Beket áýlıege qatysty derekterdiń aldy XIX ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyqtarynan bastap orys zertteýshileriniń jazbalarynda kezdesedi. Máselen, 1826 jyly polkovnık F.Bergtiń Ústirt ekspedısııasyna qatysqan jaratylystanýshy E.Eversman óziniń kúndeliginde Beket atanyń 4 meshit salǵanyn jáne onyń bireýi Jem boıynda ornalasqandyǵyn atap ótedi. Sondaı-aq zertteýshi atalǵan saparynda áýlıeniń Oǵylandydaǵy meshitinde bolyp, ony dáýletti jáne dinshil Beket degen adam saldy deı kele, onyń 12 jyl buryn qaıtys bolǵandyǵyn málimdeıdi (Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta: Sbornık materıalov. Moskva. 1963. 145 str.). Qazirgi ýaqytta Beket áýlıeniń 1813 jyly qaıtys boldy dep júrgen merzimi osy derekke negizdelinip alynsa kerek.
Beket ata salǵan jerasty meshiti týraly tolyqqandy jáne qundy málimet 1851-1852 jyldary Jem ózeni men Ústirt aralyǵyndaǵy zertteý jumysyn júrgizgen topograf Alekseevtiń jazbasynda kezdesedi. Topograf Aqmeshit qorymyndaǵy jer asty meshitin tómendegideı sýretteıdi. «Qorymnyń ózen jaq betkeıinde qasqyrdyń úńgirine uqsas, adam ázer ótetin sańylaý bar. Bul sańylaý ońtústik batysqa qaraı jerdiń túbine 3 sajennen (1 sajen – 2,1 metr) kóp emes qashyqtyqqa sozylyp, ári qaraı dıametri 2 ½ sajen, bıiktigi 4 arshynǵa (1arshyn – 0,7 metr) deıin baratyn dóńgelek pishindi (birinshi) bólmege aparady. Bólmeniń tóbesi tegis kúmbezdelgen, ortasynda kúnniń kózi túsetindeı jińishke sańylaý qaldyrylǵan. Bólmeniń kirer jerine deıingi eki jaǵynda kómilgen shuńqyr oryndary bar. Qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) aıtýynsha ol tushy sý óngen qudyq. Osy bólmeniń oń jaǵynda kishkentaı bólme ornalasqan, ony birinshi bólmemen esik bólip tur. Esikke úshkir ushy tómen qaraı qaratylǵan temir asataıaq qoıylǵan. Birinshi bólmeniń ońtústik batys qabyrǵasynda kelesi bir esik qashap salynǵan, ol dóńgelek pishindi kelesi bólmege aparady. Bul bólmeniń ólshemi aldyńǵysyna qaraǵanda úlkenirek, kúmbezi joǵary qaratylyp, tórt qyrly baǵanamen tirelip, ortasy oıylǵan. Bólmeniń qabyrǵalary tegis dóńgelek emes, ol 6 sımmetrııalyq qýystardan turady. Onyń ishinde esikke qarsy turǵany jalpaǵyraq jáne tereńirek bolǵandyqtan tatar meshitine uqsaıdy. Bólmede eden joq, qabyrǵalary tegis emes bolǵanymen de, durys jasalǵan. Úńgip salynǵan meshittiń jeri myqty bordan turady. Meshittiń betinde, ıaǵnı ústinde bordan eki nemese úsh tómpeshik úıilgen, ol qaıtys bolǵan qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) qabiri sekildi. Úıindige birneshe aǵash syryqtar qadalyp, oǵan kıimnen jyrtylyp alynǵan shúberekter men jylqynyń qyly baılanyp, súıekter úıilgen». Topograf bul árekettiń barlyǵyn kóshpelilerdiń kıeli oryndy qurmetteý baǵytynda jasaǵan dinı qadamy dep túsindiredi.
Alekseev bul jerasty (ol úńgir dep jazǵan edi – M.K.) meshitin «50 jyl buryn Adaı rýynyń Muǵal bóliminiń qyrǵyzy Beket Baıtele Ústirtten Embi (Jem) ózeniniń boıyn jaz jaılaý barysynda salǵan» dep kórsetedi. Demek ol, meshittiń HIH ǵasyrdyń basynda paıda bolǵandyǵyn meńzeıdi. Al halyq aýzyndaǵy ańyz-áńgime jer asty meshittiń XVIII ǵasyrdyń 70-jyldary salynǵandyǵyn aıtady. Sońǵysy qazirgi kezeńdegi kópshilik ádebıetterden kórinis taýyp júr. Degenmen de, Alekseev atalǵan málimetti óz oıynan emes, Jem boıynda kóship-qonyp júrgen, jergilikti jerdiń mán-jaıyn, ańyz-áńgimesin jaqsy bilgen sol kezeńdegi quımaqulaq atalarymyzdan alǵanyn eskersek, bul derektiń qundylyǵy ańyzǵa qaraǵanda áldeqaıda salmaqtyraq bolady dep esepteımiz.
Alekseevtiń jazbasyn ári qaraı tarqatsaq, Beket óziniń bos ýaqytyn er balalardyń tatarsha saýatyn ashýǵa jáne ımandylyqqa tárbıeleýge arnap, qalǵan mezgilin meshitte namaz oqýǵa jumsaǵan. Sonymen qatar Beket keı jyldary Aqmeshitte bir kúnge jeter tamaǵymen qystaýǵa da qalǵan. Degenmen, Ústirtten kelgen aǵaıyndary ony kelesi jyly aman-esen jáne júdep-jadamaǵan keıipimen kórgende tańdanystaryn bildirgen. Topograf jazbasynyń sońynda Beket atanyń ómirine qatysty kóp ańyz-áńgimelerge oraı Ordadaǵylardyń barlyǵy ony áýlıe sanaıdy dep tujyrymdap jáne ol 40 jyl buryn (1811-1812 jj.) Ústirt pen Mańǵyshlaqty jalǵastyratyn Oǵylandy degen jerde jerlengen dep qorytyndylaıdy (Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta: Sbornık materıalov. Moskva. 1963. 281-283 str.).
Orys derekkózderine qatysty eskerer bir jaıt, Beket ata týraly qalam terbegenderdiń barlyǵy ol salǵan jerasty meshiti týraly málimet qaldyrǵandar qatarynda A.Dıýgameldiń esimin ataıdy. Naqtyraq aıtqanda, «Rýsskıı arhıv» jýrnalynyń 1885 jylǵy №2 sanynda (184-187 bb.) onyń ómirbaıanyna qatysty jarııalanǵan maqalada Beket ata men jerasty meshiti týraly málimet jazylǵan dep silteme jasaıdy. Al shyn máninde atalǵan jýrnaldy paraqtasaq, onda Beket ata men Aqmeshit týraly birde-bir sóz joq (Avtobıografııa Aleksandra Osıpovıcha Dıýgamelıa//Rýsskıı arhıv. 1885. №2, str.179-217). О́kinishke qaraı bul jańsaq pikirdi kim qalyptastyrǵany belgisiz, degenmen maqalada ne jazylǵanyn kórmeı turyp, oǵan silteme jasaýshylar kóp. Osyǵan oraı, HIH ǵasyrdaǵy Beket atanyń jerasty meshiti týraly tolyqqandy sıpattap jazylǵan birden-bir derek topograf Alekseevtiń jazbasy ekendigin basa aıtqan jón.
Alekseev meshitti sıpattaýmen qatar, sýretterin de saldy. Máselen, onyń meshittiń ishki kórinisin (birinshi bólmesin) salǵan sýreti alǵash ret 1963 jyly shyqqan «Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta» atty derekter jınaǵynda jarııalandy. Alaıda topograftyń Aqmeshitke qatysty syzbasy tek qana bir sýretpen shektelmeıdi eken. 2014 jyly osy maqala avtorynyń jetekshiligimen Reseıdiń Máskeý qalasyna uıymdastyrylǵan arheografııalyq ekspedısııa barysynda Reseı memlekettik áskerı-tarıhı arhıviniń qoryndaǵy Alekseevtiń Aqmeshitke qatysty jazbalarynyń arasynan buryn-sońdy jarııalanbaǵan jerasty meshitiniń qolmen salynǵan qosymsha 2 sýreti tabylyp, kóshirmesi alyndy. Onyń alǵashqysy meshittiń syrtqy kórinisi bolsa, kelesisi jerasty meshitiniń ekinshi bólmesiniń sýreti. Bul sýretterdiń sıpaty joǵaryda kórsetilgen Alekseevtiń jazbasynda tolyqtaı berilgen, sol sebepti qaıtalap jazýdy jón kórmedim.
Kelesi bir aıta keter jaıt, Alekseevtiń zertteýiniń nátıjesinde Aqmeshit qorymynyń naqty ornalasqan jeri HIH ǵasyrdyń II jartysynan bastap topografııalyq kartalarǵa endi. Mysaly, 1854 jylǵy jaryq kórgen «Generalnaıa karta Orenbýrgskogo kraıa ı chasteı Hıvınskogo ı Býharskogo vladenıı» kartasynda qorymnyń ataýy m.Ak Mechet (Peket sýpý) dep belgilense, qazirgi Qulshan ata jerasty meshiti m.Ak Mechet (Kýldjan) retinde berildi. Bul jerde eki meshittiń ataýy «aq» sózinen bastalýy, olardyń aqbor taýda (qyrda) ornalasqandyǵyn erekshelep kórsetedi.
Endi eń sońǵy másele, atalǵan jer- asty meshiti búginde saqtalǵan ba degen suraqqa kelsek. Beket ata murasyn jınaqtaýshy jáne Aqmeshittiń búgingi ımamy Islam Myrzabekuly óziniń eńbeginde halyq aýyzyndaǵy jáne jeke adamdar jazǵan ańyz-áńgimelerge súıene otyryp, meshit 1937 jyly jarylǵysh zattar arqyly qulatylyp, onyń tasyn jergilikti halyq úı salýǵa paıdalanǵan bolýy kerek degen pikirge toqtalady. (Beket ata (ımandylyq-taǵylym kitaby). Aqtóbe. 2008. 61-63 b.). Degenmen, Alekseevtiń joǵaryda kórsetilgen sıpattamasy men salǵan sýretine jáne qorymnyń qazirgi aýmaǵyna qaraı otyryp, meshit týraly kelesideı oı qorytýǵa bolady.
Birinshiden, meshitti salýda eshqandaı kesek tas paıdalanylmaǵan, sebebi, ol bor taýǵa úńgip salynǵan. Osyǵan oraı, meshittiń syrt kelbeti qazirgi jańa meshitteı taspen qalanǵan emes, tek tabıǵı tómpeshik retinde bolǵan. Osyǵan oraı, onyń tasyn tasyp alyp ketý degen qısynǵa kelmeıdi.
Ekinshiden, meshit Beket ata ómirden ótkennen keıin paıdalanýsyz qalǵan. Sebebi 1852 jyly Alekseevtiń ózi meshittiń kireberisin, adam ázer sııatyn «qasqyrdyń inindeı» dep sıpattaýy, onyń kóp ýaqyttan beri qaraýsyz qalyp, aýa raıynyń áserinen kirer esiginiń tarylyp qalǵandyǵyn ańǵartady. Eger ol jerde qazirgi kezeńdegideı basynda shyraqshy otyrǵan bolsa, bul kórinis Alekseevtiń sıpattaýynan tys qalmas edi. Sebebi onyń jazbasynda meshittiń ózi barynsha jan-jaqty sıpattalyp jazylǵan bolatyn. Osyǵan oraı, meshittiń Qazan tóńkerisine deıin saqtalyp kelgendigi kúmán keltiredi. О́ıtkeni Alekseevtiń jazýynsha Bekettiń aǵaıyndary men urpaqtary onyń basyna duǵa etý úshin jyl saıyn Aqmeshitke emes, Oǵylandyǵa jınalǵan (Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta: Sbornık materıalov. Moskva. 1963. 283 str.).
Úshinshiden, jerasty meshiti qıratylmaǵan, ol qaraýsyz qalǵandyqtan tabıǵı jaǵdaılardyń áserinen úıindi bolyp eleýsiz qalǵan. Sonymen qatar HIH ǵasyrdyń orta kezinen bastap onyń aınalasy men ústine adamdar jerlenip, zıratqa aınalǵan. Bul jóninde Alekseevtiń ózi joǵaryda jazǵan bolatyn.
Sondaı-aq Atyraý oblystyq tarıhı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik ınspeksııanyń qorynda jergilikti ólketanýshy V.K.Afanasev bastaǵan Pıonerler úıiniń jas arheologtarynyń 1977 jyly Jylyoı óńirine uıymdastyrǵan ekspedısııasynyń esebi saqtalǵan (Ekspedısııa na Embý, mart 1977 g.). Ekspedısııaǵa qatysýshylar atalǵan saparda Aqmeshit qorymyna baryp, ony fotosýretke túsiredi. Onyń ishinde bir sýrette V.K.Afanasev aınalasyna kesek tastar qoıylyp, mata baılanǵan aǵash syryqtyń qasynda tur. О́lketanýshy sýrettiń astynda «bul jerde molda quran oqıdy» dep jazǵan. Eger fotosýretke qarasaq, ol erterekte salynǵan zıratqa uqsaıdy jáne jaı ǵana emes, áýlıeli jáne kıeli qabir bolǵan sekildi jáne de ol jer jańadan boı kótergen meshittiń mańynda ornalasqan.
Sońǵy bir eskerer jaıt, qazirgi kezeńde jańadan turǵyzylǵan meshittiń ońtústik batys betkeıinde ústinde oıyǵy bar borly tómpeshik bar. О́tken jyldyń kúzinde Aqmeshitke is-saparǵa baryp, oıyqty kórgenimde onyń tereńdigi eki metrdeı bolatynyn ańǵardym. Bul jerdi Alekseevtiń joǵaryda jazylǵan málimetimen salystyrsaq, tómpeshik ornalasqan aýmaq meshittiń bólmesi salynǵan orynǵa keledi. Sebebi topograf meshittiń kireberisi Jem ózeni jaǵynan bastalyp, odan ári ońtústik batysqa qaraı jalǵasatyndyǵyn kórsetken bolatyn. Sol sebepti, jańa meshit ǵımaraty jerasty meshitiniń dál ústine emes, onyń Jem ózeni betkeıindegi etegine salynǵan jáne onyń jurnaǵy búginge deıin saqtalǵan dep topshylaımyz.
Muhambetqalı KIPIEV,
Atyraý oblysy tarıhı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik ınspeksııasynyń basshysy
