Naǵyz oqyrman teginde kitaptan qol úzip kórgen emes. Keńes Odaǵynyń kemeldengen ýaǵynda selt eter azamattardyń kóbiniń úıiniń qabyrǵalarynda sol ýaqyttyń suranysyna ıe kitaptar syqasyp turatyn. Olar ony oqydy ma, oqymady ma, bir qudaı biledi. Biraq kelgen-ketkenderdiń aldynda kórkem dúnıege áýestigin kórsetetindeı betjúzdikke jarap qalatyn onysy. Sol dáýir kitapqumarlary oqyǵandaryn ortaǵa jaıyp salyp, alǵan áserlerin baıandaǵan kezde tanym aıasy synshylyq dárejeden bir kem soqpaıtyndaı kórinetin. Sonda qazirgideı áýesqoılyq umtylystyń juqanasy da joq, ádebıetke qumartýshylardyń qarapaıym qatarynyń ózi oı-pikirlerin ortaǵa tastaǵanda – artyq-aýys áńgimeden aýyly alys ólshem tarazysy sypaıy da názik bolatyn. Jazý- syzýdyń ońaı emestigin «dúnıege boı aldyryp», ashy-tushynyń dámin birdeı tartqan adam bilmeıdi dep aıtý, álbette asylyqqa jatady.
Qazir aǵa tolqyn ókilderiniń qataryna qosylǵan býynnyń jastaý kezinde Ortalyq Azııadan shyqqan jazýshynyń ataq-dańqy bet qaratpaıtyndaı dáýirleýiniń ekpini búginge deıin jetip, dúmpýi anda-munda estilip qalatyny bar. Iá, ony pir tutqany sonsha, sulý sarynyn óz qoltańbalaryna salyp, oqıǵa órisiniń túıin sheshimine deıin uqsas órbitkender bar edi aramyzda. Qatardaǵy jýrnalıst jigit sol ýaqyttyń pikirtalasynyń qalaı bolǵan kúnde Muhtar Áýezovti odan áldeqaıda joǵary qoıatynyn ortaǵa jasyrmastan jaıyp salǵan edi.
О́mir bir qalypta turmaıtyny beseneden belgili, sondaǵy qabyldaý áseriniń boıaýy birjola ońbasa da, áýiri kádimgideı báseń tartqany ras. Dúnıedegi aǵym ataýlynyń birine de at basyn burmastan ótken-ketken qazaq bolmysyn shynaıy somdaǵan Áýezov shyǵarmalarynda mahabbat seziminiń tunyqtyǵy teńdessiz. Dala tirshiliginiń aqynjandy jetkinsheginen úsh-tórt áıeli bar shonjar tulǵanyń ustanymyna deıingi aralyq edáýir qashyq. Kádimgi memlekettik apparat qurylymy bolmasa da, qarym-qatynastyń ishki tártibiniń tektilik ustanymy myǵym. Buratana sanalatyn jurttyń ókili bola tura qazaq shańyraǵy eshkimge jaltaqtaı qoımaıtyn táýelsiz. Áýezov qoltańbasyna qaıta úńilgen kezde Qodar men Qamqanyń jazaǵa kesilý kórkemdik shyndyǵy Tolstoıdyń Borodıno shaıqasynyń sýrettelýimen úndesetin keremeti bar. Munda ólim men ómirdiń almasýy men jalǵasýynyń adamı sezinisteri tereń qoparylatyn jaǵdaıattar júrek qozǵaıtyndaı shymyr.
Kórkemdikke qazir kelý turǵysynyń ólshem tarazysy áldeqaıda jeńil tartqanyna alańdaısyń. Munyń etek alyp, qanat jaıýynyń bir sebebi ádebıet aýylyn áýesqoılyq jaǵalap, kishkentaı eńbekti qubylys dárejesine deıin órshitip aparyp, sap basylatyn daǵdy. Kúni erteń-aq olary umyt bop, basqa jeleý tabýdyń qamyna kirisýdiń basy men aıaǵy joq sheksizdikke ulasý ústinde. Jalpy buǵan tyıym bar ma? Kópshilik qoldy mádenıetke ıek artyp alǵan soń iri qubylysqa tatıtyn tóltýma dúnıelerdiń qadirine jetip, baǵasyn asyrýdyń jańasha izdenisi joqtyń qasy. Máselege dál bulaısha kelý turǵysy endiginiń besaspap ta bilikti tolqynyna eskilikti estiletinin qý ishiń sezedi. Kesheginiń jurnaǵy, kóneniń kózine aınala bastaǵandyqtan búginginiń ekpin yrǵaǵyna ilesip, aınalymyna kire almaıtynyńdy moıyndaısyń.
Saıasattaný ókilderi jahandanýdyń qyry men syryna boılap, ulttyq boıaýdan aıyrylmaýdyń joly men jóni ustanymynyń qandaı bolý kerektigin taldap-talǵap usynsa da – soǵan qulaq asyp, eligetindeı sergektikti aınalańnan baıqaı almaı dymyń qurıtyn jaǵdaıǵa ylǵı mańdaıyń soǵylady. Áleýmettaný ǵylymynyń sabyrly toqtamyna kezikken saıyn qara aspandy tóndirip, Asanqaıǵy bolatynnyń jóni joqtaı. Mádenıettanýdyń kóz jetkizgisiz kókjıeginiń salqar da shalqar aıdynyndaǵy ózgeristerdi tap basyp tanyp, ult júregine jol tabatyn izdenisterdiń ereksheligin anyqtaý óz aldyna maıdan. Qazir qazaq balasynyń aýzynan kópshilik mádenıet degen sóz shyqpaıtynǵa aınaldy. О́ıtkeni bári jalpylyqqa aınalyp barady. Munyń sebebin kim anyqtapty, áıteýir túbiniń qaıyryn bersin.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
