Sheıh Ahmet Tarazı jáne «Kórkem sóz óneri»

Osy oraıda oıǵa túsedi, Mem­leket basshysynyń «Taraz – ta­rı­hymyzdyń temirqazyǵy» degen sózinde shyn máninde tereń mán bar. Kóne tarıhymyzǵa úńile kóz salsańyz, Taraz tarıhy­na qa­tysy joq dáýirdi kez­des­tir­meı­siz. Basqasyn aıtpa­ǵan­da, kúni keshe ǵana búkil el bolyp 550 jyldyǵyn atap ótken Qazaq han­dyǵy osy óńirden tamyr alǵan­dyǵy sózimizdiń aıqyn dá­le­li.

Qaıbir dáýirlerde ǵylym, bilim, ádebıet ókilderi Tarazdyń týmasy ekenin, sol shaharda tu­ryp jatqanyn mártebe sanaǵan. Bu­ǵan kórnekti ǵalym Ábsattar Der­bisáli jurtshylyqqa jarııa etip kele jatqan ár ǵasyrlardaǵy Tarazıler kýá. Al biz áńgimemizge arqaý etpek bolyp otyrǵan Sheıh Ahmet Tarazı kim? Bul esim qaı­dan jáne qalaı málim bolyp otyr? 

2002 jyly Elbasynyń qam­­­­­qorlyǵy men tikeleı qol­da­ýy­nyń ar­qasynda kóne shahar Ta­razdyń 2000 jyldyq me­r­eı­to­ıy ha­lyqaralyq deń­geı­de atap óti­lip, egemen elimiz­diń ómirindegi zor tarıhı ári má­de­nı oqıǵa bolyp este qal­dy. 

Mereıtoıdyń eń basty jetis­tik­teriniń biri – qazaq tarıhyna, Taraz tarıhyna qatysty ádebı, ǵylymı eńbekterdiń jaryqqa shyǵarylýynda edi. Munyń ózi el mádenıetin órkendetýge qosyl­ǵan eleýli úles boldy.

Osy mereıtoı sheńberinde jaryq kórgen zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaev aǵamyzdyń «Talaı­ǵy Taraz», bilimdar ǵalym Jan­ǵara Dádebaevtyń «Atyńnan aınalaıyn», tarıhshy-jazýshy, jýrnalıst Baqtııar Ábildaevtyń «Taraz. Qarahan. Aısha Bıbi» kitap­tary oqyrman qaýym jyly qabyldaǵan tushymdy dúnıeler boldy.

Kóne Taraz mereıtoıy sebepker bolǵan tarıhı jańalyqtar da joq emes edi. Osy aıtýly oqıǵaǵa arnalǵan halyqaralyq kon­­ferensııada «Sheıh Ahmet Qu­daıdad Tarazı – aqıyq aqyn, ǵul­ama ǵalym» degen taqyrypta baıan­dama jasaǵanymyz bar. Bu­ǵan deıin Ahmet Tarazıdiń esi­mi búgingi oqyrmanǵa beımálim bo­latyn. Sol kezde Taraz memle­ke­ttik ýnıversıteti konferen­sııa materıaldaryn toptap ja­ryq­qa shyǵardy. Buǵan qosa osy eki­myń­jyldyqqa arnap shyǵa­ryl­ǵan «Taraz. Jambyl oblysy» en­sıklopedııasyna («Qazaq ensık­lopedııasy», Almaty, 2003) Sheıh Ahmet Qudaıdad Tarazı tý­raly osy joldar avtorynyń ma­qalasy jarııalandy. Muny aı­typ otyrǵanymyz, ol týraly eli­mizde jarııalanǵan alǵashqy ma­terıaldar osy ǵana bolatyn.

Álqıssa, atalmysh mereıtoıǵa ázir­lik barysynda Taraz tarıhyna qatysty tulǵalardy izdestirgenimiz bar. Sol tusta Babyr­dyń «Muqtasarynda» atap ótilgen Sheıh Ahmet Tarazı de­gen esimge nazar aýdardyq. Onyń «Fonýn-ál-bálaǵe» degen eńbegi Anglııanyń Oksford qa­la­syndaǵy kitaphanadan, kó­shir­­mesi Tashkentten tabyldy. Sóı­tip qoljazbanyń kóshir­me­sin Qazaqstanǵa, alǵashqy para­ǵy­nan bas­tap jazylǵan jeri Tarazǵa alyp keldim. Osy mıssııa kezinde jer­gilikti tarıhshy-ja­zýshy Baqtııar Ábildaev, má­de­nıettanýshy Álibek Ámzeev birge boldy. Túrki tilinde jazyl­ǵan bul týyndy áde­bı­et­taný, ádebıet teorııasy salasyndaǵy zor ǵylymı dúnıe bolyp shyq­ty. Onyń ústine qolǵa tıgen óleń­deri Ahmet Tarazıdiń asa da­­ryndy ǵalym ǵana emes, óz dáý­i­ri­ne tanylǵan aqıyq aqyn bol­ǵan­dyǵyna kóz jetkizedi. 

Sheıh Ahmet Tarazıdiń «Kór­kem sóz óneri» («Fonýn-ál-bála­ǵe») eńbegi hıjra boıynsha 840 jyly, ıaǵnı XV ǵasyrdyń birinshi jar­tysynda, 1436-1437 jyldary jazylǵan. О́zi Tarazda ómir súr­gen ǵalym sol zamandaǵy shy­ǵys oqymystylarymen, shaıyrlarymen pikirles, syılas bolǵan. Maýerannahrdy bılep turǵan Ulyq­bekpen dos­tyq qatynas usta­ǵan, ony ǵa­lym, qalamger, ámir retinde qur­mettegen, son­dyq­­­tan da atalmysh eńbegin soǵan ar­naıtynyn ja­zady.

«Kórkem sóz ónerinde» bel­gi­­li, belgisiz esimder, biz úshin tyń derekter, oǵan qosa parsy ti­­lin­degi mátinder, qıtalar da kez­­desedi. Munyń ózi onyń bir­qa­tar tilderdi meńgergendigin, óz dáýirindegi jáne oǵan deıingi áde­­b­ıetti tereń bilgendigin kór­se­tedi.

Parsy, kóne túrki tilderiniń úl­ken bilgiri, búginde belgili ǵa­lym ıslam Jemeneıden Alma­ty­­dan Tarazǵa qyzmet babynda kóship kelýin ótinip, ekeý­miz bir­­ge atalmysh eńbek­ti biraz be­­de­­rinde shama-sharqymyzsha qa­­zaq­­shaladyq, birimizdi birimiz to­lyqtyryp otyrdyq.

Sheıh Ahmet Tarazıdiń osy rısalasy óleń teorııasy týraly túr­ki tilinde jazylǵan alǵashqy zert­teýshilik-taldamalyq eńbek. Bul eńbekte avtor ózimen zamandas túrki tildes shaıyrlardyń, son­daı-aq parsy-tájik klassık­te­ri­niń shyǵarmalarynan úzindiler kel­tirgen. Munyń ózi túrki ǵylym, ádebıet tarıhynyń tereńirek ta­myr jaıǵanyn aıǵaqtaıdy. Atalmysh traktattyń mazmuny kór­kem sóz – óleń júıesi týraly, uı­qas jáne rádıfti uıqas, jalpy óleń óneri, ári ǵarýz (arýz) óleń ýázinderine arnalǵan my­sal­­­darmen ǵylymı taldanyp, anyq­­­tamalary berilgen. Túrki ha­lyq­tary poezııasynda oryn alǵan osy óleń ólshemi «ǵarýzı túrkı» dep atalyp, ásirese shaǵataı ti­li ústemdik etken zamanda dú­nıe­ge kelgen poezııa áleminde tolyq kó­ri­nisin berdi. Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń joǵaryda aıtyl­ǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynda atap kórsetilgendeı, «V-XV ǵa­syr­­larda túrki tili Eýrazııa qur­ly­ǵynyń asa aýqymdy bóli­gin­de ultaralyq qatanas tili boldy. Máselen, Altyn Ordanyń bú­kil res­mı qujattary men ha­lyq­ara­lyq hat-habarlary ne­gi­zinen or­taǵasyrlyq túrki tilinde jazylyp keldi. Halqymyz Islam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastady. X ǵasyrdan XX ǵasyrǵa deıin, 900 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbıi qoldanyldy». 

Mine, Sheıh Ahmet Tarazıdiń «Kórkem sóz ónerin» kóne túrki tilinde arab qarpimen jazýynyń sebebin osydan túsinýimizge bolady. 

Ádebıetshi ǵalym Mekemtas Myrzahmetov bylaı dep jazady: «Túrki óleń qurylysynyń negizin qalaýshy Sheıh Ahmet ıbn Qudaıdad Tarazıden kóp keıin Naýaı men Babyrdyń ǵa­rýzı túrkı óleń ólshemi týraly jazylǵan zertteý eńbekteri ja­zylyp tanylǵanyn bilemiz. Osy zertteý eńbekterinen keıin so­lar­men ilese shyqqan ataqty aqyn, tarıhshy M.H.Dýlatıdyń «Jahannama» dastany da tikeleı ǵarýzı túrkı óleń ólsheminiń tú­ri­men jazylýy kóp nárseniń sy­ryn tanyp bilýge bastaıdy». 

Rasynda, XV ǵasyrdyń bi­rin­­shi jartysynda Maýeran­na­hrda ádebı ómir qaınap jatqan kezde túrki tilimen parsy tili qatar jappaı óris aldy. Sheıh Ahmet Tarazıden biraz keıin qazaq ǵalymy, uly tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlat (1499-1551) óziniń áıgili ádebı tarıhı eńbegi – «Tarıh-ı Rashıdı» kita­byn parsy tilinde, al «Jahan­­na­ma» dastanyn sol ýaqytta túr­ki halyqtaryna tán ortaq shaǵataı tilinde jazdy. Munyń ózi eki tildiń, ıaǵnı túrki men parsy tilderi Maýerannahr men Horasan aımaǵynda aralas-quralas bolǵanyn baıqatady. Sondyqtan qazaq dalasy da eki tildiń yqpalynan tys qalmady. Sonyń saldarynan qazaq topyra­ǵynan shyqqan shaıyrlar, ǵalym­dar men oıshyldar túrkiler men par­sylardyń ádebıetine, máde­nı­etine, tiline birdeı mán berip, qoǵam ómirine jete kóńil bóldi, til­dik erekshelikterin zerttep otyr­dy. 

Sheıh Ahmet Tarazı kópte­gen my­sal­darmen «bálaǵe» – kór­kem sóz óneriniń, ıaǵnı óleńniń qyr-syryn ashýǵa tyrysady. Túrki óleńderin parsy poezııasynyń ýá­zinderimen salystyra otyryp sarapqa salady. Tanylǵan óleń túrleri men óleń ólshemderin (ýázinderin) aıryqsha nazarda ustaıdy. Tarazı óz eńbeginde sóz óneri týrasynda bylaı degen: «Til – adamzatqa tán, árbir adamnyń kóńili maǵynaly sózdi qalaıdy. Maǵynaly sóz kóńilge qonymdy keledi. Sonda kóńil men sóz ajyramas bolar. Bul azamattyń qasterli sezi­mi sheńberinde bolmaq, odan tys­qary emes. Ǵalymdar «sózdiń eki túri bar, biri – qara sóz (násir), ekin­shisi – óleń (názim) dep bólýdi jón kórgen». 

Sheıh Ahmet Tarazı ózinen buryn jáne keıin ómir keshken ǵalymdar sııaqty Allaǵa ımany kámil jáne ıslam jolyna bas ıgen oıshyldar qataryna jatady. Bul pikirimizdi ǵalymnyń my­na­daı sózderi qýattaıdy: «Alla taǵalaǵa shúkir, óıtkeni adam­­zattyń bolmysyna qarań­ǵy­­lyq­tan jaryq sáýle kóre bilý úshin, qıynshylyqtardyń túıi­nin sheshe bilý úshin kóre alatyn­daı jáne túsine biletindeı kúsh bergen. Ári sózben ishki jan dú­nıe­siniń uǵymdaryn hashıda tási­limen (qaǵaz betterine túsirip) kór­kem túrde ártúrli qyrynan baıan ete alady. Munyń bári – shúkirshilikke turar tartý». Sózden artyq gaýhar bolǵanda, ol sózdiń qaı jaǵynda turar ed, – dep óz oıyn bir shýmaq óleń­ge arqaý etedi. Sheıh Ahmet Tarazı Alla taǵalaǵa til bergeni úshin, ári tilge sóıleý qudiretin syı­laǵany úshin sheksiz alǵysyn aı­typ, shúkir etken soń, muny sol za­mannyń danalarynyń boıy­na da­ryǵan bilimmen qatar ıman­dy­lyqtyń úlgisi dep bilsek bolar. 

Sheıh Ahmet Tarazıdiń «Fonýn ál-bálaǵe» eńbegi bes ta­raý­­dan turady. Bul – parsy men túrki ádebıetiniń teorııasyn eki tildegi kóptegen óleń jol­daryn mysalǵa keltire otyryp, egjeı-tegjeıli aıqyndaýǵa maq­sat etken asa qundy zertteý ju­mysy, taldaýlarymen qatar shy­ǵys ádebıetinen mol maǵ­lu­mat beretin teńdessiz týyndy.

«Sheıh Ahmet Qudaıdad Tarazı­diń aıtýynsha, – dep jazady fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Janǵara Dádebaev, – onyń ózine deıingi ǵa­lym­dar jazǵan bir de bir eń­bek­te óleń sózdiń barlyq tek­teri men túrleri bir-birimen ush­­tas­tyrylyp, birtutas qaras­ty­ryl­maǵan. sondyqtan da onyń peı­i-

li osy ózekti máselege aýady, kóńiliniń perdesin asqan qushtar áýestikpen ashyp, qolyna qalam alady, qara sóz ben óleń só­zderge nıet bildirgenderdi olar­dyń jalpy zańdylyqtary, túr­leri jaıynda habar etýdi maq­sat etedi. «Kim de kim sóz ónerin qalasa jáne sheshendik qa­bileti bolsa, osy eńbekten paıda kórmek», – dep bildi ol. XV ǵa­syrdyń birinshi jartysynda usy­nylǵan bul boljam bizdiń zamanymyz úshin de qymbat, baǵaly».

«Kórkem sóz ónerinde» bizge beı­málimdeý shyǵys shaıyr­la­rynyń da esimderi atalady de­dik. Olardyń kim ekenin zerttep bilý, Sheıh Ahmet Tarazıdiń shyǵar­ma­shylyǵyna tereńirek úńilý óz aldyna úlken jumys bolmaq. Bul aldaǵy ýaqyttyń sharýasy, oǵan ádebıettanýshy, ádebıet zertteýshi qaýym belsene atsalysady dep senemiz.

Keńesbek DEMESh, 
ádebıettanýshy, aýdarmashy