Jánibek Sálimuly eńbekti erte enshilegen, qıynshylyqtyń bar aýyrtpalyǵyn bala shaqtan beli qaıysa kótergen býynnyń ókili. Ýaqyt synymen shyńdalǵan ózindik ómir-órnegi bar.
Keıbir syrlasqan sátte «Týyp-ósken aýylym Reseı Federasııasynyń Omby oblysyna qarasty Sharbaqkól aýdanyndaǵy Aıbas atty qazaqy aýyl edi. Uly atalarym Ájimbet bı bastaǵan 15 myń otbasynan turatyn kósh Býrabaı, Syrymbet, Aıyrtaý óńirlerinen attanyp, Omby oblysynyń ońtústik-batys jaǵyna qonys aýdaryp, meken etti. Eline, halqyna syıly Ájimbet bı babamyz qazaq eliniń ulylary qatarynda Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı kesenesinde jerlendi. Aıbas topyraǵy qunarly, qalyń orman qorshaǵan, ómir súrýge yńǵaıly jer», dep eske alady Jánibek Sálimuly.
Shýlaǵan qalyń qaraǵaı, sal samyrsyndar, aq qaıyńdar bul jerde óte qoıý. Ornyqty oı-pikiri, jarasymdy júris-turysy Jánibek Sálimulynyń kórgendi otbasynan shyqqandyǵyn aıǵaqtaı túskendeı. Ákesi Sálim ómir boıy muǵalim bolyp qyzmet atqardy, basynda matematıka, sodan soń hımııa, bıologııa pánderin oqytty. Eńbek kitapshasynda bir-aq jazý bar – «Tomar orta mektebiniń muǵalimi» degen. Balalaryn adal ómir súrýge baǵyttady. Baý-baqsha salyp, jermen jumys isteýge úıretti. Sheshesi Halıma úlken qyzmet istemese de, uıymdastyrýǵa óte sheber, uqypty jan edi.
Káribjanovtar áýletine uıytqy bolyp, 8 bala (2 ul, 6 qyz) tárbıeledi. Úlkeni Jánibek táýelsiz qazaq eliniń maqtanyshy bolsa, kishisi Qaırat elimizdiń tanymal azamaty.
Elýinshi jyldardyń jaǵdaıy belgili. Soǵystan keıingi qıyndyqtar, tapshylyq... Jánibek Sálimuly jas kezinen oqýmen qatar jumys istep, úıdegi balalardyń úlkeni retinde áke-sheshesine qolǵabys jasady. Jaz bolsa qysqa daıyndyq: shóp shabý, otyn jınaý, kókónis, kartop ósirý, jemis-jıdek jınaý, oǵan qosa sovhozda jumys istep, aqsha tabý. Qysta mal baǵý, otbasyn otyn-sýmen qamtamasyz etý. Oqýdy jaqsy oqydy. Ásirese matematıka páninen úzdik boldy. Oblystyq jáne oblysaralyq olımpıadalardyń júldegeri atandy. Mektepti kúmis medalmen bitirdi. Osy belesti ıgerýge bilim berip, tárbıelegen ustazdary Isaqan Satybaldın, Nartaı Kemeńgerov, Súnnat Raıysov, Ǵosman Rahymov, Esim Beısekenovtiń qosqan úlesteri súbeli. О́zimen birge ósken Shora Musaqaev, Temirhan jáne Qaıyrbaı Ibraevtarmen búginde etene aralasyp turady. Aıbas aýyly namysshyl jigitterdiń uıasy eken. Eńbektegi tyndyrymdylyǵy ony taǵdyrdyń qıyndyqtarynan qutqardy, qınalǵan sátterden adaldyǵy alyp shyqty, tar-talqyda ádildigi qorǵady. Kóptiń aldynda qazaqsha-oryssha sheshen sóıleýi, saýatty sóz saptaýy, kópti tyńdata bilýi ómir jolynda kóp kómegin tıgizdi.
Jánibektiń ómirbaıany kópke ónege bolarlyqtaı. Instıtýt bitirgennen keıin ekonomıkalyq kıbernetıka kafedrasynda muǵalim bolyp qalý jónindegi professor M.Semenovtyń usynysyn qýana qabyldady. Biraq mundaıda bilim deńgeıin kóterý kerektigi sózsiz. Sondyqtan jarııalanǵan konkýrstan ótip, Máskeýdegi Búkilodaqtyq kıbernetıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyna tústi. Oqý ońaıǵa túsken joq. Osy salanyń damýyna qomaqty úles qosqan akademık S.Shatalın, professorlar M.Lemeshev, I.Popov, M.Semenov, R.Habatovtardan dáris aldy. Keńes odaǵy ǵylym akademııasynyń Ortalyq matematıkalyq-ekonomıka ınstıtýtynda dıssertasııa qorǵady, ekonomıka ǵylymdardyń kandıdaty dárejesine ıe boldy. Zertteý taqyryby − «Aýyl sharýashylyǵynyń mehanıkalandyrý úderisin ekonomıkalyq-matematıkalyq modeldeý arqyly zertteý». Ol úshin dınamıkalyq matematıka modelin qurý ádisterin izdestirdi. Oqyǵan-toqyǵanyn júzege asyrý maqsatynda ǵylymnyń paıdasyna zárý alystaǵy aýyldarǵa attandy. Qyzmet etý úshin Qazaqstanǵa keldi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ony mamandarǵa tapshy Torǵaı oblysyna jiberdi, Arqalyqtan 400 shaqyrym qashyqtyqta turatyn Oktıabr aýdanyndaǵy «Zarıa kommýnızma» sovhozynyń bas ekonomısi boldy. Úsh jyl boıy sharýashylyq ekonomıkasyn jan-jaqty ıgergennen keıin, kórshiles sovhozǵa dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Qıyndyqqa qaıyspaý da qaıratkerliktiń bir qyry emes pe? Moıymaıtyn jan muratyna jetedi eken. Barlyq iskerlik qabiletin kórsete bilgen Jánibek Sálimuly da kóńiline saqtaǵan sol kezderge qatysty oıyn jan-jaqty jalǵaı tústi. Sol kezeńniń jaqsy jaǵy men jaǵymsyz tustaryn jýyp-shaımaı ashyǵyn aıta alatyn bilikti maman bola bildi. Ol belgili qaıratkerlermen jumys istedi, olardyń tájirıbelerin boıyna sińirdi. Kúni búginge deıin Nıkolaı Nefedchenko, Mels Babaev, Andreı Moıseenko, Qaramergen Doshanovtardyń ıgilikti isterin aıtyp otyrady. Atqaratyn jumysyn aqyl-oıyna súıenip, jan-tánimen berilip isteıtin Jánibek Káribjanov – ýaqytpen sanaspaıtyn jan. Prezıdenttiń tarıhı sheshimderi qabyldanǵan qıyn kezde qasynda bolyp, elimizdegi aıtýly qaıratkerge aınaldy. Oblystardy basqardy. Mınıstr de, Premer-Mınıstrdiń orynbasary da, Memlekettik múlik komıtetiniń tóraǵasy da, Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary da boldy, úlken saıasatker elshi qyzmetin de abyroımen atqardy.
Qazaqstannyń táýelsizdik dáýiri bastalǵanda Jánibek Káribjanov Prezıdent Ákimshiliginde bólim bastyǵy, Kókshetaý oblysynyń ákimi boldy.
Mine, osy tusta atqarǵan súbeli isteri búginde el aýzynda. Kókshetaý – Shýchınsk tas jolyn saldyrýdaǵy, Saýmalkól – Kókshetaý – Býrabaı sý qubyryn tarttyrýdaǵy, Shoqan Ýálıhanovtyń ájesi Aıǵanymnyń ordasyn qaıtadan turǵyzýdaǵy isterin kókshetaýlyqtar umytqan emes.
1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bul jumystyń negizgi mindeti jekeshelendirý jáne monopolııaǵa qarsy saıasatty júrgizý isi edi. Ol Memlekettik múlik komıtetiniń tóraǵalyǵyn qosa atqarǵan ýaqyt bolatyn. Táýelsiz eldiń jańa ekonomıkalyq naryq qatynastaryna bet alǵan alǵashqy sátteri edi. TMD elderinde, ásirese kórshiles Ortalyq Azııada bul máseleniń qarqyny baıaý da báseń júrgizildi. Qazaqstan shapshań qarqynmen naryq tásilderine beıimdelip, mańyzdy reforma úlken iskerlikpen júrgizildi. Jánibek Káribjanovtyń matematıkalyq úlgige sala biler paıymdy da bilgir ekonomıst ekeni osy tusta paıdaǵa asty. Ol asqan uıymdastyrýshylyq qabiletin tanytty. Elbasynyń seniminen shyǵyp, az merzimde tapsyrmany oryndap shyqty. Tereń aqylǵa súıenip atqarǵan isteriniń durystyǵyna tóreshi – ýaqyt kóz jetkizdi. 1993-1994 jyldary jańa reformalardy iske qosyp, memlekettiń ekonomıkalyq, áleýmettik, óndiristik qurylymdarynyń bazısin jasap, tuǵyryn bekitý dáýiri bastaý alǵan kez bolatyn. Keńestik josparly ekonomıkanyń turalaǵan, naryqtyq ekonomıkaǵa ótý prosesiniń bastalǵan shaǵy, halyq sharýashylyǵyn kúrdeli daǵdarystan shyǵarý jolyn izdestirgen kezeń edi. Jappaı ózgerister men kúrdeli reformalar iske qosyldy. 1992 jyldan bastap eki-úsh jyldyń ishinde memlekettik menshiktiń on alty myń óndiristik iri oryndary jekeshelendirýge kóshti. Sol jyldary menshiktiń 80 paıyzy jekeshelendirilip, memlekettik menshikke barlyq sharýashylyq óndiristik qurylymdardyń 16 paıyzy ǵana qaldy.
Jánibek Káribjanov sol kezderi ekonomıkalyq jańa reformalardyń kúretamyry – monopolııaǵa qarsy kúresti de Premer-Mınıstrdiń orynbasary retinde baısaldylyqpen, bilgirlikpen baqylady. Sol jyldary qurylǵan kásiporyndardy aksıonerlendirý respýblıkamyzdaǵy qundy qaǵazdardyń paıda bolýyna jáne onyń naryǵynyń qalyptasýyna úlken áser etti. Osyndaı aýqymdy jumystar barysyn el Prezıdenti N.Nazarbaev tikeleı basqaryp, qajetti sheshimder qabyldady.
Aýyl sharýashylyǵy erekshe jobamen jekeshelendirildi. О́ıtkeni bul elimiz halqynyń 42%-y úshin taǵdyrsheshti faktor boldy. Ártúrli pikir boldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, keıinirek Premer-Mınıstrdiń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalǵan Jákeń aýyldyń reforma kezindegi baǵdaryn anyqtady. Onyń ishinde topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrýdy, ósimdik jáne asyldandyrylǵan mal tuqymyn keńinen paıdalanýdy, jańa tehnologııalardy qoldanýdy dotasııa men sýbvensııa arqyly yntalandyrý qajettigin túsindi. Osy kezde aýyldaǵy jekeshelendirý nátıjesin saraptap, ári qaraı jalǵastyrýǵa qajetti is-sharalar belgilendi. Jerdi naryq aınalymyna kirgizý úshin arnaıy «Jer týraly» zań jobasy daıyndalyp, qabyldandy. Sharýa qojalyqtarynyń damýyna olarǵa qyzmet jasaý jáne ósirgen ónimderin ótkizýge qajet qurylymdardy jasaýǵa usynys berildi. Eldi mekenderdiń áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttalǵan jergilikti ózin-ózi basqarý jáne qarjylandyrý týraly jobalar úkimetke usynyldy. Ár kezeńde segiz jyldan astam ýaqyt úkimet múshesi bolǵanda S.Tereshenko, N.Balǵymbaev, D.Ahmetov, S.Ábishev, A.Esimov, A.Jabaǵın, A.Pavlov, O.Jandosov, taǵy da basqa tanymal azamattarmen qyzmettes boldy.
Kadrlardy irikteı bilýi, adamdarmen til tabysa alýy, árqaısysynyń qabilet-qarymyn tanyp-baǵalaýy, mamandardyń oı-pikirlerimen sanasýy, ómirdi kórgen jandardyń tájirıbesin tyńdaı bilýi, ótinishke túsinistikpen qaraýy, kemshilikti boldyrmaý úshin kóppen keńese bilýi, jas mamandarǵa senim artýy, qyzmetke baryn salýy, basqarýshylyq biligin arttyra túskeni sózsiz edi. Mundaı qasıetterdi ómirden – ózi ósken ortanyń ónegesinen alyp boıyna sińirgeni onyń azamattyq qaısarlyǵyn tanytsa, qarapaıymdylyǵy men kisiligi el qurmetine bóledi. Osyndaı úırený men ilgeri umtylý kezeńin, qyzmetke kir keltirmeýge degen qushtarlyǵy men adaldyǵyn eń basty abyroıly mindeti ári paryzy sanady.
Uly dalanyń baǵy janyp, qazaq halqynyń mereıi ústem bola túsýi úshin astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirýdiń jóni bólek bolatyn. Osy kezde talaı synnan ótken Jánibek Káribjanovty Prezıdent Aqmola oblysyna ákim etip taǵaıyndady.
Elimiz eńsesin endi tiktep, alǵa umtylyp jatqan shaq. Qarjy tapshy. Biraq osyǵan qaramaı, qysqa ýaqytta Aqmola qalasyn elorda mártebesine sáıkestendirý qajet boldy. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha oblys ákimshiligi qala halqyna qolaıly ómir súrýge jaǵdaı jasaý jumystaryn júrgizdi. Jylý, elektrmen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin ekinshi jylý-elektr ortalyǵy kúrdeli jóndeýden ótti. Ertis – Qaraǵandy kanalynan Vıacheslav sý qoımasyna sý qubyry tartyla bastady. Kósheler, turǵyn úıler, olardyń aýlalaryn tártipke keltirý qolǵa alyndy. Áýejaıdaǵy ushaqtardyń ushý-qoný jolaǵy ýaqyt talabyna saı qaıta quryldy. Astananyń aınalasynda jasyl aımaq quryla bastady. 5 myń gektar alqapqa aǵash otyrǵyzyldy. Ol kúrdeli kezeńde qol astynda qyzmet istep, tálim-tájirıbesin alyp, ár ýaqytta qoldaýyna ıe bolǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa sheksiz rıza. Ol Elbasynyń saıasatyn el ishinde pármendi júrgizgen sarabdal sarbaz. Kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri – qazaq eliniń abyzy Báıken Áshimov, qazaqtyń birtýar azamaty Maqtaı Saǵdıev, áıgili aqyn Kákimbek Salyqovpen tyǵyz aralasyp, pikir alysyp, asyl aqyldaryna qanyqty, ony búginde úlken mártebe sanaıdy.
Káribjanov qaı jumysta bolsyn óziniń iskerligin sarqa jumsap, aıanbaı atsalysýyn esh báseńdetken emes. Halyqtyń ál-aýqatynyń arta túsýi jolynda tabandylyq tanytty. Jánibek Sálimuly súıikti Otanymyzdyń aldynda atqarǵan jemisti eńbegi úshin «Parasat», «Dostyq» ordenderimen, «Astana», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine – 10 jyl» mereıtoılyq medaldarymen marapattalǵan. Adal eńbektiń arqaýy, abzal azamattyń arly isi eleýsiz qalmaı, eliniń qurmetine bóledi. Alǵyspen joly ashylyp, ustamdy qyrynan kórinip, eren eńbegimen taza júrip, aınalasyndaǵylardyń aq batasymen ómir murattaryna abyroımen jetkenine el esinde qalǵan eleýli isteri men izgilikti izderi, júreginiń jalyny men jeńisti de jemisti jyldary kýá eken.
Azamattyń shańyraǵy bıik bolsa, ǵumyry da kósheli bolady. Taǵdyr qosqan súıgen jary Banýmen 40 jylǵa jýyq tatý-tátti tirlik keship kele jatqan Jánibek Sálimuly ósip kele jatqan uldarynyń ómirden óz ornyn tapqandaryna kózi jetip, kóńili marqaıady. Jan jary Baný – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Al úsh uly úsh shańyraq ıesi. Nurbegi – Qazatompromda basqarýshy dırektor, Asqar – dıplomat, Qazaqstannyń Aýstrııadaǵy elshiliginde isteıdi. Al Sultany úlken kompanııada menedjer qyzmetin atqarady.
Jánibek Sálimuly – ómirdiń órinde ónegeli iz salyp, jetpistiń bıigine shyǵyp, bolashaqqa degen senimin shyraq etken abzal azamat.
Baqtyqoja IZMUHAMBETOV,
Májilis depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi
