Abyzdar men Alyptar

Osy estelik maqalada «Alyptar toby» degen sóz alǵash aıtylyp, qazaq rýhanııatynda alyptar uǵymy dúnıege kelgen bolatyn. 

Jaqynda ardaqty Aqseleý Seıdim­bekti eske alǵan «Egemen Qazaqstan» gazetindegi basqosý jıynda Májilis depýtaty, baspasóz qaıratkeri S.Abdrahmanov atalmysh maqalaǵa qatys­ty bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Sóıtse, bul maqalaǵa altyn arqaý bolǵan negizgi oılardy Ǵ.Músirepov sodan birshama ýaqyt buryn M.Áýezov mýzeı-úıindegi Halyq ýnıversıtetiniń kezekti sabaǵyndaǵy áńgimesinde tolǵap aıtqan eken. Ýnıversıtet jetekshisi, ultjandy ulaǵat ıesi Rahmanqul Berdibaev aǵa arnaıy stenografıstka shaqyryp, áńgimeni bastan-aıaq jazdyryp alady. Ol stenografıstka, sol kezde «SQ»-da jumys istep júrgen, «Egemenniń» keıingi júırik jýrnalısteriniń biri Gúlzeınep Sádirqyzy mátindi redaksııa qyzmetkeri  S.Abrahmanovqa, ol óz kezeginde bólim meńgerýshisi A.Seıdimbekovke kórsetedi. Odan ári stenogramma  negizinde maqala ázirleý týraly ıdeıa týyndap, ol sátimen iske asyrylady. Aqseleý aǵamyz ben Saýytbek ekeýi aqsaqaldyń  úıine baryp, Ǵabańa qol qoıǵyzyp alady.

1978 jyldyń 12 aqpanynda «SQ»-da jarq etip shyqqan Ǵ.Músirepov maqalasynyń ómirge kelip, jarııaǵa jol tabý tarıhy osyndaı eken. Ǵabań osynda alǵash ret: «óziniń aldyndaǵy alyptar tobynyń jazýshylyq, azamattyq, adamgershilik, qoǵamdyq dástúrleriniń ónegeleri» týraly erekshe tolqynyspen aǵynan jarylyp aıtady. «Alyptar toby dep Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanovtar tobyn sanaımyn» deıdi. «Osy alyptardyń jan-jaqty eńbekterine negizdelip, Qazaqstan Memlekettik týyn kótergennen keıin birer jyldyń ishinde respýblıka baspasózi qurylǵanyn» alǵa tartady. Mádenıet oshaqtarynyń paıda bolýy, drama jáne opera teatrlarynyń ashylyp shańyraq kóterýi, jazýshylar uıymynyń uıymdasýy – osynyń bári alyptardyń eńbegine súıenip at­qarylǵan ıgilikter ekendigin bul­tartpaı baıan qylady.

Ǵ.Músirepov alyptar tobynyń dástúrleri jaıly aıtqanda qazaq mem­lekettiliginiń  qaz basýyna kóbirek meńzeıtin sııaqty. «Qazaqstan Mem­lekettik týyn kótergennen keıin» degen sózderdiń astarynda túsingen adamǵa úlken mán jatyr. «Memleket­tik» degen sózdi  bas árippen bastap áspet­teıdi. Alyptar tobynyń ar jaǵyn­da qazaqtyń tolaǵaı tulǵalary tur­ǵa­nyn ańdap, ańǵarý qıyn emes edi. Al alyptar tobyna keıingi býynnyń Ǵabań­daı asyldyń ózin de qosýy ábden zań­dy bolatyn. Ádebıet aýqymynan shy­ǵyp keter bolsaq,  bul topty Turar Rys­qulov, Sultanbek Qojanov, Smaǵul  Sádýa­qasovtar da tolyqtyrary sózsiz.

Al endi bizdiń ishki bir oıymyz aıta­dy. Joǵarydaǵy Sáken, Beıimbetter bas­ta­ǵan tolaǵaılar alyptar toby bolsa, bular­dyń aldyndaǵy halqymyz­dyń kósh­bas­shy kósemderin, Alash qaırat­ker­lerin abyzdar toby, arystar toby deýdiń jóni de, reti de kelip tur eken-aý. Alash arystary degen ataý kópshiliktiń kókiregine, jurtshylyqtyń  sanasyna sińisti bolyp ketkeli qashan. Halyq mańdaıǵa bitken asyldaryn, óz erlerin, óz kemeńgerlerin tanıdy. Álbette, abyzdar tobynyń aldyńǵy qatarynda Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynuly, Mustafa Shoqaı, Mirjaqyp Dýlatuly, Jahansha Dosmuhametuly, Muhamedjan Tynyshpaıuly, Maǵjan Jumabaıuly, Halel Dosmuhametuly, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrov hám basqalary turmaq.

Qazaqtyń qaıta jańǵyrǵan mem­lekettiliginiń bastaý bulaǵynda, búgingi Táýelsizdik ıdeıasynyń túp tuma­ly qaı­narynda osynaý abyzdar toby, Alash­ arystary turǵany shúbásiz. Olardyń bári halyq úshin bastaryn báıgege tikken, janpıdalyqqa barǵan, eli úshin jan keshken passıonar tulǵalar edi. Aqyry, barlyǵy qalyń eli qazaǵynyń jolynda shahıd boldy. «Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» deıtin Álekeń, qazaqtyń muqtaj-muńyna kelgende «Marks aıtty eken dep toqtamaımyn!» dep qaısarlanatyn Ahańdar  sol abyzdar tobynyń uıytqysy bolǵanda keıingi tolqyndy da tárbıelep úlgergen-di. Osy Ahań elýge tolǵanda jas Áýezovtiń maqala jazýy, toıyn Orynbordyń tórinde sahnaǵa qoltyqtap shyǵaryp Sovnarkom tóraǵasy Sákenniń bastaýy,t.b. jaılar osyny aıǵaqtaıdy.

Alyptar toby da Alash arystarynyń tárbıesin alǵandar.  Olar da aqyryna deıin qazaǵyna qyzmet qyldy. Abyzdar men alyptar sabaqtastyǵynyń bir parasy osyndaı. 

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»