Qazaqstannyń damý modeli Mońǵolııa baspasózinde

Mońǵolııanyń Eńbek jáne áleý­met­tik qorǵaý mınıs­tr­liginiń resmı saı­tynda mynadaı aqparat jarııa­landy: «Eki eldiń úkimetaralyq ko­mıssııa má­jilisi eki jyl saıyn ótý­ge tıis bolǵanymen, tórt jyl boıy kesheýildep, jýyqta ǵana ótti. Bir­les­ken jıynda eki memlekettiń saý­da, eko­no­­mıka, ınvestısııa tartý, birik­­ken bıznes josparlary, taý-ken, trans­port, aýyl sha­rýa­shylyǵy, bilim, ǵylym, máde­nıet salasyndaǵy baılanystardy ulǵaıtý bastamalaryn taraptar jeke-jeke taldap, naqtyly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.

Úkimetaralyq komıs­sııa­­nyń Moń­ǵo­lııa tarapyn Eńbek jáne áleý­met­­tik qor­ǵaý mınıstri S.Chın­zo­­rıg, Qazaqstan tarapyn Eńbek já­ne ha­lyq­ty áleý­mettik qor­ǵaý mınıstri M.E.Ábil­qa­­symova basqardy. Ta­rap­­tar­dyń jumys toby kezdesýge daı­yndyqty tyńǵylyqty ja­sa­­ǵan­dyqtan, jıyn keli­sil­gen merzimde sátti ótti.

Erkin saýda týraly moń­ǵol tara­py­nyń usynysyn ko­mıs­sııa tolyq qol­dady. Moń­ǵolııa men Qazaqstannyń saý­­da aınalymy 2017 jyl aıaǵyn­daǵy má­­limet boıynsha, 36,6 mıllıon AQSh dollaryn qu­rap, aldyńǵy jylǵy osy mer­zimmen salystyrǵanda 22 paı­yzǵa ósken. Sonyń ishin­de Moń­ǵo­lııa eksporty 2,4 mıllıon AQSh dol­lary, Qazaqstannan ımport 34,2 mıl­lıon AQSh dollary bolyp, al­dyń­ǵy jyl­dyń osy mer­zimimen salys­tyr­ǵan­da eks­port 3 ese, ımport 16,6 paı­yz ósken. Jıynda eksport taý­ary túrlerin molaı­tý, saý­da aınalymyn ulǵaı­týǵa kúsh salý, taraptar arasynda eksporttalatyn ónimniń ti­zimin, óndirýshi sharýa­shy­­lyq birlikteri týraly máli­met­terdi ashyq almasý týraly she­shim qabyldandy.

Mońǵolııa usynǵan saýda tarıfteri jáne tarıftik emes shekteýlerdi bol­dyr­maý, sonymen birge saýda-eko­­­no­­mıkalyq baılanystar­dy jańa satyǵa shyǵarý úshin Eýrazııa ekonomıkalyq oda­ǵy­nyń Erkin saýda jónindegi kelisimshartyn jasaýdyń mańyzyn birigip zertteýdi Qazaqstan tarapy qol­daı­ty­nyn bildirip, bul týraly Eýrazııa ekonomıkalyq ko­mıs­sııasyna jýyq arada má­limdeıtinin habardar etti.

Bul jolǵy jıynda tarap­tar trans­port, jol qaty­na­syn, RF aýma­ǵyn basyp ótetin avtojolmen Qazaq­s­tan men Mońǵolııany tóte túıilistirý amal­daryn talqylap, Astana – Ulan Ba­tyr, О́skemen – О́lgıı – Qobda baǵy­tynda áýe jolda­ryn ashý, izdes­tirý men qut­qarý salasyn­da bir­les­ken kelisim jumysyn aıaqtaýǵa ke­listi. Mońǵolııada ýran óndi­risin ashý múmkindigin bir­lese zertteý, ýran óndirý, ónimge aınaldyrý týra­ly ortaq jo­balar jasaý, ýran ınjenerleri, teh­nıka jumys­shy­laryn daıyndaý, bilik­tiligin jetildirý máselesi egjeı-tegjeıli talqylandy.

Bul jıynda taraptar «Joǵary oqý oryndarynyń qujattaryn maquldaý týraly Mońǵolııa men Qazaqstan úki­me­tiniń kelisimin» 2018 jyly beki­tý týraly kelisip, Mońǵolııa taraby Qazaqstan qarjysymen oqıtyn moń­ǵol stýdentteriniń sanyn eki esege art­tyrý týraly usy­nys bildirdi. So­ny­men bir­ge ǵylym salasynda bi­rik­­ken jobalardy júzege asy­rý, táji­rıbe almasýdy qar­qyndy júrgizý týraly keli­simge keldi. Naqtyraq aıt­qanda 2018-2020 jyldary VI -VIII ǵasyrdaǵy túr­ki mádenıetine jatatyn Shı­ve­et ýlaan keshenine ar­he­­o­­lo­gııalyq zertteý jasaý, Qazaq­stan­daǵy Jo­shy han kúm­bezin birlesip zertteý, Moń­­ǵolııadaǵy kóne túrki mu­rasy Maı­han ýýldaǵy jer­asty kesheni qaz­ba­laryn qor­ǵaý, qaıta jańǵyrtý múm­kin­­dikteri bar», dep jazady mı­nıstr S.Chınzorıg.

Mańyzdy sapar jaıynda Moń­ǵolııa­nyń BAQ-tarynda túrli baǵytta sarap­tamalar legi jaryq kórip, sa­par ná­tıjesi qoǵamda ke­ńi­nen tal­­­qy­lana bastady. Moń­ǵo­lııanyń Qa­zaq­standaǵy Tó­ten­she jáne óki­let­­ti el­shisi L.Battýlga myrzanyń «Qazaq­s­tan altyn óndirisi «noý-haýyn» Moń­ǵo­lııaǵa tegin beredi» degen suhbaty ja­ryq kórdi.

Sonymen birge «Astanada Mońǵol mınıstrin tosta­ǵan­men sút usynyp qarsy aldy», «Astanadan alar altyn táji­rı­beler», «Astanamen arheologııa salasynda birlese ju­mys jasaımyz» degen maqa­la­lar jarııalandy.

Mońǵolııa Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstri S.Chınzorıg «Túrki akademııasynda qonaqta bolǵanym» degen taqyrypqa arnaıy toq­talypty. «Astanada biz qonaq bolǵan ujymnyń biri – Halyqaralyq Túrki akademııasy. 2010 jyly Qazaqstan prezıdenti N.Á.Nazar­baevtyń bastamasymen qurylǵan akademııaǵa barǵanymyzda olar mońǵol saltymen kók shar­shy oramal usynyp, tos­taǵanǵa sút quıyp aldymnan qarsy aldy, ujym túrki tildi halyqtardyń tarıhy, búgini, bolashaǵy týraly keshendi zertteý jasaıdy eken. Onda tarıh, etnografııa, arheologııa, túrki tildi halyqtardyń rýhanı mádenıetin zerttegen, ol týraly jasaǵan dú­nıe­ler, eńbekter, ǵylymı tý­yndylar kóp. Akademııa Moń­ǵolııa ǴA Tarıh, arheolo­gııa ıns­tı­týtymen birlesip qaz­ba jumystar ja­saǵan, Moń­ǵ­olııanyń Bulǵyn aıma­ǵy jerine ornalasqan Túrki dáýi­riniń Shıveet ýlaan ke­she­nine birlesip qazba júr­giz­gen, taǵy osyndaı ortaq joba­­lardy bizge tereń tanys­tyr­dy» dep Halyqaralyq Túr­ki akademııasy jumysyna rızashylyqpen baǵa beredi.

«Qazaqstan elimen taý-ken óndi­risi salasynda is-tájirıbe almasyp, mamandar daıyndaýda birlesip ju­mys isteımiz» degen maqa­lada Moń­ǵo­lııa­nyń Taý-ken, aýyr óndiris mını­stri D.Sýmıaabazardyń qysqa suh­baty jaryq kóripti. Mı­nıstr myrza suhbatynda Moń­ǵolııada altyn óndirisin jan­dandyrý úshin Qazaqstan tájirıbesine súıenýdiń mańyzy zor ekenin aıtady. «Qazaq eliniń altyn óńdeýdiń joǵary tehnologııasyn en­gizip, memleketiniń barlyq altyn qo­ryn Ulttyq bankine saqtap otyrýy otanshyldyq kózqarastyń aıqyn dá­leli dep qorytyndy jasaýǵa bolady. Bul úlgini Mońǵolııaǵa engizip, du­rys baǵytqa qoıyl­ǵan salalardyń oń nátı­je­lerinen úırenýge biz ábden yn­­ta­lymyz» deıdi mınıstr.

Mońǵolııanyń Qazaqstan­daǵy elshisi L.Battýlga myr­za­nyń «Qazaq­s­tan altyn óndi­risi «noý-haýyn» Moń­ǵolııaǵa tegin beredi» degen suh­ba­tynda bylaı delingen: «Qazaq­s­tannyń órkendeýi týraly aıtqanda soń­ǵy 25 jyldaǵy qoǵamdyq, ekono­mı­kalyq damýyn toptap aıtqan oryn­dy. Sebebi bizdiń elimizdiń naryq­tyq erkin ekonomıkaǵa kóshken kezi­men, Qazaqstannyń táýelsizdigin jarııa­la­ǵan merzimi birdeı. Negi­zinen eki el refor­ma jolyna qatar shyqqan. Búgin salys­tyryp qaraǵanda, Qazaq­stannyń álde­neshe ese artyq damyǵany baı­qa­la­dy. Máselen, bıylǵy jyl Qa­zaq­­stan ekonomıkasynda 5 paıyz ósim bar eken. Bizdiń elde de osyndaı sıfr­lar bar. Qazaqstan Orta Azııada da­­mýy­­men alǵa ketken el. Pre­zıdent N.Á.Nazarbaev 2050 jyly damyǵan 30 eldiń ara­syna enemiz dep úlken na­mys­pen jospar jasap, sony iske asyrýmen shuǵyldanýda. Ne­gi­zinen Qazaqstannan bizdiń eldiń úıreneri kóp».

«Bizdiń el 1990 jyldan ekonomıkamen qatar saıası, demokratııalyq re­for­malardy qa­tar júrgizdi. Al Qa­zaqstan bolsa aldy­men ekono­mı­ka­lyq ózgeristerdi, sońynan de­mo­kr­a­tııalyq reformalardy tańdady. Biz se­kildi shaǵyn elge ekonomıka men de­mo­kratııalyq óz­ge­risterdi qatar jasaý túr­li qa­te­lik­terge, jańsaqtyqtarǵa uryn­­dy­ratyn sekildi. Qazaq­stan­nyń damýymen salys­tyrǵanda osyndaı oı týady» degen elshi L.Battýlga taý-ken sa­lasyndaǵy ynty­maq­tastyqtyń ke­leshegi týraly: «Mońǵolııanyń Taý-ken, aýyr óndiris mınıstri D.Sýmıaabazar altyn, kú­mis óńdeıtin «Taý-ken» óndi­risiniń jumysymen arna­ıy tanysyp, Mońǵolııaǵa osy óndiristi salý týraly úki­metaralyq komıssııanyń qaý­lysyna arnaıy baptar en­gizdi. Taý-ken» óndirisi jy­lyna 20 tonna altyn, 50 tonna kúmis óńdeıdi. Elimiz jy­l saıyn altynyn shetelde óńdeıtindikten shyǵynǵa ushyrap kelgen. Altyndy eldiń ishinde tazartyp, valıýta qoryn jasaqtaý úshin bankte saqtaý tıimdi. Altyn óńdeýge qatysty elimiz birneshe elden usynys alǵanymen Qazaqstan olardan eki ese arzan baǵa usynyp, noý-haýyn teginge jýyq berýge iltıpat bildirdi» dep dáıekti taldaý jasaıdy.

Jýrnalıst Sh.Chımegtiń «Asta­na­dan alar altyn tá­ji­rı­beler» degen saraptama­sy oqyrman arasynda qy­zý pikirtalas týdyrǵany baı­qa­lady.

Ol jolsapar jazbasynyń «Dalada aspan tiregen ǵıma­ra­t­tary bar alyp qala» degen taraýynda: «Qazaqstan men Mońǵolııa ekeýi de birdeı jaǵ­daı­da sóreden saparǵa qatar qozǵalǵan el­d­er desedi. Biraq olardyń damýy bizd­en neshe ese artyq, qýatty bo­lyp­ty. 1997 jyldan jańa astana ir­gesi qalanyp, keń dalada 20 jas­ta­ǵy jas qala qanat jaıypty. Qazaq­s­tan taý-ken, gaz, ýran óndirýden álem­de aldyńǵy qatardaǵy elge aınal­ǵan. Tabıǵat baı­ly­ǵyn qysqa mer­zim­de ıge­rip, baǵalatyp, baqýatty el­g­e aınaldyrǵan adam – Pre­zı­dent N.Á.Nazarbaev. Ol elin durys menedj­ment, oń saıa­satpen basqaryp, búgin­gi ál­qýatty deńgeıge jet­kiz­ge­nin álem de, óz halqy da moı­yndaıdy. Onyń oıyn tár­tibin durys erejelegenin búgingi eliniń qýatty damýy anyqtap tur. Nursultan Nazar­baevtyń elinen úı­rener úlgi, ilip alar altyn olja, júze­­ge asyrar tájirıbe mol. Bul múm­kindikti paıdalana bilý­di ýaqyt kór­setedi» dep qory­tyndy jasaıdy.

Mońǵolııa baspasózine sholý jasaǵan Aqedil Toıshanuly