Agenttik jazǵandaı, TMD elderiniń gaz naryǵy alýan túrli damyp keledi. Keıbir elderde bul salada sońǵy jyldary aıtarlyqtaı ilgerileýshilik baıqalady. Iаǵnı, kógildir otynnyń álemdik ekonomıkadaǵy róli artqan saıyn gaz óndirý, tasymaldaý, óńdeý jáne satýmen aınalysatyn kompanııalardyń da úles salmaǵy arta túsýde.
Osy oraıda Neftegaz.RU agenttigi TMD-daǵy iri gaz tasymaldaýshy kompanııalardyń reıtıngisin usynyp otyr. Maqalada jazylǵandaı, saraptama kompanııalardyń naryqtaǵy damý serpinine, gaz tasymaldaý jelileriniń (GTJ) jáne qyzmet kórsetiletin magıstraldyq qubyrlardyń jaǵdaıyna, tasymaldanǵan tabıǵı gaz kólemine jáne kompanııanyń aımaqtyq jáne álemdik gaz naryǵyna tıgizer áserine negizdelgen. Reıtıngke 9 kompanııa engizilgen. Biz atqarǵan qyzmetin saraptaı otyryp, agenttik tańdaǵan úzdik 3 kompanııa týraly jazýdy jón dep taptyq.
1. «Gazprom» (Reseı)
«Gazprom» – gaz ken oryndaryna geologııalyq barlaý júrgizý, óndirý, tasymaldaý, saqtaý, óńdeý jáne ótkizý, gazdy motor otyny, taǵy basqa túrinde ótkizýmen aınalysatyn reseılik alpaýyt energetıkalyq kompanııa. Kompanııa tabıǵı gaz qory, ony óndirý jáne halyqaralyq naryqqa shyǵarý boıynsha álemdik kóshbasshy. «Gazpromnyń» ıeligindegi gazben jabdyqtaý jelileri aýqymy jáne tehnıkalyq turǵydan jabdyqtalýy jaǵynan álemdegi eń iri júıe. Odan bólek, «Gazpromnyń» qarjylyq ahýaly da myqty – kompanııanyń 2017 jylǵy paıdasy 7%-ke ósip, 6,546 trln rýblge jetti. Kompanııanyń gaz tasymaldaý baǵytyndaǵy áleýetti jobalary retinde búginde «Bovanenkovo-Ýhta – 2»; «Severnyı potok – 2»; «Sıla Sıbırı»; «Týreskıı potok» jáne «Ýhta – Torjok - 2» jobalaryn erekshe ataýǵa bolady. 2017 jyl – «Gazprom» tarıhynda eń kóp kólemde gaz tasymaldanǵan jyl boldy. Onyń jyldyq kólemi 194,4 mlrd m3 qurady.
2. «QazTransGaz» (Qazaqstan)
Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq gaz operatory – damý serpini boıynsha TMD elderi ishinde eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Sarapshylardyń pikirinshe, 2018 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda kompanııanyń qarjylyq kórsetkishteri 88%-ke ósti.
Kompanııa taýarlyq gazdy magıstraldyq jáne taratýshy jeliler arqyly tasymaldaıdy, gazdyń halyqaralyq tranzıtin qamtamasyz etip, eksportqa shyǵarady, ishki naryqty tolyqtaı gazben qamtamasyz etedi. Kompanııa enshisindegi gaz tasymaldaý jelileri – Ortalyq Azııadaǵy eń irisi (40 myń km astam gaz taratý jelileri, 19 myń km astam magıstraldyq qubyrlar), ishki naryqty gazben jabdyqtaıtyn jeliler de «QazTransGazǵa» tıesili. Sońǵy jyldary «QazTransGaz» da, jalpy, Qazaqstannyń búkil gaz salasy da qarqyndy damyp keledi. Bul kógildir otynnyń ishki naryqta tutyný kórsetkishteriniń artýy, Qytaıǵa eksport jáne ózge de sebepterge baılanysty.
2017 jyly «QazTransGaz» gaz tasymaldaýdy 12,7 mlrd m3 kóbeıtip, jalpy kórsetkishti 100,9 mlrd m3 jetkizdi. «Qazaqstan jańa magıstraldyq gaz qubyrlaryn, zamanaýı kompressorlyq stansalar, gaz aıdaıtyn qýatty qondyrǵylardy salý jáne basqa da ozyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, «Qazaqstan-Qytaı» tasymaldaý dálizin iske qosyp, óziniń tasymaldaý áleýetin barynsha tıimdi paıdalana bilgenin moıyndaý kerek» dep atap ótedi sarapshylar.
3. SOCAR (Ázerbaıjan)
El aýmaǵyndaǵy (qurlyq pen teńizde) munaıgaz ken oryndaryn izdeý, barlaý jáne óndirý, sondaı-aq munaı, gaz jáne gaz kondensatyn shyǵaratyn, óńdeýmen aınalysatyn jáne tasymaldaıtyn Ázerbaıjannyń memlekettik kompanııasy. SOCAR gazdy 4 magıstraldyq gaz qubyry arqyly Grýzııa men Túrkııaǵa (Shah-Denız ken orny) jáne Iran men Reseıge tasymaldaıdy. Qoldanystaǵy gaz tasymaldaý jelileri men magıstraldyq gaz qubyrlarynyń ahýaly óte joǵary deńgeıde. Odan bólek kompanııa jańa baǵyttardy ıgerý úshin qurylys jumystaryn júrgizýde: memleket úshin áleýeti joǵary dep Transanadoly gaz qubyry (TANAP), Transadrıatıka gaz qubyry (TAR) jáne AGRI gaz qubyryn biriktirgen TAP-TANAP GTJ sanalady. Degenmen Ázirbaıjan ishki naryqtaǵy gaz tapshylyǵyna baılanysty ımport kólemin arttyrýǵa májbúr.
Atalǵan kompanııalardan ózge, Neftegaz.RU agenttigi jarııalaǵan reıtıngte TMD-nyń ózge de gaz kompanııalary ornalasqan:
4. Gazprom Transgaz Belarýs (Belarýs Respýblıkasy)
5.Túrikmengaz (Túrikmenstan)
6. Ýztransgaz (О́zbekstan)
7. Gazprom Qyrǵyzstan (Qyrǵyz Respýblıkasy)
8. Gazprom Armenııa (Armenııa)
9. Moldovagaz (Moldova Respýblıkasy)
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
