– Tilektes Isabaıuly, jýyrda Memleket basshysy «Nur Otan» partııasy Saıası keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda eńbek naryǵynda daıyn mamanǵa suranystyń tómendegenin aıtqan bolatyn. Bul máseleniń sebebi men sheshimi qandaı?
– Elimizde 3 beıindik jáne agrarlyq salanyń 14 mamandyǵy boıynsha 20 joǵary oqý orny, onyń ishinde jekemenshik 7 ýnıversıtet jáne 59 kolledj aýyl sharýashylyǵyna maman daıyndaıdy. Bul mamandyqtar boıynsha 7,5 myńǵa jýyq bilimger jetekshi úsh joǵary oqý ornynda bilim alýda. Sonyń 70 paıyzǵa jýyǵy bizdiń ýnıversıtette oqıdy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózekti máseleniń biri – agroqurylymdardyń usaqtyǵy. Aýylsharýashylyq ónimin óndirýmen 185 myńnan astam agroqurylymmen qatar 1,6 mıllıonǵa jýyq úı sharýashylyǵy aınalysady. Jalpy, agroqurylymdardyń 96 paıyzy (177,6 myń) sharýa qojalyqtary. Olardyń jer kólemi men sharýashylyq deńgeıi ıntensıvti negizde keń kólemde taýar óndirýge múmkindik bermeıdi. Jalpy ónimniń 27 paıyzy osy ispetti sharýa qojalyqtaryna tıesili bolsa, al 40 paıyzy egistik jeri 10 gektardan aspaıtyn fermerlerge tıesili. Sharýa qojalyqtarynyń 81,2 paıyzynyń egistik alqaptary 50 gektardan aspaıdy. Iаǵnı bul saladaǵy ónimdilik deńgeıi tómen ekendigin kóremiz. Sonymen qatar úı sharýashylyǵyna eldegi mal sharýashylyǵy jalpy óniminiń 74 paıyzy tıesili. Usaq qurylymdar ónimniń básekege qabilettiligin arttyrý, ınnovasııany engizý, qaýipsiz azyq-túlik jetkizý máselelerin ózdiginen sheshýge qabiletsiz. Sondaı-aq bilikti mamandardy jumysqa tartýǵa múmkindigi shekteýli. Kópshiligi jas mamandardy laıyqty áleýmettik-turmystyq jaǵdaımen qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan agrarlyq mamandyqty meńgergen túlekter aýylǵa barýǵa qulshynbaıdy. Buǵan deıin «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna bul saladan «Veterınarlyq medısına» mamandyǵy ǵana qosylǵan eken. Bıyl Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ýnıversıtettiń usynysymen baǵdarlamaǵa úsh mamandyqty qosýǵa qol jetti. Endi aldaǵy jyldan bastap jas agronomdar, balyq sharýashylyǵy jáne mal sharýashylyǵy mamandary qosymsha qarjylyq qoldaý men áleýmettik kómekke ıe bolady. Iаǵnı jas mamandardy tartý úshin usaq sharýashylyqtardyń kooperasııaǵa birigýin jáne ǵylym, bilim, óndiris ıntegrasııasyn qarqyndy júrgizý qajet.
Aýylǵa jas mamannyń kelmeýiniń taǵy bir sebebi – keıingi jyldary agrarlyq mamandyqtarda oqıtyn qyz balalar kóp. Mysaly, bizde bakalavrıatta bilim alýshylardyń 60 paıyzy – qyzdar. Sondyqtan ásker qatarynan oralyp, agrarlyq sala boıynsha oqýǵa túsetin talapkerlerge birqatar jeńildik qarastyrylýy qajet. Osy sanattaǵy talapkerler qajetti ótý balyn alǵan jaǵdaıda oqýǵa konkýrssyz qabyldanýy tıis. Al kolledj bitirýshiler aqyly oqýdy tańdaǵan jaǵdaıda, olardy áńgimelesý arqyly qabyldaǵan durys. Memlekettik tapsyrysty bólý erejesin de qaıta qaraý qajet. Suranysqa ıe aýyl sharýashylyǵy jáne veterınarııa mamandyqtary boıynsha maqsatty granttardy oblys ákimdiginiń tapsyrysy negizinde berý jáne ony óndiriste 5 jyl eńbekpen óteýdi qarastyrý qolaıly sheshim bolar edi. Taǵy bir másele, kóptegen memlekettik granttar mamandanbaǵan joǵary oqý oryndaryna ketedi. Bul maman daıyndaý sapasyna keri áser etedi. Sol sebepti memlekettik granttardyń 70 paıyzyn agrarlyq saladaǵy jetekshi joǵary oqý oryndaryna bólgen abzal.
Jýyrda úkimetaralyq delegasııa quramynda Belarýs pen Qazaqstan joǵary oqý oryndary jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttary arasyndaǵy ǵylym-bilim konsorsıýmynyń qyzmetin úılestirý boıynsha jumys komıssııasynyń VI otyrysyna qatystym. Belarýstik áriptestermen maman daıyndaý jáne jumysqa ornalastyrý máseleleri boıynsha pikir almastyq. Mysaly, Belarýs memlekettik aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń maqsatty daıyndyq boıynsha bilim alǵan túlekteri óndiriste 5 jyl, al memlekettik tapsyrys boıynsha bilim alǵandary 2 jyl jumys isteıdi. Bul qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń túlekterine de qatysty bolǵany jón dep esepteımiz.
– Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda aýyl sharýashylyǵy mamandyǵyna granttardyń kóptep bólinetindigine qaramastan, joǵary bilimdi kadrlarǵa tapshylyq baıqalatyny aıtyldy. Bul jaǵdaıdy siz qalaı túsindirer edińiz?
– Iá, 2014-2016 jyldary mamandarǵa jáne ǵylymı kadrlarǵa degen jalpy qajettilik 6 456 adamdy quraǵany kórsetildi. Kadr tapshylyǵy negizinen ǵalym-agronom, veterınar dáriger, zooınjener, ınjener-mehanık, ınjener-tehnolog, ekonomıst, býhgalter sııaqty mamandyqtar boıynsha seziledi. Jergilikti atqarýshy organdardyń derekteri boıynsha, AО́K sýbektileriniń 80 paıyzy mamandarǵa zárý. 13 myńnan astam zańdy tulǵalardyń – aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler men basshylyq quramynda qyzmet atqaratyn mamandardyń 12 paıyzynyń ǵana agrarlyq joǵary jáne aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar. Mamandy sapaly daıyndaý úshin zamanaýı úlgige kóshý qajet. Iаǵnı bilim berý ınnovasııaǵa baǵdarlanǵan kásibılik daǵdy men kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalýy tıis. Bolashaq mamandar agrobızneste ınnovasııalyq tehnologııalar men jańa bilimdi utymdy paıdalana bilýi qajet. Bul maqsatta ýnıversıtette barlyq mamandyqqa agrobıznesti uıymdastyrý, kásipkerlik qyzmetti basqarý, jobalardy basqarý ispetti pánder engizildi. Agrobıznesti strategııalyq zertteý ortalyǵynda stýdentter agroqurylymdarda bıznes-jospar ázirleýdi úırenedi. Bul dıplom jumystaryna jeke bólim bolyp engiziledi. Iаǵnı bilim alýshy naqty ekonomıka máselelerin sheshýge yqpal etedi jáne nátıjesi tıimdi bolsa, keıin jumysqa ornalasýynda qıyndyq bolmaıdy. Joǵary oqý ornynyń mindeti – jaqsy bilim berýmen birge, bilim alýshynyń qabileti men talantyn ashýǵa baǵyttalǵan. Ýnıversıtet stýdentterdiń bolashaqta bıznesmen bolýyna yqpal etetin orta jasaýda. Daıyndyqtyń úsh deńgeıi – dıplom jumysy magıstrlik jumysqa, ári qaraı doktorlyq jumysqa jalǵasady. Sonda naqty ǵylymı nátıjege qol jetkizýge bolady.
Dıplomdyq jumys nátıjesinde óndiriske engiziletin nusqaýlyq daıyndalady jáne startap jobalar qurý jumysy osyǵan baǵyttalǵan. Kafedralarda ǵylymnyń barlyq baǵyty boıynsha 70 startap iske asyrylýda. Atap aıtqanda, drondy qoldaný arqyly aýylsharýashylyq jerlerin qashyqtyqtan barlaýǵa arnalǵan «Flyworx», taldaý jáne marketıngtik zertteýge baǵyttalǵan «GreenPoint Marketing», qalalyq tıptegi ınnovasııalyq jylyjaılardy iske qosý úshin «UrbanGreen», jedel veterınarlyq kómek kórsetýde «Aıbolıt» jobalary. Stýdentterimiz nıderlandtyqtarmen birge EKSPO-2017 kórmesine ınnovasııalyq jobalar usyndy. Kórme barysynda sheteldik kompanııalarmen kelisimsharttarǵa qol qoıyldy.
Barlyq óńirde memleket-jekemenshik áriptestigin damytyp kelemiz. Mysaly, Almaty, Aqtóbe, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda qanatqaqty jobalar anyqtaldy. Ár aýdandaǵy iri agroqurylymdarda, qaıta óńdeý kásiporyndarynda, kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtarynda agromamandar daıyndaýdyń barlyq baǵyty boıynsha oqý-ǵylymı-óndiristik ortalyqtar ashyldy. Osy 500 qanatqaqty sharýashylyqta 7 aıǵa deıingi merzimde tájirıbeden ótedi. Ýnıversıtet bilim, ǵylym jáne óndiristiń ózara árekettestiginiń ınnovasııalyq modelin qalyptastyra aldy. Máselen, «Baıserke Agro» oqý-ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirý-óndirý barysynda otandyq ǵalymdar usynǵan ınnovasııalyq tehnologııalar qarqyndy engizilýde. Bilim alýshylar osy ortalyqta tájirıbeniń barlyq túrinen ótedi. Osyndaı ǵylymı negizdegi jumystar basqa da uıymdarmen júrgizilýde.
Tájirıbelik daıyndyqty kúsheıtý úshin ýnıversıtette stýdenttik veterınarlyq, jerge ornalastyrý, mehanıka-
landyrý, ósimdikterdi qorǵaý, gıdromelıoratıvtik jumystar boıynsha jasaqtar eńbek etedi. Eńbek naryǵynda básekege qabiletti, suranysqa ıe, kreatıvti oılaı biletin, ınnovasııalyq baǵdarlanǵan mamandar daıyndaý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biz bul úshin damyǵan ǵylymı-bilim ınfraqurylymyn qurý jáne joǵary bilikti, quzyretti kadrlyq áleýetke ıe bolý kerektigin jaqsy túsinemiz. О́ıtkeni maman jumys berýshiniń talabyna saı bolyp, eńbekke birden kirisip ketýi, ıaǵnı sharýashylyq ony oqytyp úıretýge ýaqyt pen qarjy joǵaltpaýy qajet.
– QazUAÝ – ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda maman daıyndaýdyń bazalyq joǵary oqý oryndarynyń biri. Bul baǵytta qandaı jumys atqarylýda?
– Iá, QazUAÝ ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynda ónerkásiptiń eki, ıaǵnı tamaq jáne hımııa salalary boıynsha kadr daıyndaýdy qamtamasyz etetin 10 oqý ornynyń biri. Osy rette «Nurly jol» ortalyǵy ashylyp, «Tehnologııalar men azyq-túlik ónimderi sapasynyń ınnovasııalyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» qurylǵanyn aıta ketken jón. Al 2015-2016 jyldary jańa 4 zerthanany zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtaý úshin Úkimetten 642,5 mln teńge bólindi. Qurylǵan zerthanalar maman daıyndaýdyń barlyq deńgeıi boıynsha azyq-túlik shıkizaty, ónim sapasy men qaýipsizdigi tehnologııasy, ósimdik jáne mal ónimderi shıkizatyn óńdeýdiń jańa tehnologııalaryn ázirleý, azyq-túlik ónimderi tehnologııalarynyń damýyna yqpal etý jáne tamaq, qaıta óńdeý ónerkásibiniń jańa tehnologııalaryn ázirleýdi qamtamasyz etý, sondaı-aq topyraq, sý jáne shıkizattyń ekologııalyq sapasyn anyqtaý boıynsha taldaý júrgizý baǵyttaryn qamtıdy. Zerthanalar eksperımenttik jáne ǵylymı zertteýlerdi joǵary naqtylyqpen jáne óndiris jaǵdaıyna jaqyn oryndaýǵa múmkindik beredi. Mysaly, «Jasyl bıotehnologııa jáne jasýshalyq ınjenerııa» zerthanasynda zertteýler tamaq ónimderindegi ksenobıotıkterdi anyqtaý ádisimen júrgiziledi. Bul jerde mıkroaǵzany ıdentıfıkasııalaý jáne janýarlardy genotıpteý boıynsha mindetter sheshiledi. Janýarlar men ósimdik aýrýlaryna dıagnostıka jasaǵannan keıingi qorytyndylar ár qurlyqtaǵy 34 agrotehnologııalyq ortalyqqa, sheteldik seriktesterge dıagnozdy naqtylaý úshin jiberiledi. Asyl tuqymdy maldardyń, aýylsharýashylyq daqyldary suryptarynyń bankin qurý jáne alynǵan nátıjelerdi tıimdi paıdalaný úshin sıfrly bıoınformatıka zerthanasyn ashý josparlanýda. Bul aýrýdy anyqtaý jáne emdeý boıynsha jedel sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi ýaqytta atalǵan IIDMB zerthanalary akkredıtteý rásiminen ótýde. Osy sharalardyń oń áserin ýnıversıtet qyzmetkerleri qyzmet etetin zerthanalardy qosymsha jabdyqtaý úshin jalpy somasy 441 mln teńgeni quraıtyn ınvestısııalyq joba ázirlengeninen, maıly daqyldardy, jemis-jıdek pen kókónis daqyldaryn óndirý men óńdeý boıynsha zerthanalar ashý jumystarynan kóremiz. Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń 2018 jylǵa arnalǵan josparynda bul maqsatqa 1,2 mlrd teńgeden astam qarajat bólinbek.
Jaqynda Parlamentte ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa bólingen qarjyny tıimdi qoldaný nátıjesin tekserýge arnalǵan otyrys boldy. Jańa ınnovasııalyq laboratorııalar men onyń akkredıtteýden ótýi, túlekterdiń úshjaqty kelisimshartpen jumysqa ornalasýy boıynsha ýnıversıtetimiz úzdik ondyqqa endi.
2010 jyldan bastap biz alǵashqylardyń biri bolyp ulttyq zertteý ýnıversıtetin transformasııalaý úderisine kiristik. Transformasııalaný aıasynda agrarlyq ǵylym, bilim jáne óndiris ıntegrasııasyn kúsheıtý, agrarlyq keshenge ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý, eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandar daıyndaý úshin 2015 jyly AО́K ınnovasııalyq tehnologııalardyń halyqaralyq zertteý ınstıtýty quryldy. Agrohab quramynda Qazaqstan-Belarýs agroınjenerlik ınnovasııalyq ortalyǵy qyzmet etýde. Búginde ortalyq qurylymynda ýnıversıtet bazasyndaǵy kórsetilim alańy men «Agroýnıversıtet» oqý-óndiristik sharýashylyǵy bazasyndaǵy óndiristik-synaý alqaby (polıgon) bar. Kórsetilim alańynda 80-nen asa zamanaýı tehnıka, tehnıkalyq qural-jabdyqtar jınaqtalǵan. Bul bilimgerlerdiń «egistikten tutynýshyǵa deıin» sıpatyndaǵy tehnologııalyq tizbekti tolyq zertteýine, aýylsharýashylyq tehnıkasynda jumys isteýdiń, tehnologııalyq úderisterdi basqarýdyń tájirıbelik daǵdylaryn ıgerýin, kiris pen shyǵys esebin júrgizýine, naqty óndiris jaǵdaılarynda ǵylymı-zertteý jumystaryn oryndaýyna múmkindik beredi.
– Siz jetekshilik etetin oqý orny Ortalyq Azııa agrotehnologııalyq sammıtin uıymdastyryp keledi. 2017 jyldyń 8 jeltoqsanynda Almaty qalasynda ótetin kezekti basqosýdyń maqsaty men jumys baǵyttary týraly aıtyp ótseńiz.
– Sammıttiń negizi maqsaty – otandyq agroónerkásip kesheniniń ınnovasııalyq damýyna yqpal etý. Bıylǵy sammıt aýyl kásipkerleriniń ǵalymdarmen kezdesýine jáne ózekti máselelerdi talqylaýyna negizgi alań bolmaq. Búginde agroónerkásip kesheninde ónimdi jınaý, saqtaý jáne qaıta óńdeýge qatysty zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııalar qoldanylady. Agrarlyq naryqty tereń taldaý úshin jer serikteri men basqa da zertteý quraldaryn paıdalana otyryp qol jetkizgen zertteý nátıjeleri basty nazarǵa alynady. О́ıtkeni derekter kólemine, ony sıfrlyq óńdeýge jáne sheshimder qabyldaýda súıenýge bolatyn naqty qorytyndylarǵa qajettilik jyl saıyn ósýde. Agrohab qyzmetkerleri ýnıversıtettegi jańa tehnologııalar men bilimdi jedel transfertteýge arnalǵan sıfrly taldaý ortalyǵy jumysynyń nátıjesimen tanystyrady. Máselen, óndiristi robottandyrý – iri fermerlik sharýashylyqtar úshin ózekti másele.
Osylaısha ýnıversıtettiń barlyq qyzmeti eńbek naryǵynda sapaly mamandar daıarlaýǵa jáne aýylsharýashylyq ónimderiniń syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettiligi men tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
