Akademııalyq teatrdyń ártisterin kúnde kórý baqyty buıyrmasa da, jergilikti jurttyń kózaıymyna aınalǵan bul teatrlardyń da jasyndaı jarqyldap turǵan óz Asanálisi men totydaıyn taranǵan Torǵyndary bar. Kásibı teatry joq shaǵyn qalalardaǵy óner kórigin bas-aıaǵy onshaqty adamnan quralatyn halyq teatrlary qyzdyryp kele jatqan bolsa, onyń tórkinin ónerge súıispenshilik pen týǵan jerge adaldyqtan izdegen durys bolar. Jergilikti halyqty teatr ónerimen tanystyratyn da, olardyń mádenı, qoǵamdyq ómirine ár berip, rýhanı-estetıkalyq suranysyna saı qyzmet etýge tyrysyp baǵatyn da drama ónerin dóńgelentken, ózi ánshi, shetinen bıshi segiz qyrly, bir syrly ónerpazsyz aýdannyń búgingi mádenı ómirin kózge elestetý esh múmkin emes. Aýdandyq deńgeıde óner kórsetip júrgen az ǵana adamnan quralǵan kishkentaı ujymdardyń óner úshin jasap júrgen jankeshti eńbegi ushan-teńiz.
Halyq teatrlaryndaǵy ónerpazdardyń da kópshiligi kásibı ártis emes, mamandyǵyn basqa qıyrdan tapqan, áıtse de taǵdyr joly qansha shıyr bolǵanymen, boıda bar óner báribir bulqynyp shyǵyp, qaqpaqyldap ákep halyq teatrynyń sahnasynan bir-aq shyǵarǵan. Búginde aýdan óńirinde atalyp ótetin merekelik saýyqty, qýanysh-dýmandy, al keshkilik dramalyq oıyndy kópshiliktiń iltıpatyna bólengen osy ártister atqarady. Qarjysy az, hal-jaǵdaıy kisi qyzyǵarlyqtaı bolmasa da, «halyq teatry» degen ataýdy óltirmeı, aman-saý súırep kele jatqan osy ónerpazdardyń eńbegi qoǵamda qalaı elenedi? Shet aýdandardaǵy halyq teatrlary qalaı ómir súrip jatyr?
Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń 2007 jylǵy 28 naýryzdaǵy №93 buıryǵymen Kórkemónerpazdar ujymdaryna «halyqtyq» (úlgili) ataǵyn berý týraly arnaıy Erejesi bekitilgen. Halyq teatrlary oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyqtaryna kelip, tórt jylda bir ret osy ataǵyn qorǵap turady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń Mýzykalyq óner basqarmasynyń bas sarapshysy Gúlmıra Baıjanovanyń aıtýynsha, búgingi tańda Qazaqstan boıynsha 1 myńnan astam «halyqtyq» ataǵy bar kórkemónerpazdar ujymy bar. «Olardyń ishinde teatr ujymdarynyń sany 200-ge jýyq. О́ńirlerdegi teatrlardyń eń kóbi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń úlesinde, aımaqta 28 teatr jumys isteıdi. Qaraǵandy oblysynda – 18, Jambyl men Atyraý oblystarynda – 17. Mysaly, Pavlodar oblysy boıynsha «halyqtyq» (úlgili) ataǵy bar 7 ujym bar. Teatrlardyń repertýarynda kóptegen teatrlandyrylǵan kórinister men ádebı-mýzykalyq keshter, pesalar men spektaklder bar. Olar oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlar men festıvaldarǵa qatysyp turady», deıdi mınıstrlik mamany.
Almaty oblysy boıynsha halyqqa mádenı qyzmet kórsetip, áleýmettik suranystaryn qamtamasyz etý baǵytynda 17 aýdan, 3 qala boıynsha 88 «halyqtyq» jáne «úlgili» ataǵy bar óner ujymdary jumys isteıdi. Sonyń ishinde, 8 halyq teatry bar. Kezinde kúlli Jetisý óńirin ónerimen tánti etip, eki ret respýblıkalyq baıqaýdyń jeńimpazy bolyp dúrildetken Aqsý halyq teatrynyń repertýary D.Isabekov, I.Saparbaı, T.Nurmaǵambetov, J.Álmashuly sekildi belgili dramatýrg qalamgerlerdiń shyǵarmalarymen qamtylǵan. Aqsý, Kóksý, Kegen teatrlary 50 jyldan beri jumys istep kele jatsa, keıinirek qurylǵan Ile halyq teatrynyń ózi 36 jyldan beri shyǵarmashylyqpen aınalysyp keledi. Almaty oblysy boıynsha eki jylda bir ret Qazaqstannyń halyq ártisi B.Rımova atyndaǵy oblystyq halyq teatrlar festıvali únemi ótkizilip turady.
Halyq shyǵarmashylyǵynyń asa jaqsy damyǵan aımaqtarynyń biri – Atyraý oblysy. Mahambet, Jylyoı, Maqat, Inder aýdandaryn aıtpaǵanda, Qurmanǵazy men Qyzylqoǵa aýdanynyń ózinde tórt-tórtten segiz teatr jumys istep tur. Teatrdyń óristeýin jańasha jolǵa qoıý, akterlerdiń oryndaýshylyq sheberligin shyńdap, ujymdy halyqtyq teatr deńgeıine jetkizý maqsatynda bul oblysta da «Shynaıy shymyldyq» halyqtyq teatrlardyń oblystyq baıqaýy eki jylda bir ótkizilip turady. Teatr qorjyndary jylma-jyl tyń qoıylymdarmen tolyqtyrylyp otyrady. Rýhanı jańǵyrý aıasynda halyqtyq teatrlar aýdan, oblys jáne aımaqtyq sharalarǵa qatysyp, birneshe júldeli oryndardy qanjyǵalaryna baılaǵan. «Qaragóz», «Eńlik-Kebek» pen «Jalbyr» sekildi klassıkalyq shyǵarmalarmen birge, respýblıkalyq teatrlardyń repertýaryndaǵy «Bóltirik bórik astynda», «Borandy beket», «Kúshik kúıeý», «Toıdan qaıtqan qazaqtar», «Qysylǵannan qyz boldyq» sııaqty zamanaýı dramatýrgterdiń de pesalary qamtylǵan. Teatrlardyń repertýaryn qalyptastyrý, zamanaýı sahnalyq úrdisti nyǵaıtý men damytý, sondaı-aq teatrdyń shyǵarmashylyq izdenisterin yntalandyrý jáne keńeıtý maqsatynda halyq teatrlary gastrol uıymdastyryp, kórshi aýdandar men aýyldarǵa spektakl men konserttik baǵdarlamalaryn usynyp, aqyly qyzmet kórsetedi. Sebebi, negizinen, aýdandyq mádenıet úıiniń ǵımaratyna qonystanǵan halyq teatrlarynyń birqatarynda qyzmetkerler úshin arnaıy shtat qarastyrylmaǵan. Qarastyrylǵanynyń ózi óner kórsetip, tapqan qarjysyn sahnalyq kostıýmder alyp, dekorasııa jańartý úshin jumsaýǵa májbúr. Sebebi aýdandyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylatyn teatr qyzmetkerleriniń aılyq jalaqysy az.
Dekorasııa demekshi, birde arhıv qujattaryn paraqtap otyryp, 1929 jyly jarııalanǵan «Teatr týraly» degen maqalaǵa kez boldyq. Avtor ǵasyr basyndaǵy halyq teatrlarynyń jumysyn qatań synǵa alady. «Teatr jabdyqtan jurdaı. Kıimnen syrdaı. Bir-eki kónetoz shapandy shal da kıedi, kempir de kıedi, qyz da kıedi. Semeıdiń sypyrma bórki men saptama etigin bókeı de kıedi. Adaı da kıedi. Naıman tymaqty orys ta kıedi. Noǵaı da kıedi. Kerekti jabdyq (dekorasııa) joqqa tán. Jalbyratyp ákelip ustaıtyn jarty qanat úı bar. Bar betke ustar osy. Ol da tozýǵa aınaldy. Jabdyq, kıim-keshekti molaıtýdyń qamyna jóndep kirispeı bolmaıdy. Teatrda oıynnyń ártúrli jabdyǵy, Qazaqstan kıimderiniń barlyq belgisi bolmaı jarymaımyz. Buǵan aqsha aıasaq, esh nárse taba almaımyz. Buǵan qarajat berýdiń ústine jurtshylyq kómegi kerek».
Keler jyly bul tarıhı maqalanyń jazylǵanyna júz jyl bolady, biraq búgingi halyq teatrlarynyń materıaldyq jaǵdaıy, tehnıkalyq qory avtordyń dál osy sıpattaǵanynan kóp ózgere qoımaǵanyn, tipti óte uqsas ekenin baıqaımyz. Týǵan jerine kindigi baılanǵan adamnyń óner aldyndaǵy óz adaldyǵy jan-jaǵyn jaryq etip, ishinen alaýlaı janǵan shyraǵy, kishkentaı aýdanynyń saltanatyna sán qossam degen perzenttik paryzdan týǵan óteýsiz qaırat-jigeri bolmasa, halyq teatry qalaı ómir súrgen bolar edi? Oılaýdyń ózi qorqynyshty.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
