Biz sııaqty táýelsizdigin jarııalap, aıaǵyn qaz-qaz basqan balaýsa, jaýqazyn memleketterdiń tarıhynda tilge jıi tıek bolatyn eki erekshe saıası uǵym bar ekenin álemdik tájirıbeden jaqsy bilemiz. Onyń birinshisi – dekolonızasııa (otarsyzdaný) bolsa, ekinshisi – neokolonızasııa (jańa otarshyldyq).
Aty aıqaılap aıtyp turǵandaı-aq jyldar, ǵasyrlar boıy otarlyq ezgide janshylǵan halyqtyń otarshyldyq hám quldyq sanadan birjolata arylyp, bodaý dáýirde kómeskilengen ulttyq sanasynyń qalpyna keltirilip, zamanaýı beınede qaıtadan jańǵyryp, jańarýy hám túleýi sóz joq, dekolonızasııa (otarsyzdaný) saıasatynyń sátti, júıeli júrgizilýine baılanysty. Bulaı bolmaǵan jas egemenderdiń táýelsizdigi men memlekettiliginen op-ońaı aıyrylyp qalatynyn jáne jańa otarshyldyqqa (neokolonızasııa) tez urynatynyn túsiný úshin tisqaqqan saıasattanýshy bolýdyń qajeti joq.
Bizdińshe, otarsyzdaný saıasatynyń arnaly salasynyń biri – onomastıka. Bul baǵytta da betinen qalqymaı tereńirek zerdelep, baıyppen baǵdarlap, oqyrmanmen oı bólisetin tustar az emes. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ózi el ordasyn Astanaǵa kóshirgende ondaǵy kóshelerdiń deni keshegi keńestik kezeńdi eske túsiretin, qany shashyraǵan kommýnıstik ataýlarmen turǵanyna (Oktıabr, Kommýnıst, Revolıýsııa, t.b.), onomastıkalyq saıasatty eshkimge jaltaqtamaı batyl júrgizý kerektigine jurtshylyqtyń nazaryn aýdarǵan bolatyn.
Iá, patshalyq Reseıdiń, keıin Keńes ókimetiniń Qazaq dalasyn óte abaılap, mysyqtabandap, qıturqy ádistermen otarlaǵany tarıhı qujattarda saırap jatyr. Mysal retinde atap óter bolsaq, kezindegi respýblıkamyzdyń astanasy Almatynyń ózi Omby general-gýbernatory Gasfordtyń qyzy Veranyń atymen Verına dep atalyp, 1867 jyldan bastap patshanyń qalaýy boıynsha Vernyı dep atalyp kete bardy. 1720 jyly Krıakovtyń atymen qazaqtar Kereký dep atalǵan qala 1861 jyly general-gýbernator Gasfordtyń erkimen II Aleksandr patshanyń balasy Paveldiń bir jasqa tolýyna qoshemet etýdiń bir kórinisi retinde Pavlodar (Pavel hanzadaǵa syı) dep ózgertildi (Myrzahmetov M. Qazaq qalaı orystandyryldy. – Almaty: Atamura – Qazaqstan, 1993.74-bet).
Birinshi mysaldan, qazaq halqynyń Almaty syndy qasıetti qonys ataýynyń patsha ókimetiniń dalalyq ulyǵynyń qalaı oıynshyǵyna aınalǵany anyq baıqalsa, ekinshi derekten de aq patshaǵa jaǵympazdanyp qalýdyń sátin qalt jibermegen jyryndy gýbernatordyń oıyna kelgenin jasaǵany taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Mundaı makrotoponımderge qatysty mysaldardy táspideı tize bergennen máseleniń máni ózgermeıdi.
Batys Qazaqstan óńiri – otarlaýdyń ótinde bolyp, jer-sý, eldi meken, kóshe, t.s.s. ataýlarmen alashubarlanǵan ólke. О́ńir onomastıkasyn egjeı-tegjeıli zerttegen ǵalym Uldaı Rysqalıqyzynyń dereginshe oblysymyzdaǵy orys qabatyna engen toponımder tómendegishe jikteledi:
1. Batys Qazaqstanǵa alǵash qonystanǵan orys kazaktarynyń bekinisteri men kútirleriniń, stanısalarynyń ataýlary. Mysaly, Shapovo, Krýgloozernoe, Kolovertnoe, Iаnaıkıno, Serebrıakovo, Feofanova, t.b. 2. Stolypın reformasynyń nátıjesinde kóship kelgen orys jáne ýkraın sharýalarynyń kezeńindegi ataýlar. Mysaly, Pokrovka, Kırsanovo, Darınsk, Dolınnoe, Ozernoe, Zelenovskoe, Peremetnoe, t.b. 3. Orys patshasy jáne onyń aınalasyndaǵy dvorıandar men pomeshıkterdiń, kazak atamandary men esaýldarynyń esimderimen qoıylǵan ataý. Mysaly, Bogatyrev, Kojeharov, Kalmykov, Antonov, Toporkov, Glýhov, Molotkov, Vaskın, Berezın, t.b. 4. Qazan revolıýsııasy men Azamat soǵysy kezeńindegi toponımder. Mysaly, Chapaev, Fýrmanov, Býdarıno, Batýrın, t.b. 5.Keńes úkimetiniń qaıratkerleri men áskerı qolbasshylardyń qurmetine qoıylǵan ataýlar. Mysaly, Sholohov, Voroshılov, Kalının, Kırov, Chapaev, Sverdlov, K.Marks, Lenın, Krýpskaıa, Kýıbyshev, Chýıkov, t.b. 6. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýshiler qoıǵan ataýlar. Mysaly, Permskıı, Ýlıanovskıı, Novaıa Pokrovka, Poltavka, Pravda, Selınnyı, Novopavlovka, t.b. 7. Keńestik ómir salty men kommýnıstik ıdeologııa áseri nátıjesinde qalyptasqan ataýlar. Mysaly, Pervomaıskoe, Internasıonal, Krasnyı maıak, Trýdovoe, Drýjba, Komsomolskoe, t.b. 8. Jergilikti jer-sý ataýlarynyń jańadan qonystanýshylardyń tarapynan ózderiniń tilderine yńǵaılanýy men kalkalaný nátıjesinde qalyptasqan ataýlar. Mysaly, Kaztalovka (Tal ekpe), Krýtaıa (Úńgir), Krasnagor (Qyzyljar), Chınarevo (Shynarly), t.b.(Uldaı Rysqalıqyzy. Batys Qazaqstan jer-sý ataýlarynyń sózdigi. – Oral: «Polıgraf servıs», 2001. 23-bet)
Biz bul derekten patshalyq, keıin keńestik Reseı ıdeologtarynyń óńirimizde otarlaý saıasatyn synalap, kezeń-kezeńimen óte jymysqy júrgizgendigin ańǵaramyz.
El táýelsizdigi jyldarynda joǵaryda atalǵan eldi mekenderdiń deni baıyrǵy óziniń halyqtyq ataýyna qaıta oralǵanymen, onyń barlyǵy birdeı, ásirese oblys ortalyǵy Oral qalasynyń tóńiregindegi aýyldardyń aty ulttyq tanymǵa jaqyn ataýlarǵa áli tolyq kóship úlgermegenin erekshe atap ótemiz.
Árıne, munyń birneshe obektıvti, sýbektıvti sebepteri bar. Bizdińshe, kóterilgen máseleniń negizgi syryn shahar tóńiregindegi demografııalyq ahýaldyń ózgesheleý ekeni men óliara kezeńdegi dana halqymyzdyń «keń bolsań, kem bolmaısyń» degen parasatty ymyralastyq taktıkasyna moıynusynýdan izdegen jón.
Iаǵnı, otarsyzdaný saıasatyn júrgizý bir kúnde bola salmaıtyn, aqyl men parasatty, bilim men bilikti, tózim men baıypty hám ýaqytty barynsha qajet etetinin jáne óńir onomastıkasynyń óte názik jipterden toqylyp jatqanyn kózi ashyq, kókiregi oıaý oqyrman ishteı sezip otyrǵan shyǵar.
Desek te, óńir onomastıkasyndaǵy sońǵy ońdy ózgeristerdiń jarqyn mysaly oblys ortalyǵyn saqınalaı orap jatqan iri aýdandarymyzdyń biri burynǵy Zelenovtyń «Báıterek» ataýyna oryn berip jatqandyǵy jáne jyl qusyndaı jaǵymdy jańalyqty oblys jurtshylyǵynyń erekshe jyly qabyldap, oǵan súısine qaraýy nazar aýdararlyq. Budan 10 jyl buryn osy usynys qoldaý taýyp, Úkimet janyndaǵy respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııaǵa joldanǵan bolatyn. Alaıda, respýblıka boıynsha onomastıkalyq birlikterge ataý berýge moratorııdiń jarııalanýyna baılanysty atalmysh másele keıinge qaldyrylǵan edi. Qazirgi tańda halyqtyń atynan saılanǵan jergilikti qoǵamdastyq ókilderiniń 89,1%-y qoldap, aýdan ataýyn elimizdiń astanasynyń sımvoly bolyp tabylatyn «Báıterek» degen ataýǵa toqtaldy. О́ıtkeni «Báıterek» baıyrǵy orta túsiniginde jerdiń dál kindiginde ósetin, tamyry jerasty, dińi adam álemi, basy rýhtar mekeni bolyp tabylatyn kók tiregen alyp aǵash bolsa, aýdannyń geografııalyq ereksheligi jaǵynan tabıǵaty jasyl aımaq bolyp tabylady.
Azattyq onomastıkasyna birneshe maqalalar arnaǵan, tájirıbeli ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Úkimet janyndaǵy respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń múshesi Hankeldi Ábjanovtyń onomast ǵalymdarǵa jol silter ǵylymı tujyrymdary erekshe nazar aýdararlyq. «Onomastıkanyń praktıkalyq mindetteri sanmen de, sapamen de sheshilgeni jón. Myńdaǵan kóshelerimiz, júzdegen eldi mekenderimiz, sansyz nysandarymyz basqa tildegi ataýlarmen aıshyqtalýynan arylmaıynsha qazaqstandyqtardyń, ásirese jas urpaqtyń sanasyndaǵy aqtańdaqtardy, saıası-áleýmettik ekiudaıylyqty joıý qıynǵa soǵady, – dep tujyrymdaıdy H.Ábjanov. Árıne, bul onomastıka saıasatyn tutastaı qazaqtandyryp jiberý kerek degen sóz emes. Álemdik órkenıet pen mádenıet belesteri, adamzattyń oıshyl, qaıratker tulǵalary qazaq onomastıkasynda oryn tebetini kúdiksiz. Áıtkenmen sanda da, sapada da ulttyq bolmystyń basym túsip jatýyn qamtamasyz etpeı dittegen maqsatqa jetpeımiz. О́zin syılaǵandar ǵana ózgeniń qadirin túsinedi» (Ábjanov H. Qazaqstan: tarıh, til, ult. – Astana: «Ana til – Ata tarıh» baspa-zertteý ortalyǵy JShS., 2007 – 92-bet).
Sózimizdi tobyqtaı túısek, onomastıka salasynyń múıizi qaraǵaıdaı maıtalmandarynyń oı-baılamdaryna ıek artyp, máseleniń baıybyna tereńirek boılamaı, kúni ótken eskiniń jańaǵa jol beretinin moıyndaǵysy kelmeıtin keıbir zamandastarymyzdyń kisi qynjylarlyq ersi qylyqtary atam qazaqtyń «sholaq saı tez tasıdy» degen qanatty sózin eriksiz eske túsiredi eken.
Qalaı bolǵanda da, el men jer ataýlary – ulttyq tarıhı sanamyzdyń qaınar kózi. Qysqasy, óńir onomastıkasy jańa kezeńge aıaq basty. Aınalaǵa qarap jaltaqtaıtyn zaman birte-birte attyń artyna ysyrylyp, shapshań aınala bastaǵan tarıh tegershigi zaman talabyna saı jańa mindetterdi júktedi. Qazaqstan Respýblıkasy memleket qurýshy ári quraýshy ult – qazaq halqynyń tarıh aldyndaǵy jaýapty, jetekshi hám kóshbasshy ult ekenin jan dúnıesimen sezinetin ýaqyt keldi.
Jańabek JAQSYǴALIEV,
M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
Batys Qazaqstan oblystyq onomastıkalyq komıssııasynyń múshesi
