Sondaı-aq byltyrǵy jyl kórkemsýretti fılmder sanynyń kórsetkishimen ǵana emes, sonyń basym bóligi kommersııalyq kınoǵa tıesili bolýymen de sońǵy on jyldaǵy qazaq kınosynyń tarıhyna enýi ábden múmkin. Tipti «basym bóligi» dep meılinshe jumsaq aıtyp otyrmyz. О́ıtkeni jańaǵy 36 fılmniń 90-95 paıyzy – kommersııalyq jobalar jáne olardyń arasynda «Bıznes po-kazahskı», «Brat ılı brak», «Kelınka toje chelovek» sııaqty qarjylaı qaıtarymy óte sátti bolǵan fılmder de bar. Osy tusta fılmderdi kassalyq jıyny turǵysynan qarastyrǵanymyz jón be, álde kórkemdik sapasy mańyzdy ma degen suraqtyń týyndaýy múmkin. Árıne kózdegeni qarjyǵa kelip tireletin dúnıeden shynaıy óner týyndysyn izdeýdiń ózi kóńilge qonymsyz ekeni belgili. Degenmen...
Kommersııalyq kınonyń basty maqsaty – qarjy tabý ekenin eskersek, osy baǵytta túsirilgen fılmderdiń kóptigi sonshalyq, dál qazirgi qazaq kınosy ónerden góri, kádimgi bızneske aınalyp bara jatqandaı áser qaldyrady. Jáne eń qyzyǵy, fılm túsirý úshin arnaıy kınematografııalyq bilim men tájirıbeniń kerek bolmaı qalǵanyn ótken jylǵy kommersııalyq fılmderdiń basym kópshiliginen baıqaý qıyn emes. Mundaıda «óleńge árkimniń-aq bar talasy» dep óz-ózimizdi jubatýymyz múmkin. Biraq «sonda da solardyń bar tańdamasy» ekenin umytpaǵanymyz jón-aý. Degenmen, jańaǵydaı qubylystyń jappaı beleń alyp bara jatqany sonsha, arasynan «tańdamalysyn» tabýdyń ózi qıynǵa soǵyp otyrǵany anyq.
Árıne kórshi ózbek elimen salystyrǵanda, bizdegi kommersııalyq kınonyń «dúmpýi» áldeqaıda keshirek bastaldy. Bul «dúmpýdiń» bir jaqsy jaǵy – kórermen eń bolmaǵanda óz kınosyn kóredi jáne taǵy bir utymdy tusy: jatjurttyq fılmderden góri, otandyq shyǵarmalarǵa qarjy quıylady. Bul ýaqyt óte kele mindetti túrde sannyń sapaǵa kóshýine yqpal etýi de múmkin (árıne, úmitimiz bar ǵoı).
Al ázirge kommersııalyq fılmderimizdiń aıasy «mahabbattyń da soqyr bolatyny», «bárine er adamdardyń kináli ekeni», «sońǵy qalyńdyq», «kelinniń de adam ekeni», «qazaq jigitine ǵashyq bolmaýdyń bes sebebi», «bıznestiń qazaqsha túri», «baı-oǵlandar urpaǵynyń da meıirimdi ári keń júrekti bolatyny» t.b. týraly taqyryptarmen ǵana shektelip júrgeni belgili. Alaıda kommersııalyq fılmderdiń basty nysany keıde ótkir ári ózekti áleýmettik máseleler de bolýy múmkin. Munyń jarqyn kórinisi retinde 1970 jyldardaǵy Amerıkanyń kommersııalyq kınosyn aıtýǵa bolady. Osy kezeń Skorseze, Koppola, Spılberg, Lýkas sııaqty rejısserlerdi álemdik kınokeńistikke alyp shyqty. Olardyń fılmderi kommersııalyq baǵytta bolǵanymen, ýaqyt tynysyn, óz qoǵamynyń áleýmettik máselelerin dál jetkize alǵan shyǵarmalar retinde kıno tarıhynda qaldy. Bul jerdegi aıtpaǵymyz: kim biledi, qazaq kommersııalyq kınosy «dúmpýiniń» sońy óz skorsezesiniń, koppolasynyń, spılberginiń, lýkasynyń dúnıege kelýimen ulasýy da múmkin ǵoı degen sol baıaǵy úmit taǵy da oıanady.
Búgingi qazaq kommersııalyq kınosynyń «dúmpýi» ótken ǵasyrdyń 30- jyldarynyń sońyndaǵy fransýz, 50-jyldardyń sońy men 60-jyldardyń basyndaǵy aǵylshyn, 70-80-jyldardaǵy Italııa kınosyndaǵy kommersııalyq baǵyttyń ústem bolǵanyn eske túsiredi. Alaıda Eýropa kınosyndaǵy bul úrdis bizdiń kınoǵa qaraǵanda, álemge belgili kóptegen keıipkerler men fılmderdi usyndy. Mysaly, 1950 jyldardyń sońy men 1960 jyldardyń basyndaǵy aǵylshyn kommersııalyq kınosy ataqty Djeıms Bond degen keıipkerimen asa tanymal boldy. Sondaı-aq Agata Krıstıdiń shyǵarmalary boıynsha ekrandalǵan fılmderimen Pýaro men Marpl hanymdar sııaqty keıipkerlerin tek óz elinde ǵana emes, búkil álemge tanytty. Osy keıipkerler kóptegen akterlerdiń kınodaǵy juldyzyn jaqty.
Árıne otandyq kommersııalyq kınomyz da ýaqyt óte kele sapasy jaǵynan bıik deńgeıge kóship, óziniń myqty rejısserleri men fılmderin, tanymal keıipkerlerin usynyp jatsa, quba-qup ekeni aıdan anyq. Al ázirge, ókinishke qaraı, Sábına kelin, «qazaqsha bıznesti júrgizetinder» sııaqty «tanymal keıipkerlerimiz» jáne solarmen úndes fılmderimizben ǵana shektelip otyrmyz...
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy,
ónertaný kandıdaty
