Almas Núsip. Qaıta jazý: erik pen bap

Bul qandaı múmkindik edi?

Men qatarlastarymdy oqy­­­ǵan saıyn redaktory­ joq shyǵarmalardy kó­remin. Ja­­zylǵan, sosyn... jarııa­lanǵan. Endi mine, kitap bolyp shyqty. Jınaq­tyń sońynda redaktory kórsetiledi. Biraq, órip júrgen árip qatelerin kórgen soń, re­daktor qaıda, korrektory bol­dy ma eken degen kúmán týady. Kitap ıe­siniń de, baspa ıe­siniń de ki­tap shyqqansha asy­ǵatynyn ańdaý qıyn emes. Baspanyń asyǵatyny túsinikti – josparyn oryndap jatyr, avtordiki ne joryq? 

Dese de, men biletin az­da­ǵan jas avtorlar bar. Jaz­­­ǵa­­­ny jaryqqa jetkenshe (ga­zet-jýrnaldarda, saıt­tar­­­da jarııalanǵansha) tynym kórmeıdi. Árıne ár­kim­niń óz redaktory bolady. Aǵa­syna oqytady, usta­zy­na synatady, inisiniń pi­kirin tyńdaıdy. Másele re­daktordyń kóptiginde emes, talǵamynda. Redaktordyń adamgershiligi de bul rette kóp ról oınaıdy. Áıtpese «oqyp shyqtym, jaqsy eken», dep, qoljazbańdy nemkettileý ǵana qolyńa ustata salatyn ataqty aǵadan qaıran joq. Ataqty aǵań – asaryn asaǵan, jasaryn jasaǵan. Birazdan beri tek ózin ǵana qyzyqtaıtyn bolyp alǵan. Ádebıet máselelerine arnal­ǵan jıyndarda – jas­tar­ǵa qarata «qa­­la­maqy joq» dep qu­laǵy­myzdyń eti áb­den ól­gen góı-góı­diń jańa bir sheber nusqasyn sulýlap aıtady, sonysymen bar mindetinen qu­ty­lady. Biz soǵan da rızamyz. 

О́zińe sengen­nen ózge amal joq. Myqty bol­­­­­­sań, aldymen­ mól­­diretip jaz, odan ke­ıin, shyn jan­ashyr dos tap. Bul dos – ózi­nen keıin de jaq­sy­ly-jamandy ádebıet jasalatynyn tereń uǵynǵan, qart­tyq keńdikke jetken ata, adamgershiligi mol, ádebıetke ǵana emes, adam, avtor retinde saǵan da jany ashıtyn parasatty aǵa, seniń barlyq múmkindigińdi paryqtaǵan, sen umtylatyn bıiktiń ól­shemin biletin qatarlasyń. Osyndaı dos taba alǵan avtordyń óz­ge­lerden bir isi artyqtaý. 

Bas redaktor – ishki senzýra desedi. Demek, bári aınalyp kelip ózińdi tabady. О́ziń qandaısyń, sóziń de sondaı deıdi jazýdyń qaǵıdasy. О́zińe óziń súısinip, eshkim jazbaıtyn kezde erlik jasadym dep, jarııalaǵansha asyqsań, shyǵarmań da solaı shyǵady. Álbette jazý ústindegi kóńil-kúıdiń bol­ǵany jaqsy. Ysynyp-sýy­nyp, janyp-óship degendeı. Jazý­dyń jandy shyǵýy – ja­zý ústindegi erkindikke jetý de­sedi – tolyqtaı kelisýge bo­lady. Muny bireýler shabyt deıdi, bireýler bap deıdi, bireýler kúı deıdi. Qalaı dese de, maǵynasy bir. Meniń­she, avtor­dyń eń bas­ty mindeti – osy kúı­ge jetý. Osy kúı­de otyryp ja­zý. Biraq ys­­ty­ǵy ba­sylǵan soń qaı­tara bir qarap shyq­­­­paı bol­­­­­­­­­­maı­dy. Bul – shy­ǵar­ma to­­lyq­taı jazylyp bit­kennen keıin atqa­rylatyn sha­rýa. О́zin yl­ǵı da qatal ba­qy­laý­da ustap   oty­ryp ja­­­zyl­ǵan shyǵarmalardy ońaı tanyp qoıýǵa bolady. Artyq-kem bir sóz, bir tynys belgi qoıa almaısyń. Sóılemi tas­taı, qurylymy men sıýjeti my­ǵym. Biraq birdeńe jetis­peıdi. Áıteýir birdeńe. Bul – álgi biz aıtqan kúıdiń je­rine jetpegeni. «О́leń tehnı­kasyn meńgerý» degen bar ǵoı, bul tek óleńge ǵana emes, jazý ataýlyǵa arnalyp aıtylsa kerek. О́z-ózine erkin­dik syılaı almaǵan jazýshy oqyrmanynyń qııa­lyn sha­ryqtatyp, dúnıeni umyt­tyrardaı kitapqa baılap qoıa­dy degenge sený qıyn. Jany bar dúnıe ómirge kelse, ári qa­raı olpy-solpysyn túzep, artyq-kemin basyp beretin redaktorǵa da bir jumys qalýy kerek qoı. Aıta ketý kerek, jazý ústinde redaktor bolý – shyǵarmany álsiretpese, kú­sheıtpeıdi. 

Qaıta jazý, redaktorlyq týraly qansha jazýshy bolsa, sonsha ustanym bar. Bir-birine kereǵar. Bir-birine uqsas. Mu­nyń barlyǵy aınalyp kelgende, avtordyń ustanymy degennen góri – erik-jigerine, minezine baılanysty dúnıe. Al ony ózgertý eshqandaı redak­tordyń qolynan kel­meıdi. 

Almas NÚSIP,
jýrnalıst