Árbir kórme – belgili bir jetistikterdiń jıyntyq kórsetkishi. Al bul jolǵy tarıhı-tanymdyq qyrynan góri adamı qundylyqty dáripteýge kóbirek baǵyttalǵan «Izbasarlar» atty kórme ilgerirektegi kóp sharanyń eshqaısysyna uqsamady. Kórmeniń kótergen asa mańyzdy taqyrybynyń biri ekologııa boldy. Sebebi qoryq-mýzeı tek qana tarıhı qundylyqqa ıe artefaktilerdi saqtaýshy ǵana emes, sonymen birge 68 ga jerdi alyp jatqan aýmaqtyń tabıǵı qalpyn saqtaýǵa da úles qosady.
«Izbasar» degenimiz, aty aıtyp turǵandaı, ótken ata-babalary mura etip qaldyrǵan adamgershilik qasıetter men qundylyqtardy saqtaı otyryp, ózine tán ýaqyt keńistiginde babalar izimen júretin jan. Mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Dosym Zikirııanyń aıtýynsha, kórmede negizgi bes túsinik kórinis tapqan. «Izbe-iz» – shákirtteri ustazynyń izimen júredi. «Esik» qoryq-mýzeıi úshin ondaı ustaz «Altyn adamdy» tapqan avtorlardyń biri Beken Nurmuhambetov boldy. Sondaı-aq Tóráli Tólegenov, Alekseı Chekın, Ermek Jasybaev, Ásel Omarǵazıeva syndy bizdiń ǵalym-arheologtarymyzdyń kásibı turǵyda qalyptasýynda óziniń izin qaldyrdy. Ol bizdiń júregimizde máńgilik oryn aldy. Bizdiń qorǵandardaǵy izimiz, onyń da eshqashan óshpeıtin, shaıylmaıtyn izi desek jarasady» deıdi. Al «iz» qandaı bolady? Alýan túrli bolatyny aqıqat. Kórmede babalar qaldyrǵan «izdiń» ózgesheligi jeke-jeke taldandy. Olardyń qatarynda elimizdiń túrli aımaqtarynan tabylǵan jerleý joralary men qysh ónerkásibiniń, jádigerlerde kórinis tapqan túrli mádenıet izderin aıtýǵa bolady.
Mýzeıge mektep oqýshylary men basqa óńirden keletin adamdar kóbirek meıman bolatyndyqtan, olardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý úshin kórmede arheologııalyq qazba jumystary kezinde, sonyń ishinde bıyl, 2017 jyly tabylǵan, babalardyń asa qundy izi retinde saqtalǵan anaǵurlym mańyzdy jádigerler týraly málimet berildi. Munda saq amforasy, jumbaq beıneli qońyraý sekildi sırek kezdesetin jádigerler nazarǵa usynyldy.
Rasynda da Beken Nurmahambetovtiń akademııalyq turǵydaǵy teorııalyq bilimin bylaı qoıǵanda, Á.Marǵulan men K.Aqyshevtarmen birge júrip, arheolog ǵalym retinde alpys jyl boıy jınaǵan dalalyq tájirıbesi ózinen keıin kelgen talaı jas býynnyń kádesine jarady. Baqılyq bolǵansha arqasynan dorbasy, qolynan kúregi túspeı jastarǵa jol kórsetip, «altyn» shyǵatyn jerdi suńǵyla aqylmen tanyp, kóptegen ekspedısııalarǵa basshylyq jasady. Kórmeniń ǵylymı qyzmetkerleri sol ekspedısııalarda tabylǵan babalar murasynyń tarıhı mańyzyn túsindire kelip, oqýshylardan: «Beken atalaryń jáne basqa da tarıhshy aǵa-apalaryń tarıhty jańa satyǵa kóteretin baǵa jetpes jádigerler taýyp, iz qaldyrdy.
Al sender sońdaryńa qandaı iz qaldyrasyńdar?» degen suraq qoıdy. Sebebi kórmeni uıymdastyrýdaǵy kózdelgen túpki maqsat osy suraqtyń jaýabyna kelip tireletin-di. «Mádenı qabat – mádenı iz» bóliminde bolashaq urpaqqa búgingi býynnyń qandaı iz qaldyratyny týraly oı qozǵalady. Myń ret aıtqannan bir ret dál osylaı kóz aldyda naqty mysal arqyly kórsetken ǵylymı dálelge beıjaı qaraı almaǵan kórme tamashalaýshylary «Men – izbasarmyn» bóliminde jekelegen jádigerlerden alǵan áseri týraly, tabıǵatty aıalaýǵa qatysty tilegin jazyp qaldyrdy.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
