О́ıtkeni ondaı sebep kóp bul maqalada. Bizdiń oıymyzsha, dúıim jurttyń yqylasyn ózine osynshama burǵan eńbektiń qazaq úshin eń baǵaly tusy – Elbasynyń keshe-búgin-erteń arasyna kópir salyp, árqaısysyna ulttyq múdde turǵysynan kelip utylarymyz ben utarymyzdyń parqyn saralaýy. Iаǵnı qazaq balasy bolashaqtyń baǵdaryn aıqyndaý úshin keshegiden ne alý kerek, ne almaý kerek, búgin ne istemek kerek, neden aýlaq bolý kerek, osylardan óristep keleshektiń kemesin qaı qıyrǵa bettetemiz, mine másele de, mán de osynda dep bilemiz.
Adamzat balasy es jıyp, etek japqaly mynaý ǵalamda jańǵyrýdyń san túri bolǵan. Aıtalyq Shyǵys dúnıesinde VIII, IX ǵasyrlardan bastalatyn Musylman Renessansy nemese Islamnyń Altyn Dáýiri, Batysta, aldymen Italııada HIII ǵasyrdan bastalatyn Eýropa Renessansy jáne ár elde ártúrli kezeńderde bolǵan ulttyq renessanstar. Qaı jańǵyrýdyń da maqsaty – baıyrǵy dástúrdiń asyl arnalaryn búginmen jalǵaý, sodan adam úshin, qoǵam úshin qajettini óristetip, bolashaqqa qadam basý.
Qoǵamdaǵy árbir jańǵyrý mindetti túrde belgili bir dástúrli jáne jańa alǵysharttardy qajet etedi. Bul – adamzat damýynyń jalpy dıalektıkasy. Ásirese dál qazirgideı adamzattyq damý úderisi tez ózgerip jatqan jahandaný kezeńinde osyndaı alǵysharttardy júıelep alý qaı qoǵam úshin de asa mańyzdy. Sondyqtan da Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń osy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń bastapqy bóliginde qazaqstandyq qoǵamnyń jahandaný úderisine erkin kirigýiniń basty alǵysharttaryn saralaıdy.
Atap aıtqanda, eńbektiń «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly» alǵashqy taraýynda bizdiń qoǵamymyzdyń óristeýine negiz bolatyn baıyrǵy ulttyq qundylyqtardy saqtaýdy, sonymen qatar ǵalamdyq ózgerister týdyrǵan jańashyl sıpattaǵy úderisterden de sabaq alýdy usynady. Osyǵan oraı, Elbasy: «Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarıhı kezeń bastaldy» deı kele, ol qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń, sol arqyly qoǵamdyq qatynastardyń jańasha modelin qalyptastyrýdyń sebepteri men saldarlaryna toqtalady. Mundaǵy maqsat maqalada aıtylǵandaı, «О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek».
Maqala jarııalanǵan ýaqyt ishinde ulttyq kod jóninde sandaǵan pikirler aıtyldy. Elbasy qoldanǵan osy tirkes sanamyzda belsendi uǵymǵa aınaldy. Ulttyq kod aýqymyna sol ultqa tán erekshelikterdiń barlyǵy enedi desek, ony saqtaýshy da, jetkizýshi de – ulttyq til. Imperııalyq otarlaý kezinde qaǵajý kórgen tilimiz táýelsizdik kezeńinde órisin ashqandaı boldy. Degenmen betburys bolǵanymen, qarqynnyń baıaý ekeni seziledi. Ol úshin bul salaǵa úlken bir qozǵaýshy kúsh kerek edi. Bizdiń oıymyzsha, Elbasy maqalasynda birinshi mindet etip qoıylǵan latyn álipbıine kóshý máselesi til arqyly qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń eń basty alǵysharty ispetti.
Qaı álipbı bolsyn sol halyqtyń mádenı bolmysyn ańǵartatyn aıǵaqtardyń biri. О́ıtkeni mádenı mura, mádenı jádigerler álipbıde saqtalady, álipbı arqyly kelesi urpaqqa jetip otyrady. Qaı álipbıdiń bolsyn osyndaı tarıhı mıssııasymen birge onyń zamanaýı mindetteri de bolady. Prezıdent osy retten kelip: «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelik-terine baılanysty», dep bul álipbıdiń qazaqstandyq qoǵamnyń jańa kezeńdegi eń qajetti tańdaýy ekendigin aıtty.
Elimizde latyn grafıkasyndaǵy álipbıge kóshýdiń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, Elbasy aıtqandaı, bizge kırıll álipbıi saıası sebeptermen keldi. Sonyń nátıjesinde qazaqtyń tól jazý emlesine nuqsan keltirildi. Ol mamandar tarapynan táýelsizdik kezeńinde ǵana ashyq aıtyla bastady.
Jalpy, álemdegi órkenıetti elderdiń álipbıine kóz salsaq, onda naǵyz jetilgen álipbıler kóp dybysty meılinshe az tańbamen beredi. Máselen, aǵylshyn tilindegi 45 dybys 26 tańbamen, fransýz tilindegi 35 dybys dál osylaı 26 tańbamen beriledi. Qazirgi kırıll grafıkasyndaǵy qazaq álipbıinde bizdiń tól 28 dybysymyz 42 tańba arqyly berilgen. Osydan-aq qoldanystaǵy osy álipbıdiń til tabıǵatyna qaıshy ekendigi kórinip tur. Sonymen birge bul álipbıde qazaq tiliniń tól dybystyq júıesinde kezdespeıtin artyq tańbalar bar. Latyn grafıkasyndaǵy jańa álipbı bizdi osyndaı qajetsizdik pen yńǵaısyzdyqtan aryltady.
Ekinshiden, dúnıe júzindegi túrki halyqtarynyń 60 paıyzǵa jýyǵy osy latyn álipbıinde. Qazir túrki tildes halyqtardyń 7 derbes memleketi bar. Osylardyń Qazaqstan men Qyrǵyzstannan basqasy latyn álipbıinde. Iаǵnı Qazaqstan ortaq túrkilik álipbılik júıeden tys tur. Túrki halyqtarynyń kóne zamannan qalyptasqan mádenı-tarıhı tamyrlastyǵyn jáne osyndaı rýhanı qatynastyń qazirgideı jańa deńgeıde damyp jatqanyn oılasaq, onda Qazaq eliniń ózge álipbıde qala berýi osyndaı sabaqtastyq pen tamyrlastyqqa qaıshy keledi.
Úshinshiden, halyqaralyq qaýymdastyqta Elbasy aıtqandaı, latyn tańbaly álipbıdiń mańyzy zor. Osyny eskerip latyn álipbıindegi memleketterdi aıtpaǵannyń ózinde Japonııa, Qytaı, tipti ózderi úshin tarıhı kırıll álipbıindegi Belarýs, Reseı, Ýkraına sııaqty memleketterde latyn álipbıiniń ózindik standarttary qabyldanyp, bekitilgen. Al bizde latyn álipbıi bekitilmegendikten halyqaralyq qujattar, poshta almasýda, tipti jeke qujattarymyzdy toltyrýda biz standarttalmaǵan álipbıdi paıdalanyp júrmiz. Mundaı jaǵdaıattar qazirgi jahandaný kezeńinde zaman aǵymymen sanaspaýdy kórsetedi.
Qazaq álipbıi latyn grafıkasyna kóshkende týyndaıtyn keıbir qıyndyqtar bar. Olar turaqty emes, ýaqytsha qıyndyqtar. Birinshiden, halyqtyń jańa álipbıge kóz daǵdysy men qol daǵdysy úırený úshin belgili bir ýaqyt qajet. Ol úshin aqparat quraldarynda nasıhat jáne mashyqtandyrý jumystary júrgizilip, buqara halyq jańa álipbıge tezirek beıimdelýi qajet.
Ekinshiden, kırıll álipbıindegi ádebıetter jańa álipbıge kóshirilýi de belgili bir ýaqyttyq mejeni tileıdi. Ol úshin ár saladan eń mańyzdy delingen ádebıetterdiń tizimi jasalynyp, memlekettik tapsyrys boıynsha sol ádebıetterdiń shyǵarylýy qolǵa alynǵany abzal. Bul arada burynǵy kırıll álipbıi men jańa qabyldanǵan latyn álipbıiniń birneshe jyl qatar júretinin de umytpaýymyz kerek. Ol jóninde osy maqalasynda Elbasy: «Árıne jańa álipbıge beıimdelý kezeńinde belgili bir ýaqyt kırıllısa alfavıti de qoldanyla turady», dedi. Úshinshiden, keıbir adamdar kırıll álipbıinen latyn álipbıine kóshsek, memlekettik tildi úırený qıyndaıdy degendi aıtady, biraq til úırenýdiń tikeleı álipbıge baılanysty emes ekendigin búginde aǵylshyn, qytaı jáne basqa tilderdi úırenip jatqan balalarymyz ben jastarymyzdyń tájirıbesi aıqyn ańǵartyp otyr.
Latyn álipbıine kóshýge memleket tarapynan barlyq uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Atap aıtqanda, Ulttyq komıssııanyń birneshe otyrysy ótkizilip, naqty tapsyrmalar berildi. Orfografııalyq, ádistemelik, termınologııalyq, saraptamalyq-aqparattyq jumys toptary bekitilgen josparǵa sáıkes jumystaryn barynsha qarqyndy atqarýda. Oǵan elimizdegi eń bilikti sala mamandary men ǵalymdary toptastyrylǵan. Ústimizdegi jyly jańa álipbıdiń erejeleri daıyn bolmaq. Kelesi 2019-20 jyldan bastap nóldik synyptar jańa álipbımen oqıtyn bolady.
Barlyq salaǵa álipbıdi engizýdiń sharalary qarastyrylyp, osy jumysty ýaqytyly jáne sapaly atqarý úshin Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti janyndaǵy Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵyna jańasha mártebe berilip, onyń biliktilik deńgeıi men áleýeti kúsheıtilýde.
Jańa qazaq álipbıi ulttyq sanany jańa deńgeıge kótererine senim mol. Sebebi birinshiden, biz óz tarıhymyzda memlekettik deńgeıde tuńǵysh ret óz álipbıimizdi tańdaý múmkindigine ıe boldyq. Ekinshiden, kezinde otarshyldyq saıasatpen kelgen, tildik tabıǵatymyzdy eskermegen álipbıden arylamyz. Bul jóninde kezinde Prezıdenttiń ózi: «Osy kontekste qazaq jazýynyń kırıllısanyń perıferııalyq nusqasy bolyp otyrǵan búgingi jaǵdaıynan arylýymyz qajet», dep aıtqan bolatyn. Úshinshiden, álemdik qaýymdastyqqa batyl baǵyt túzegen Qazaqstannyń azamattary naǵyz halyqaralyq úlgidegi osy álipbıdi qoldaný arqyly ózderin álemniń tolyq quqyly múshesi retinde sezinedi. Osylardyń aıasynda elimizde qazaq tiliniń óz mártebesine saı bolýyna baǵyttalǵan kóptegen jumystar júzege asyrylatyn bolady.
Jazǵytury kelip, tabıǵat jańǵyrǵan shaqta jalpyǵa jarııa bolǵan Elbasynyń dáýirlik eńbegine jyl tolypty. Osy ýaqytta qazaq qoǵamy baryn túgendep, bararyn baǵamdap, erekshe serpildi. Talaı tolymdy shara, san salıqaly sóz aıtyldy. Barlyǵy da Alashtyń qamy, qazaqtyń keleshegi úshin. Álipbı talqyǵa salyndy. Aıtystyq, synastyq, oılastyq. Elbasy sarabdal sheshim qabyldady. Endigi amal – oryndaý, jumylý, eńserý. Ol – Elbasy senimi, el úmiti. Jańǵyrýdyń jasampazdyq baıany da osynda.
Erbol TILEShOV,
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
