Ádette Jetisý jurtshylyǵy danqty babalarymyzdyń Orbulaqtaǵy eren erligine erteden qanyq edi. Bodandyq tusynda bul týrasynda jazyp-syzýdy aıtasyz, jarııalaı aıtýǵa tilimizdiń kúrmele bergendigi barshaǵa aıan. Azattyq alyp, alǵashqy Prezıdentimiz qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshnárseniń joqtyǵyn alǵa tartqanda ǵana aqtańdaq qursaýyndaǵy Orbulaqtyń tusaýy kesildi. Osylaısha 2003 jyly Úkimet qaýlysymen Orbulaq shaıqasynyń 360 jyldyǵy Jarkent óńiriniń Beljaılaý alabynda tolyqqandy atalyp ótti. Birtýar Ábish Kekilbaevtyń sol saltanatta qanattana basty baıandama jasaǵany kúni keshe ǵana sııaqty edi-aý, beý dúnıe!
Nesin aıtasyz, 1635 jyly qurylǵan Jońǵar handyǵynyń á degennen-aq beıbit jatqan elimizge qyrǵıdaı tııýi ǵasyrdan asqan ult azattyq kúresimizge alyp keldi. Desek te, atalmysh qyrǵynnyń dál osy mezgilde bastalýynyń mynandaı bir qısyny da bar edi. Ataǵy máshhúr Esimhannyń uly Jáńgir sultan ańdaýsyzda jońǵarlardyń qolyna túsip qalady. Erteden belgili, hanzadanyń jaý tutqynyna aınalýy namysqa tıer jaıt. Tosyn habarmen qulaqtanǵan elimizdiń tutqaly tulǵalary dereý ony qaıtarýdyń amalyna kóshedi. Uzyn murt Uzaq batyr Buraıke degen qyrǵyzdyń qyzyna úılengen kórinedi. Sonyń kómegimen elimizdiń has batyrlary qyrǵyzdarmen baılanysady da Saty dep atalar mekende kisendeýli kúıde otyrǵan hanzadany tún qarańǵylyǵyn paıdalana qutqaryp alady. Oǵan qosa qontaıshynyń áıelin de óńgerip áketse kerek. Budan keıin short ketken Batyr qontaıshy qyrǵyzdardy tikeleı shabady. Mine, sol joly on myń qaraly qyrǵyzdy tutqyndap qaıtar jolda Orbulaqta kúniburyn tars bekinip jatqan Jáńgir sultannyń ańyzǵa aınalǵan az ǵana sarbazdarynyń toryna ózderi ekpindete kelip dóp túsken. Myńǵyrǵan qolyna sengen ol or-bekiniske shabýyldy údete túsedi. Jáńgirdiń jarty qoly qarsy jaqtyń tý syrtyn aınala naızaǵaıdaı jarqyldaı lap qoıyp, bilteli myltyqtarymen úzbeı oq jaýdyrǵan sátte jońǵarlaryń jańqadaı jan-jaqqa ushsa kerek.
О́shpes erligimizdiń jylnamasyn arǵyn Aǵyntaı, Qompaı, naıman Kókserek, Bódes, shapyrashty Qarasaı, tórtqara Jıembet jyraý, qańly Sarbuqa, sýan Eltindi, dýlat Jaqsyǵul, qyrǵyz Kóten men Tabaı syndy batyrlar jazǵan edi. Osylaısha saıyn dalada bytyrap jatqan qazaqtyń baýyrmaldyǵy men birliginiń juldyzy jarqyraı bir janǵan edi! Salqam Jáńgir bolsa ákesi Eńsegeı boıly Er Esimniń erlik jolyn qaıtalaı jańǵyrtyp, qaıtpas qaısar halyqtyń rýhyn aq álemge pash etti!
Sonymen búgingi Jarkent jerinde ótken Orbulaq shaıqasy, Elbasymyz atap kórsetkenindeı, qaharmandyqtyń shynaıy shejiresine aınaldy. Sol 1643 jyly jazǵasalym jońǵarlyq Batyr qontaıshynyń 50 myń qolymen jóńkile jetkeni de ras. Moǵol ústirtinde munshama qoldy taban astynda jasaqtaý ejelgi úrdis. Arǵy tarıhymyzǵa zer salsaq, bala shaqtan dos-jar peıildegi Temirshi men Jamuqa áý basta taıpaishilik qaqtyǵysqa túskenniń ózinde eki jaqtan 30 myńnan astam sarbaz oınaqtap shyǵa kelmep pe edi?! Aldy-artyn jınaqtap úlgermegen Salqam Jáńgirdiń («Qashar ma jaýdan men salqam». «Qobylandy batyr» jyry) 600-aq áskermen qarsy turyp, alǵashqy betpe-bette 10 myń jaý qolyn jer jastandyrǵandyǵy da shyndyq! О́ıtkeni ózi tutqynda bolǵan shaqta Jáńgir han jońǵar áskerleriniń taktıkasyn ábden zerdelep alǵan edi. Shaıqas shebine kishkene ózenshesi bar taý arasyn qolaıly dep taýyp, áskerin «or qazý» ádisine jedel mashyqtandyrýy da sol sebepten.
Osy oraıda zerdeli aǵamyz Beksultan Nurjekeuly taqyrybymyzdy bylaısha tuzdyqtaıdy:
– 1643 jylǵy bul soǵys – erekshe soǵys. Qazaq qazaq bolǵaly or qazyp, oqpana jasap bulaı shaıqasqan emes. Oryn alǵan jaǵdaıǵa baılanysty qazaq qolbasshylary tyń ádisterdi oılap tapqan. Jerdiń yńǵaıyna qaraı áskerı tásilderdi qoldansa sany ózderinen ondaǵan ese kóp jaý jasaqtaryn tosqaýyldaýǵa bolatynyn is júzinde kórsetken. «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen babalarymyz halyq úshin basyn báıgege tikken. Sonymen qatar Orbulaq jeńisi – baýyrmaldyq pen senimniń uly kúshiniń kórinisi.
Qazaqtar qalmaq jasaǵynda 50 myń adam bar ekenin óte jaqsy bildi. Biraq eshkim jan saýǵalap yqqan joq. Barlyǵy bir baılamǵa toqtady, bir maqsatqa tastúıin bekidi.
Jazýshy-tarıhshy aıtsa aıtqandaı-aq, bul shaıqas el birligi men namys-jigeriniń shynaıy kórinisine ulasty. Soǵys ústinde or qazyp qorǵaný, jer yńǵaıyn, sondaı-aq adam men jan-janýardyń tynysyn bitep, ýlandyrar Sasyq tekeniń tútinin ońtaıly paıdalana bilý sekildi aıla-tásilder muratqa jetkizdi. Úmit otyn jandyrdy. Erteńgi kúnge talpyndyrdy. Árıne, Jáńgir sultannyń dosy Samarqannyń bıleýshisi Jalańtós bahadúr qolynyń kómekke der shaǵynda jetýi jeńistiń bas qazyǵy edi!
Úkimet uıǵarymymen uıymdastyrylǵan Orbulaq shaıqasynyń 360 jyldyǵy, nesin aıtasyz, eldik rýhymyzdy asqaqtatyp-aq jiberdi. Sol tusta oqıǵa bolǵan orynǵa bákene eskertkish tas ornatylsa, 2017 jyly Almaty oblystyq ákimdiginiń muryndyq bolýymen bul tas eńseli túrde jańǵyrtyldy. Sol sharaǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi, blogerler men tarıhshy, ólketanýshylar shaqyrylyp, atalmysh taqyryp jan-jaqtyly nasıhattaldy da.
Beljaılaýǵa sońǵy ret ótken jazda Beksultan aǵanyń shaqyrýy boıynsha barǵan edik. Bul sapardyń jón-josyǵy tipten erek. Zań salasynyń iri tulǵalarynyń biri, qoǵam qaıratkeri, qyzmet babymen barǵan óńirlerinde ámise rýhanııatymyzdyń shyraǵdanyn jarqyrata jaǵyp júretin Beket Turǵaraev esimdi bekzat perzent Salqam Jáńgir jáne onyń sarbazdary qaza tapqan jerge belgitas qoıady eken degen jaıdarmen habar kóńilimizdi kóktem attyryp jibergen. Qonaqtardy Jarkent shaharynda shurqyrasa qarsy aldyq.
Sóıtsek, Beket Turǵaraev myrza osynyń aldynda ǵana Orbulaqqa kelip ketken eken. Jol boıy zııarat etý ústinde álginde aıtylǵan Salqam qorymynyń ashyq-shashyq, qorshaýsyz, qorǵaýsyz jatqanyn kórip, jany jabyrqaıdy. Kóp oılanbastan osy mekendi aýmaǵymen qorshatyp, eskertkish tas ornatýǵa sheshim qabyldaıdy da dereý iske kirisedi. Arnaıy mamandar jiberedi. Bir aı merzimge jeter-jetpes ýaqytta dóńgelenip qalǵan sharýanyń nátıjesi bolsa, minekı, kóz aldymyzda. Bekeńniń buǵan qosa kıeli Qazyǵurtta Salqam Jáńgir men Jalańtós bahadúrge úlken eskertkish ornatqaly jatqandyǵynan da jol ústi habardar boldyq!
Osylaısha kópten beri kópshiliktiń kóńilin kúpti etip júrgen bir rýhtyq sharýasy óz oraıymen arnasyn tapty. Qashanda kelip, ketip júrgen qonaqtar Orbulaqtyń aldynda shamamen on shaqyrymdaı jerdegi Úsensazdan ótedi. Al bul arada Jáńgir hannyń qaza tapqandyǵy belgili. Onyń oń jaq qaptalynda sol jolǵy urys ústinde jaryq dúnıemen qoshtasqan qarýlas serikteri jatyr. Barlyǵyn qosa eseptegende alpysqa jýyq sarbazdyń beıitteri oryn tepken. Iá, bul arada 1653 jyly jońǵarlar qaıtalaı soǵys salady. Bizdiń qalyń qolymyz olardy Úıgentas belinde tosyp alady. Alapat kúres ústinde sarbazdaryn bastap, jasyndaı jarqyldap júrgen Jáńgir han qapyda qalady. Áıtkenmen, jaýjúrek sarbazdar bul joly da jońǵarlardy etteı týrap, eshkideı baqyrtqan edi. Inine qaıta tyǵylǵan olardyń kópke deıin úni de shyqpaı qalǵandyǵyn kári tarıh tańbalaı kýálandyryp tur.
Orbulaq shatqalyndaǵydaı shaıqas adamzat tarıhynda joqqa tán. Bul rette tek spartandyq patsha Leonıdtiń 300 jaýyngeriniń basqynshy parsylyq Kserkstiń 80 myńdyq armııasynan taý men teńiz arasyndaǵy tar ótkeldi qorǵap qalýyn ǵana mysalǵa alýǵa bolady. Al sol 300 grektik spartandyǵyńyzdyń ataq-dańqy jer-jahanǵa máshhúr. Qanshama kitap jazyldy, poemalar týdy, spektaklder qoıyldy. Gollıvýdte eki birdeı kórkem fılm túsirilgen. Leonıd patshańyz Grekııanyń ulttyq batyryna aınaldy. Biz bolsaq, sol áli de «eshten kesh jaqsynyń» kúıimen júrmiz. Degenmen, Orbulaq shaıqasyn máńgilik este qaldyrý, jastardyń patrıottyq sezimin alaýlatý maqsatynda el kóleminde birqatar sharalar atqarylýda. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy aıasynda Taldyqorǵan qalasynda oblys ákimi Amandyq Batalovtyń bastamasymen úlken teatrlandyrylǵan kórinis kórsetilip, jurtshylyqty bir serpiltip tastady. Oǵan otandyq óner sheberlerimen birge gollıvýdtyq akterlerdiń de atsalysýy ózinshe bir ǵanıbet. Endi álemge pash eterlik deńgeıde tarıhı fılmderdi qolǵa alar ýaqyt jetti dep bilemiz.
Bul erliktiń basty máni, bytyrańqylyqtan aryla almaı júrgen qazaq ulysynyń ortaq jaýǵa qaýymdasa qarsy tura bilýinde. О́ıtkeni Jáńgir sultan qazaqtyń barlyq óńirleriniń ataqty bı-batyrlarymen, Buqar jáne Hıýa handyqtarymen tyǵyz dostyq baılanysta edi. Bılikti Túrkistan qalasynda turyp júrgizetin. Sonaý Samarqannan Jetisýǵa deıingi baıtaqtan az ǵana ýaqyt aralyǵynda jıyrma myń qoldyń túzilip kelýi sonyń aıqyn aıǵaǵy.
Jalpy, Jáńgir hannyń esimi onyń sultan shaǵynda-aq eldiń aýzyna alynady. 1643 jylǵy shaıqas shaǵynda Jáńgir sultan dárejesinde bolatyn. Maýerennahrdaǵy ashtarhanılyq áýlet ókilderimen birlese júrgizgen oırattarmen soǵysy jeńispen aıaqtaldy. Aǵasy Jánibek oırattarmen kezekti bir qaqtyǵysta qaza tapqan soń, on jetinshi ǵasyrdyń ortasyna taman han taǵyna otyrǵan ol kórshiles eldermen qarym-qatynas ornatyp, syrtqy saıasatty shegeleı túsedi. Shyǵys Túrkistandaǵy shaǵataılyq áýlet – moǵoldarmen elshilik almasyp, kóptegen ýaǵdalastyqtarǵa jetedi.
Endi osy arada Jáńgir hannyń ómirderegin nazarlaryńyzǵa salsaq deımiz. Túp atasy – Shyńǵys qaǵan. Ekinshi myńjyldyq adamynyń tulaboıy tuńǵyshy Joshy hannan bastaý alady. Odan Ordaejen – Sartaqtaı – Qonysha – Baıan – Sasyqbuqa – Erzen – Shymtoı – Orys han – Qoıyrshaq – Baraq han – Jánibek han (Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshylardyń biri) – Jádik sultan – Shyǵaı han – Esim han – Jáńgir han bolyp jalǵasady. Tarıhı derekter Salqam Jáńgirdiń – Appaq sultan, Táýekel sultan (Táýke, Áz Táýke) jáne Ýálıbaqı esimdi balalary bolǵandyǵyn alǵa tartady.
Elimizde táýelsizdik tańy atqaly bergi beleste tarıhı, fılosofııalyq, áleýmettik oılaý kókjıegi tipten óristegen. Talapshyl halyq ótkenimizdiń búge-shigesin bultalaqsyz bar qalpynda bilgisi keledi. Durysyn aıtsaq, dál qazir otandyq tarıhymyzdyń, munyń ishinde Orbulaq shaıqasynyń da aqtuma kózderi kóp ulǵaıdy.
2018 jyly otandyq tarıhymyzdyń shoqtyqty asýyna sanalar Orbulaq shaıqasynyń 375 jyldyǵy buǵan deıingiden de mazmundy atalyp ótkeli otyr. Endeshe, Jarkent óńiri jurtshylyǵynyń shırek ǵasyrdan beri joǵary bılik oryndarynan Panfılov aýdanyn Orbulaq aýdany dep ataý týraly ómirlik ótinishteriniń de oryndalar sáti týǵan sekildi.
Ámire ÁRIN,
Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
