Mádenıet mamandaryn kim daıyndaıdy?

Osyǵan oraı myna máse­leni de eskergen jón. Kez kel­gen eldiń mádenıeti men óneri ortalyqtaǵy úlken qala­larda jarqyrap kórinip, jurt­qa tanymal bolǵanymen, ol jetistikterdiń qaınar kózi, bastaý bulaǵy qarapaıym halyq­tyń ortasynan, alys-ja­qyndaǵy óńirlerden shy­ǵady. Bul, ásirese bizdiń qazaq halqyna erekshe tán jaǵdaı. Iаǵnı bizdegi mádenıet pen ónerdiń halyqqa tanylǵan belgili tulǵalary túgeldeı derlik ortalyqtan shalǵaıdaǵy ártúrli óńirlerden shyqqan. Tipti sońǵy ýaqytta óner jul­dyzdary retinde búkil álemge tanylǵan Dımash Qudaı­bergen, Samal Eslıa­mova sııaqty jastardy da osylardyń qataryna jat­qy­zýǵa bolady. Der kezinde baǵyt-baǵdar berip, qoldaý kór­setip, qanattandyra bilsek, mun­daı daryndy jastar elimiz­diń barlyq óńirinen de tabylady. 

Búgingi tańda mundaı jetis­tikterge jetýge bizde tolyq jol ashyq. Aýyldyq jerlerde de, úlkendi-kishili qalalarda da jas urpaqty kishkene kúninen ónerdiń túrli salasyna beıim­dep, tárbıeleıtin orta jáne arnaýly orta oqý oryndary barshylyq. Bul saladaǵy joǵary bilimdi mamandardy Almatydaǵy T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy men Astanadaǵy О́ner ýnıversıteti daıyn­daıdy. Sondaı-aq biraz peda­gogıkalyq joǵary oqý oryndarynda mádenıet pen ónerge qatysty fakýltetter jumys isteıdi. Degenmen osy tusta oı­landyratyn bir másele bar. Joǵaryda aıtylǵan oqý oryndarynyń bári ónerdiń túrli salasyndaǵy kásibı oryn­­daýshylar men ustazdar daıyn­daıdy. Al mádenıetti damytý tek munymen ǵana shek­telip qalmaıdy. Naqtylap aıtqanda, kóp másele basqarý, uıymdastyrý jumystaryna da tikeleı baılanysty. Iаǵnı, bul salany óz isin jetik bi­letin, arnaıy bilimi bar, is­ker mamandar basqarsa, má­denıet pen óner barynsha qar­qyndy, tez órkendeıdi. So­ǵan oraı órkenıetti elderde má­denıet pen ónerdiń tizginin osy saladan arnaıy bilimi bar, bilikti mamandar ustaıdy. Bizdegi Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń de mádenıet pen ónerge qa­tys­ty uıymdastyrý men bas­shylyq jasaý jumystaryn osy salanyń joǵary bilimdi mamandary júzege asyryp otyr. Áıtse de qazirgi zamanda mádenıet pen ónerdi damytý bir mınıstrliktiń aýqymynda ǵana shektelip qalmaıtyny da belgili. Bul, ásirese jer aýqymy ushan-teńiz Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzdy. Iаǵnı keń baıtaq elimizdiń ár qıyryndaǵy atqarýshy oryndar ózderindegi jańadan qyltıyp kóringen jas daryndardy birden tanyp, durys jolǵa salyp, bıikke kóterilýine baǵyt-baǵdar berip, shynaıy qamqorlyq jasaýdy júıeli túrde júzege asyryp otyrýy kerek. Bul úshin oblystyq, qalalyq, aýdandyq ákimshilikter men olar­ǵa qarasty mádenıet bas­qarmalaryna mádenıet pen ónerdiń qyr-syryn je­tik bi­le­tin, bul saladan arnaıy bi­limi bar, qajetti is-sha­ra­lar­dy durys uıymdastyra ala­tyn bilgir mamandar óte qajet.

Al sonda osyndaı mádenıet mamandary jetkilikti me? Mine, osy máseleni arnaıy zert­tep, saraptaýdan ótkizip kór­sek, biraz olqylyqtardyń beti ashylar edi. Iаǵnı oblys­tyq, qalalyq, aýdandyq má­de­nıet basqarmalarynda qyz­met isteıtinderdiń basym kóp­shiliginiń mádenıetke tike­leı qatysy joq, ózge ma­man­dyq ıeleri ekendigine op-ońaı kóz jetkizýge bolady. Nege bulaı? Jalpy, bizdegi memlekettik basqarý júıesiniń ár salasynda negizinen óz maman­dary qyzmet etedi. Mysaly, bilim berýde pedagogtar, den­saýlyq saqtaýda dáriger­ler jumys isteıdi. Sol sııaq­ty mádenıetke de osy sala­daǵy mamandardy kóptep tartqanymyz tıimdi emes pe?

Sóz reti kelgende bul má­se­­leniń tek memleket­tik qyz­metpen ǵana shektel­meı­­­tinin de aıta ketken jón. My­saly, elimizdegi kóptegen kon­se­rt­tik uıymdar men teatrlar­da burynǵy ánshiler men akterler dırektor bolyp júr. Árıne, bul durys. Degen­men sahnadaǵy ánshilik pen akterlikten birden dı­rektorlyq laýazymǵa aýysý ońaı ma? Búgin zaman ózgerdi, biz qazir naryqtyq kezeńge óttik, soǵan oraı, óner ujymdaryna basshylyq etetin laýazymdy qyzmetkerdiń jaýapkershiligi burynǵydan áldeqaıda kúr­de­lendi. Endigi jerde olar tek ónerdi ǵana emes, esep-qısapty da, eńbek týraly zań-erejelerdi de, menedjmentti de jaqsy bilýge tıis. Mádenıet salasyndaǵy mundaı besaspap mamandardy qaıdan tabamyz? Olardy kim, qandaı oqý oryndary daıyndaıdy? Jyl saıyn joǵary oqý oryndaryna túrli mamandyqtar boıynsha san myńdaǵan bilim granty bólinedi. Solardyń arasynda mádenıet salasyn basqaratyn mamandar tár­bıeleý qarastyrylǵan ba? Bizdiń bilýimizshe, bul nazar­dan tys qalyp kelgen syńaıly. Bolashaqta osy másele eskerilse deımiz jáne buǵan qazir tolyq múmkindik bar. О́ıtkeni sońǵy ýaqytta elimizge qajetti jas mamandardy daıyndaýda kóptegen oń ózgerister qolǵa alynyp, jaq­sy jańalyqtar júzege asýda. Solardyń biri – bıylǵy jyly joǵary oqý oryndaryna arnalǵan bilim grantynyń 20 myńǵa kóbeıýi. Bul qosymsha granttardyń basym kópshiligi joǵary bilimdi mamandar je­tispeıtin tehnıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy salasy bo­ıynsha bilim alatyndarǵa be­riledi eken. Demek, aldaǵy ýa­qytta tehnıka men aýyl sharýa­shylyǵyna bilimdi de qabiletti jas mamandardyń kóp­­tep kelip, bul salanyń ósip-órkendeýine keń jol ashylady. 

Áıtse de, mundaı joǵary bilimdi mamandardyń jetis­peýshiligi mádenıet salasynda da bar ekendigi esten shyq­pa­ǵany jón. Mine, osy jaǵ­daı eskerilip, aldaǵy ýaqytta jo­ǵary oqý oryndarynda máde­­nıet pen memlekettik bas­qa­rý mamandyǵyn beretin arnaıy kýrstar ashyp, oǵan qo­sym­sha bilim granttaryn bó­lý má­se­lesi qarastyrylsa deı­miz. Árıne, muny birinshi kezek­te T.Júrgenov atyndaǵy О́ner aka­demııasy men Astana О́ner ýnı­versıtetinde júzege asyr­ǵan tıimdi.

Sondaı-aq, mádenıet pen ónerge qatysty oqý oryn­darynyń baǵdarla­masyna má­denıet jáne memlekettik bas­qarý jóninde arnaıy pán engizýdiń de múmkindigin oılas­tyrǵan jón. Iаǵnı bul oqý oryndaryn bitirgen túlek­ter ózderiniń kásibı ma­mandyqtarymen qatar mem­lekettik qyzmetten de habardar bolyp shyǵýǵa tıis. Bul da óte mańyzdy. О́ıtkeni óner salasyndaǵy oqý oryndaryn bitirgenderdiń bári birdeı shyǵarmashylyq jolǵa túsip, óz mamandyqtary boıynsha jumys istep ketpeıdi. Olardyń arasynan da túrli sebeptermen basqa salaǵa aýysatyndar kezdesedi. Osyndaı jastardy mádenıettegi uıym­dastyrý men basshylyq ju­mystaryna tartý tıimdi. Biraq aldyn ala daıyndyǵy bolmaǵannan keıin olardyń mundaı jumysqa, ásirese memlekettik qyzmetke ornalasyp, mádenıetti basqarýǵa aralasýy qıyn. 

Onyń ústine qazirgi kezde memlekettik qyzmetke ornalasý úshin arnaıy synaq tapsyryp, sertıfıkat alý kerek. Aldyn ala daıyndyǵy joq jas mamanǵa mundaı synaqty tapsyrý ońaı emes. Al joǵary oqý oryndarynda oqyp júrip memlekettik qyzmettiń shart-talaptarmen tanysyp, arnaıy bilim alsa, eshkim de keıin mun­daı kedergige kezdespeıdi. Bul jaǵdaı da ónerge qatysty joǵary oqý oryndarynda má­denıet pen memlekettik bas­qarý jóninde arnaıy bilim be­rý qajettiligin dáleldeı túsedi.

Sózimizdi túıindeı kele aıtarymyz, elimizdegi mádenıet salasyndaǵy jumystardy uıymdastyryp, basshylyq ja­saýǵa qajetti mamandar daıyndaý búgingi tańdaǵy elimiz­degi eń mańyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr. Soǵan oraı bul másele aldaǵy ýaqytta bir júıege túsip, naqty sheshim tabady dep oılaımyz.

Sultanáli BALǴABAEV, 
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri