bolyp sanalady.
Sondaı jastaǵy shyǵarmashylyǵy toqyrap, túk jazbaı júrgen bir qalamgerge: «Endi sizge kásibińizdi aýystyrýǵa týra keledi» deńizshi, ólip bara jatsa da eshkim mundaı kózsiz «erlikke» bara qoımaıdy. Iаǵnı ishimizge dáá-áý tejegish ornatyp alǵanbyz. О́mirinde bir-aq ret sátti oınaǵan bir róliniń, bolmasa jas kezinde jazǵan 2-3 kitabynyń býyna ǵumyrynyń sońyna deıin masattanyp dúnıeden ótip ketetin pendelerdiń bizdiń qoǵamymyzdan kóbirek tóbe kórsetip qalyp jatatyny sodan. Al orta jastan asqanyna qaramastan ómir jolyn jazylmaǵan aq paraqtan bastap ketýden qaımyqpaıtyn, óz boıynan beımálim basqa qyrlardy ashyp tabýdan talmaıtyn, myna teńiz ónimderin kóp tutynatyn eldiń adamdary netken qaısar edi?
Aqyndarynyń jyry taýsylǵan tustan jańa qyry bastalyp kete baratyn mundaı elde sosyn qartaıyp, qaıǵy oılaýǵa ýaqyt joq-aý... Qazaq: «Segiz qyrly, bir syrly» degen sózdi beker aıtpaǵan. Biz sol san túrli qyrymyzdyń qanshaýyn taba aldyq? Tutynbaǵandyqtan tuńǵıyqta tot basyp taǵy qanshasy bos tur?..
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
