Atap aıtar bolsaq, ótken jyly Almaty oblysy boıynsha mádenıet mekemeleriniń jelisi 565, jalpy bıýdjeti 55,4 paıyzǵa artyp, 8 mlrd 100 mln teńgege jetti. El qýanyshyn eselep, 2 mádenıet úıi men 2 mýzeı jańadan ashylsa 1 mýzeı, 1 arhıv, 3 mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótti. Jańa ashylǵan jáne kúrdeli jóndeýden ótken nysandarmen qatar onda qyzmet etetin shyǵarmashylyq ujymnyń múmkindikterin arttyrý úshin 134,5 shtat birligi berilip, mádenıet salasyndaǵy shtat sany 3035 birlikti qurady.
Bul kórsetkishti bıylǵy jyldyń sońyna deıin 3100 birlikke jetkizemiz degen jospar bar. Mádenıet mekemeleriniń jumysy onda ótkiziletin mazmundy sharalarymen aıqyndalary haq. О́tken jyly oblystyń mádenıet mekemelerinde 47 247 shara ótkizildi, bul 2016 jylmen salystyrǵanda 1 378-ge artyq. Onda 7 mln 500 myń adam qamtylyp, aqyly qyzmet 100 paıyz oryndaldy.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Almaty oblysynyń mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynda arnaıy jospar qurylyp, 28 joba ázirlendi, onyń altaýy aıaqtaldy, 22-si uzaq merzimdi. Bıyl uzaq merzimdi 22 jobaǵa taǵy 9 joba qosylyp, 31 jobany júzege asyrýdamyz. Byltyrǵy negizgi jobalardyń biri «Jyrǵa tunǵan mekenim – Jetisýym» dep ataldy. Joba aıasynda jergilikti aqyn-jazýshylardyń ártúrli taqyryptaǵy 43 avtorlyq kitaby jaryq kórdi. «Jetisý balalar kitaphanasy» boıynsha respýblıkalyq baıqaý jarııalanyp, 79 avtor óz týyndylaryn usyndy. Nátıjesinde 8 avtordyń kitaby jeńimpaz dep tanylyp, altaýy jınaq bolyp shyqty.
«Qasıetti Qazaqstan» jobasy negizinde Qazaqstannyń kıeli jerlerin anyqtaýda keń aýqymdy sharalar ótkizildi. Almaty oblysy boıynsha makro nysandar tizimine 17, mıkro nysan tizimine 41 nysan engizildi. Osy rette «Eskertkishterdiń elektrondy kartasy» jasaldy. Eskertkishterdiń elektrondy kartasy oblysymyzdaǵy 2444 tarıhı, mádenı, tabıǵı eskertkishterdiń, kıeli nysandardyń ornalasqan jerin, oǵan jetý baǵytyn, tarıhyn, sýretterin, beınejazbasyn qazaqstandyqtardyń ǵana emes, shetel azamattarynyń da kórip, bilýin qamtamasyz etedi.
Mádenıet oshaqtarynyń aýyl, qalanyń shyraıyn keltirip, halyqtyń bereke-birligin arttyryp, ulttyq ónerimizdi dáriptep, talantty ónerpazdardyń qanatyn qataıtýda mańyzy zor. Osy oraıda oblysymyzda 245 mádenıet úıi men klýbtar jumys jasaýda. 2017 jylǵa deıin 115 mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótken, «Eńseli aýyl – erteńim» jobasy aıasynda 2022 jylǵa deıin qalǵan 130 nysandy kúrdeli jóndeýden ótkizý josparlanǵan. Oǵan oblys ákimi Amandyq Batalov úlken qoldaý kórsetip, 12 mlrd teńge qarjy bólip otyr. Sondaı-aq jekemenshikke ótip ketken nysandardy qaıtarý, mádenıet úıleri men klýbtar joq jerlerge mádenıet nysandaryn salý qolǵa alyndy. Bıylǵy jyly aýdandyq mádenıet úıi joq Ile aýdany О́tegen batyr kentinde jáne Qapshaǵaı qalasynda, Talǵar aýdany Týǵanbaı aýylynda, Alakól aýdany Aqtúbek aýylynda mádenıet úıleriniń qurylysyn bastaý úshin jobalyq-smetalyq qujattar jasalýda.
Arhıv nysandary da jańarýda, Talǵar aýdanyndaǵy memlekettik arhıviniń jańa ǵımaraty sáýir aıynda qoldanysqa berilse, Eskeldi, Kóksý aýdandarynda memlekettik arhıv mekemeleri ashylady. Sonymen qatar Raıymbek aýdany Alǵabas aýyldyq mádenıet úıin, Sarqan aýdany Cherkassk mádenıet úıin, Jambyl aýdany Úńgirtas aýyldyq, Balqash aýdany Aqdala aýyldyq mádenıet úılerin jańadan salyp, jalpy mádenıet nysandarynyń sanyn 572-ge jetkizý kózdelýde. Bıyl 13 mádenıet nysanyna kúrdeli jóndeý júrgizý úshin jobalyq-smetalyq qujattamalaryna qarjy bólinip, jumystary bastaldy.
Buıyrsa, bıyl 5 nysanǵa arheologııalyq qazba jumystary jasalady dep otyrmyz. Olardyń qatarynda Sarqan aýdanyndaǵy Qoılyq qalashyǵy, Sheńgeldi aýylyndaǵy Kerýen saraı, Qarasaı aýdanyndaǵy Qyrǵaýyldy obasy, Eskeldi aýdanyndaǵy Eshkiólmes, Ile-Alataý baýraılaryndaǵy patshalyq qoryqtary bar.
«Eskertkish – eldiktiń belgisi» degendeı, eskertkishterdi qorǵaý men turǵyzý isi jalǵasa beredi. Astana qalasynyń 20 jyldyǵy aıasynda jyldyń aıaǵyna deıin tarıhı oqıǵalarǵa jáne tarıhı tulǵalarymyzǵa arnap 20 eskertkish ornatý josparlanǵan. Máselen, Alakól aýdany Qabanbaı aýylyna Omar Moldaǵojınge bıýst, Úsharal qalasynda Sáken Imanasovqa jáne Muhametjan Myńbaıulyna eskertkish, Taldyqorǵan qalasynda Aısha Ǵalymbaevanyń bıýsti, Ilııas Jansúgirovke, M.Tynyshpaevqa, J.Jánekenovke eskertkish, Semeı, Chernobyl apatynan zardap shekkenderge eskertkish, Talǵar aýdany, Tuzdybastaý aýylynda Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan eskertkish, Raıymbek aýdanynda Kereıqul babaǵa jáne Qalybek batyrǵa eskertkish, Uıǵyr aýdanynda Jarty babaǵa eskertkish, Aqsý aýdany Baqaly aýylynda Muhtar Aryn eskertkishi, Panfılov aýdanynda Orbulaq shaıqasynyń 375 jyldyǵyna oraı «Orbulaq» memorıaldy kesheni salynbaqshy. Osy eskertkishterdiń boı kóterýimen jyl sońynda oblysymyzdaǵy eskertkishter sany 2343-ke jetedi.
Zaman aǵymynan qalyspaý – ýaqyt talaby. Osy oraıda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Biz sırflyq tehnologııany qoldaný arqyly qurylatyn jańa ındýstrııalardy órkendetýge tıispiz» dep aldymyzǵa jańa maqsat qoıyp otyr. «Sıfrly Qazaqstan» keshendi baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha basqarmanyń medıa-jospary bekitilip, oblysymyzdaǵy barlyq 24 mýzeıdi sandyq júıege kóshirý bastalyp, 7 iri joba boıynsha jumystar atqarylýda. Atap aıtsaq, Almaty oblysynyń memlekettik arhıvi 2010 jyly saqtandyrý qoryn qurý boıynsha asa qundy qujattardy skanerden ótkizip, mıkroafısha daıyndaý úshin «SMA – 105 com-sıstema» júıesi alynǵan bolatyn. Ol arqyly arhıvtegi qujattardy qolaıly ári uzaq merzimde saqtaýǵa jaǵdaı jasaımyz. Atalǵan skanerden asa qundy qujattardyń 335 274 paraǵy ótkizilip, 4708 mıkroafısha daıyndaldy jáne 2418 saqtaý birliginen 335 274 paraq sıfrlyq qalypqa kóshirildi.
Qordaǵy kitaptardyń elektrondy nusqasyn jasaqtaý, kompıýterlik-aqparattyq kommýnıkasııaǵa negizdeý, elektrondy kitap qory bazasyn nyǵaıtý maqsatynda oblys boıynsha 117 kitaphana «Kabıs» baǵdarlamasyna qosylyp, atalǵan kitaphanalardyń 2 350 283 kitaby, ıaǵnı 65 paıyzy «Kabıs» baǵdarlamasyna engizildi. Búgingi kúni 151 kitaphanaǵa «KABIS» baǵdarlamasyn engizý boıynsha jumystar júrgizilýde. «Elektrondy kitaphana» jobasyn iske asyrý aıasynda oqyrmannyń elektrondy túrde jeke basyn kýálandandyratyn resmı qujat «E-kitaphana» kartasyn engizý úshin «Plastıkalyq kartalar» S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq ámbebap kitaphanasyna engizilýde. О́tken jyly tarıhı-mádenı mura nysandarynyń «Elektrondy kartasy» daıyndaldy. Elektrondy karta arqyly dúnıe júzi boıynsha kez kelgen adam Almaty oblysyndaǵy tarıhı jáne mádenı eskertkishter týraly derekter alyp, ańyz-áńgimelermen tanysyp, ornalasqan jerin, ol jerlerge barý baǵyttaryn bilip, beınejazba, sýretterin kóre alady.
Elbasy ult rýhyn jańǵyrtýdyń máıegi mádenıetti damytý ekendigin basa aıta kele, «Ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis» deıdi óz maqalasynda. Endeshe ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan salt-dástúr, mádenıetimiz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qaıta túlep, el rýhynyń kóterilip, ult jadynyń jańǵyrýyna septigin tıgizeri anyq. Al jetisýlyq mádenıet salasynyń qyzmetkerleri osy jolda jemisti eńbek ete beredi.
Aqan ÁBDÝÁLIEV,
Almaty oblysynyń mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy
