Balalar týrızmin damytý mańyzdy

Qazir elimizde 1 mıllıonǵa jýyq balany (947 327 nemese 31,1 pa­ıyz) qamtıtyn 1 287 qosymsha bilim berý uıymy bar. Sondaı-aq jas týrıst-ólketanýshylardyń 40 stansasy men ortalyǵy, mektepterde 2 188 týrıstik-ólketaný úıirmesi jumys isteıdi. Oqýshylar saraılary men ortalyqtarynda balalar jáne jasóspirimder týrızmimen 7 – 17 jas aralyǵyndaǵy 80 myńnan astam bala qamtylǵan eken. Bul bar-joǵy 2,6 paıyzdy quraıdy.

Jalpy, týrıstik-ólketaný baǵytyndaǵy balalar uıymdarynyń jelisi HH ǵasyrda qalyptasty. Biraq jańa ǵasyrmen qoǵamymyzǵa dendeı engen naryqtyq júıe balalar týrızminiń de tý-talapaıyn shyǵaryp, óz ámirin júrgizgendeı áser qaldyrady. Máselen, Parlament Senatynyń depýtaty Narıman Tóreǵalıevtiń aıtýynsha, keńestik kezeńnen qal­ǵan balalarǵa arnalǵan týrıstik ny­san­dardyń basym bóliginiń qazirgi ahýaly halyqaralyq standarttarǵa saı kelmeıdi, tehnıkalyq jaǵdaıy úreı týǵyzady nemese materıaldyq tehnıkalyq bazasy eskirgen, keıbiri múldem joıylǵan.

Búginde balalarǵa arnalǵan ortalyq týrıstik nysandar 20 beıim­delgen ǵımaratta ornalasqan, onyń 50 paıyzdan astamy kúrdeli jón­deýdi qajet etedi, 10 shaqty orta­lyqtyń jeke ǵımaraty da joq. Al óz betinshe uıymdastyrylǵan tý­rıstik birlestikter mektepterde oryn tepken. Mundaı sıpattaǵy ǵıma­rattardyń basym bóligi Ońtústik Qa­zaq­stan oblysyna tán. Taǵy bir másele – sala zamanaýı ozyq tehnolo­gııalardan, oqý quraldarynan, kom­pıýterlik tehnıkadan, sapaly ınternetten tapshylyq kórip otyr. Eli­mizde týrıstik jabdyqtarǵa ıe óz betinshe uıymdastyrylǵan tý­rızm birlestikteri 15 paıyzdy ǵana quraıdy. Sondaı-aq týrıstik-ólke­taný baǵytyndaǵy tehnologııa­lar­dy meńgergen pedagogtardyń, maman­dar­dyń biliktiligi de jetkiliksiz deń­geıde. Máselen, sońǵy 3 jylda týrıstik-ól­ketaný baǵyty boıynsha pe­dagog­tardyń 30,8 paıyzy biliktiligin arttyrdy. Iаǵnı, pedagogtardyń 69,2 pa­ıyzy áli biliktiligin jetildirýdi qajet etedi. Osy oraıda túrli kommer­sııalyq uıymdar kadrlardyń bilik­tiligin arttyrý qajettiligin eskere otyryp, pedagogtar úshin ma­ńyz­dy emes qymbat kýrstar uıym­das­­tyryp júrgeni baıqalady. Bul osy maqsatta memlekettik tapsyrys­tardy ázirleý kerektigin kórsetip otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, Qa­zaqstanda bastaýysh, orta jáne joǵary daıyndyq semınarlary arqyly demalys kúnderdi, kúr­deli saıahattardy uıymdastyrýshy jetekshiler men mektep týrızminiń nusqaýshylaryn daıarlaıtyn júıe joq. Oǵan vedomstvoaralyq quzy­ret­tilikterdiń alýandyǵy da keri áserin tıgizip keledi. Máselen, qa­jetti mamandar men oqý-tárbıe ádis­temesin daıarlaý Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyretinde bolsa, týrıstik nysandardyń jumysyn uıymdastyrý Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaraıdy. Bul ortaq maqsat pen birtutas talaptardy sheshýde tıisti mınıstrlikter arasynda ózara tıimdi is-qımyldyń joqtyǵyn kórsetedi. Iаǵnı, balalar týrızmi júıesiniń barsha eldi qamtyǵan sıpaty baıqalmaıdy.

Osy oraıda elimizde balalar-jasóspirimder týrızmin damytýdyń tujyrymdamalyq tásilderin bekitý týraly 2015 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Investısııalar jáne damý mınıstrligi birlesken buıryq shyǵarǵan bolatyn. Taıaýda týrıstik-ólketaný baǵytynda balalarǵa qo­symsha bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyratyn uıymdar basshylarynyń respýblıkalyq úılestirý keńesiniń keńeıtilgen otyrysy ótti. Jıynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda balalar men jasóspirimder týrızmin damytýdyń jańa múmkindikteri qaraldy. Jalpy, bul sala balalardyń týǵan eli men jeriniń tarıhyn, mádenıetin, salt-dástúrin tanytýda erekshe mańyzǵa ıe ekeni belgili. Ony Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda alǵa qoıǵan mindetter men tapsyrmalar da jandandyra tústi. Balalar týrızmin túrli saıahattar men jarystar, baıqaýlar negizinde jolǵa qoıýda qosymsha bilim berý uıym­daryna úlken júk artylyp otyr.

– Qosymsha bilim berý uıym­dary – balalarǵa arnal­ǵan áleýmettik ınstıtýt. Bul balany jeke tulǵa retin­de damytýǵa, bilimi men oı-óri­sin jetildirýge, ulttyq qasıet­terdi boıyna sińirýge, ózin ózi da­mytýǵa, kóshbasshylyq bitim­di ıgerýine alǵyshart bola alady. Jan dúnıesi taza jet­kinshek tabıǵatty jaqsy kóredi. Osy turǵyda pedagogtyń mindeti – balalar týrızmi arqyly tár­bıeleý. Bul balanyń kele­shegin aıqyndaıtyn dúnıe. Sondyqtan búgingi jedel ózge­risterge toly álemde balalar týrızmin damytý óte ózekti, – deıdi Respýblıkalyq qosymsha bilim berý oqý-ádistemelik orta­lyǵynyń dırektory Raısa Sher. Onyń aıtýynsha, Batys Eýropa elderinde qosymsha bilim berý uıymdaryna 70 paıyz, mektepke 30 paıyz ǵana kóńil bólinedi. Bul jaǵdaı Qazaqstanda kerisinshe óris alyp otyr.

Parlament Senatynyń depýtaty Dınara Nóketaeva bala­lar-jasóspirimder týrızmin jandandyrý salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa, ult den­saýlyǵyn nyǵaıtýǵa, áleý­mettik beıimdelýge, kásiptik shyń­dalýǵa, jas óskinderdiń ózin ózi damytýyna, ulttyq sana-sezimi men rýhanı jan dúnıesin baıy­týǵa, tabandy, qajyrly, jigerli azamat retinde ósýine erekshe yqpal etetinin aıtady. Sol sebepti balalar týrızmin pedagogıkalyq uıymdastyrý isi men oqý-tárbıelik ádistemesin zamanaýı talaptarǵa saı keshendi túrde damytýǵa den qoıý kerek, bul rette memlekettik deń­geıdegi qoldaý óte ózekti. Máselen, kópshilikke arnalǵan balalar týrızmi qymbat bolmaýy kerek. Bul máselede memleket iri týroperator qyzmetin atqarýǵa nemese retteýge qumbyl bolýy tıis. Sonymen birge tý­rıstik-ólketaný baǵytyndaǵy qosymsha bilim berý júıesiniń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn jetildirmeıinshe, onyń áleýmettik mártebesin tolyq qamtý, saqtaý men qorǵaýǵa kepil­dik joq. Iаǵnı salanyń damýy­na shek qoıady. Bul júıeni artqa tartatyn taǵy bir má­sele bıýdjettik qarjynyń az bólinýi deýge bolady. Aıtalyq qolymyzda bar derek boıynsha, 2014 jyly qosymsha bilim berý uıymdaryn jergilikti bıýdjetten qarjylandyrý 3,2 paıyzdy ǵana quraǵan jáne onyń jartysy aılyq tólemaqyǵa jumsalǵan eken. Bul oraıda Májilis depýtattary Shafqat О́temisov pen Pavel Kazansevtiń aıtar ýáji, balalar týrızminiń damýy ishki týrızmge táýeldi, zań shyǵarýshy organ bul saladaǵy qoǵam tarapynan berilgen barlyq usynystardy jańa zań jobasyn jasaqtaýda eskeredi, sondaı-aq qazir «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birge salaǵa jeke qarjy kózderin tartýǵa jaǵdaı jasalýda jáne munymen shektelmeı, jas týrısterdi yntalandyrý tetikterin de qarastyrý kerek.

«Kazakh tourism» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Dúısenǵalıev balalar týrızmin nasıhattaýda birinshiden, óńir­aralyq, elaralyq baılanystyń tıimdiligin, ekinshiden, kez kelgen kıeli oryndardy tanystyrýda nysan týraly jaı ǵana áńgimelep qoımaı, ańyzdar men ertegilerdi kiriktire otyryp túsindirýdiń, ıaǵnı ádistemesin jetildirýdiń mańyzdylyǵyn jetkizdi. Bul uıym byltyr ońtústik óńir­lerden kelgen balalarǵa or­talyq Qazaqstandy aralatsa, bıyl 2 myńnan astam balany qam­tıtyn jańa baǵyttardy júzege asyrýdy josparlap otyr. Sondaı-aq kıeli jerler týra­ly málimetterdi bala tanymy men qyzyǵýshylyǵyna saı elektrondy formatta qyzyqty etip usynýdyń tetikterin qaras­tyrýda. Ozyq elderde ishki týrızm bıýdjet túsiminiń 80 paıyzyna deıinin beredi. Onyń ústine baladan eshbir ata-ana aıanyp qalmaıdy. Sondyqtan balalar týrızmimen birge otbasylyq týrızmdi de umytpaýymyz kerek, deıdi T.Dúısenǵalıev.

Prezıdent janyndaǵy Áıel­der isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń oryn­basary, Sporttyq týrızm ulttyq federasııasynyń prezı­denti Elena Tarasenko bolsa, balalar týrızmin damytýda respýblıkalyq úılestirý keńesin tıisti vedomstvo basshylarynyń qatysýymen joǵary deńgeıde ótkizýdiń óte ózekti ekenin aıtady. Astanaǵa arnaıy kelgen A.A. Ostapes-Sveshnıkov atyndaǵy balalar-jasóspirimder týrızmi jáne ólketaný halyqaralyq akademııasynyń prezıdenti Dmıt­rıı Smırnov ta osy oıdy quptaıdy. Reseılik mamannyń aıtýynsha, Qazaqstanda úıles­tirý keńesi parlamenttik tyń­daýǵa negizdelgen bolsa, Reseıde úılestirý keńesine premer-mı­nıstrdiń orynbasary tóraǵalyq etedi. Sondyqtan onda naqty atqarylǵan jumys boıynsha esep beriledi. Iаǵnı usynys berýshi emes, atqarýshy organ retinde jumys isteý balalar týrız­min alǵa jyljytýdyń kepili, deıdi ol. Biraq munyń keri áser etetin tusy da bar. Bul – qaǵazbastylyq. Al qaǵaz kirikken ortada bıýrokratııalyq keder­giler de týady. Jalpy, shetel tájirıbesine zer salar bolsaq, Germanııada jas­tar týrıstik bazalarynyń oda­ǵy jumys isteıdi. Kórikti tabı­­ǵat múıisterinde jas tabı­ǵattanýshylarǵa arnalǵan 400 úı ornalasqan. Kanada, Kenııa, AQSh jáne Qytaı elderinde jastar arasynda qoryqtar men ulttyq parkterge barý tanymal bolsa, Japonııa jastary mekteptegi demalysta halyqtyń túrli kásipshilikterin úırenýge barady eken. Al Fransııa, Anglııa, Aýstrııa elderindegi oqý oryndarynda keıbir jekelegen pánderdi oqytýda muǵalimder oqýshylardy qala mańyna jaıaý serýenge alyp shyǵýdy dástúrge aınaldyrǵan. Sondyqtan balalar men jasóspirimder týrızm­i­niń ulttyq júıesin qurýda qoǵam­nyń oı-pikirin zerdeleýden artyq keshendi usynys bolmaıdy.

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»