Shynynda, ýaqyt birqalypty turmaıdy. Onyń ústine jańa ǵasyrdyń oń, teris alasapyrany birde jadyratyp, birde qabartatyny taǵy bar. Osy turǵydan kelgende elimizdegi bilim salasyna jasalǵan reformalardyń nátıjesin sarapqa salyp, jetistigi men kemistigin túgendegende is áli tolyq sheshimin tappaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Bir reformany ekinshi reforma basyp, jańasy «tyńnan» túren salyp kele jatqany málim. 48 mektepte tájirıbe jasap, áni-mine engizemiz degen 12 jyldyq bilim berý de 2019 jyldyń máre syzyǵynda tur.
Búginginiń uranyna aınalyp, erteńginiń myqty quraly bolatyn kóp til bilý, onyń ishinde aǵylshyn tilin jetik meńgerý isi ózekti máselege aınalyp otyr. Bul daýsyz aqıqatqa bastaıtyn eldik is ekeni shúbásiz. Onyń táýelsiz el úshin qajet ekenin Prezıdent «Qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili jahandyq ekonomıkaǵa oıdaǵydaı kirý tili», dep úsh tildiń ornyn taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi. Basqa reformalardan bul reformanyń jóni de, josyǵy da, joly da bólek, zamanaýı talap. Muny qazaq jurty túgel qoldap otyr. Tek kóp nárse qazaq tiliniń esebinen ketip qalmas pa eken, keshe orys tilin bilemiz dep ana tilinen qol úzip qalǵandardyń izin keıingiler baspasa deıdi. Bul kúdikti negizsiz deı almasaq kerek. Sebebi, biraz qandastar balalarynyń shet tiline, onyń ishinde aǵylshyn tiline júırik bolǵanymen óz tiline shorqaq ekenin aıtyp qalady. Endeshe Elbasynyń úsh tildi teń bilý jónindegi ıdeıasyn ulttyq qaǵıdaǵa aınaldyrsaq, eshkimge esemiz ketpes edi. Iá, kezekti naýqanǵa aınaldyrmaı júıesimen júrgizbeseń utylýyń ǵajap emes.
Aǵylshyn tilin tolyq úırený úshin oǵan naqty jaǵdaı kerek. Ǵylymı negizi bar, ádistemelik quraldary jasalǵan, eń bastysy, bilimdi de bilikti, tájirıbesi mol tálimger bolsa, oıdaǵy oryndalady. Aıtalyq Nazarbaev zııatkerlik mektepterine daıyndyq jumystary qalaı júrgenin ár kez este ustasaq eken. Osy arada myna bir oıdy ortaǵa sala ketelik. Aǵylshyn tilin biletin aldyńǵy tolqyn da, keıingi shoǵyr-shoǵyr jas ta bar. Tek solardy iske qosa bilý qajettigi atústi kete beredi. Keı azamattar kásipker til bilmegendikten utylyp qalýda degen ekiushty ýájderin aıtady. Buǵan kelisýge de, kelispeýge de bolady. Qalaı desek te, tórtkúl dúnıeniń tilin meńgergen ondaǵan emes, júzdegen, tipti mıllıonǵa taıaý úlken-kishi 26 jylda qalyptasty. Bizdiń paıymdaýymyzsha, olardy kóre bilý kemshin.
2019 jyly 4 pándi aǵylshyn tilinde oqytý qolǵa alynady degennen bastap, alýan pikirler aıtylyp jatyr. Basty túıin bilikti mamanǵa baryp tireledi. 50 mektepte bul is boıynsha tájirıbe júrgizilýde kórinedi. Árıne qalada sheshimin tabar. Al qııandaǵy aýyl balasyn qaıtemiz? Tıisti oryndar ony da oılastyryp jatyrmyz der. Biraq qalaı? Oǵan da dálel keltirer. Degenmen, eń bastysy, sol qııandaǵy aýyl muǵalimi aǵylshyn tilin úırenýge múmkindigi bar ma, joǵary oqý oryndaryn bitirgen jas maman kindik jurtyna bet buryp tur ma?
Osy bir eldik iske sońǵy kezderi Májilis depýtattary den qoıyp, ún qosa bastady. 50 myń teńge aılyq úshin jas maman bilim uıalaryna kele me, joǵarydaǵylar jón sanap otyrǵan qysqa merzimdi oqý kezinde 20-30 jyl qazaq tilinde sabaq bergen tórt jaratylystaný pániniń ustazdary aǵylshyn tilin meńgerip kete ala ma, úırengen sanaýly sózimen taqyrypty taldaýǵa qabileti jete me, oqýlyq, ádistemelik jazylǵan ba, orta qalyptasty ma? Bir mektepte ótken sabaqta 5 oqýshyny arnaıy ázirlep sóıletkenine, muǵalim tili buralyp turǵanyna keıistik tanytyp, ózimizdi ózimiz nege aldaımyz. Májilismender qysqa merzimdi daıyndyqqa jumsalatyn qarjyny erteń pán muǵalimi bolatyn jastarǵa berýdi usynsa, 4-5 jyldan keıin olar olqylyqty toltyratynyn aıtady. Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıeva «Bala pándi ana tilinde áreń túsinip, 12% -ǵa ǵana meńgerse, onda ol aǵylshyn tilinde qalaı oqıdy? Onda onyń pándi ıgerý kórsetkishi budan da tómen degen sóz. Múmkin, balalarmen áńgimelesip, qandaı pándi aǵylshyn tilinde oqytý kerektigin ózderinen suraý kerek shyǵar», deıdi.
Mine, sanalýan pikir. Eger bul kimdi de bolsa ılandyryp, bir júıege kelmese, dúnıeniń tutqasy bolyp kele jatqan jaratylystaný pánderine umtylýshylardyń meselin qaıtaryp, yntasyn joǵaltyp, onsyz da kóńil kónshitpeı turǵan bilim salasyn tipti quldyratyp jiberýi kádik.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
