Energııa ınfraqurylymy jańǵyrtylýda

Iá, sońǵy jyldary elimizdegi túrli salada memleket-jeke- menshik áriptestigi aıasynda beril­gen nysandardyń qatary kóbeıe bastady. Iаǵnı, eki tarapqa da tıimdi dep tanylǵan áriptestik memleket pen bıznestiń birlese áreket etýine jol ashty. El eko­­­nomıkasyn kóterýge, ony ár­taraptandyrýǵa jáne kásipker­lerdi bıýdjettiń qarymy jete bermeıtin iri ınvestısııa tartýǵa baǵyttalǵan jańa jobalar qy­zyqtyra bastaǵany da sózsiz. 

Byltyr Ekibastuzdaǵy energetıka salasyndaǵy jańǵyrtý jobasy osy memleket-jekemen­shik áriptestigi baǵyty boıynsha qolǵa alynǵan-dy. Kóshelerdi jaryqtandyrýdy jańartý bastamasy «Gorelektroset» JShS-ne tıesili. Jobaǵa qatysý úshin jaryq dıodty shamdar jasaıtyn qaraǵandylyq «PROLUX LED» JShS shaqyryldy. Bul ká­­siporyn ishki naryqta 2010 jyldan jumys istep keledi. Ja­ryq shamdardyń bes jyldyq ke­pildemesi de bar.

О́tken jyly qos kompanııa konkýrsta jeńiske jetip, jobany júzege asyrýǵa kiristi. Jo­ba jekemenshik áriptestiginiń bank­ten qaryz alýy arqyly qarjylandyryldy. Memleket óz tarapynan tórt jyl boıy «Gorelektroset» JShS, «PROLUX LED» JShS kom­pa­nııa­larynyń jumsaǵan ınves­tı­sııalyq jáne operasııalyq shyǵyndaryn óteýdi moınyna alady. Sóıtip ınvestor qaryzǵa alǵan qarajatyna burynǵy 3500 synapty jáne natrııli shamdardy jaryq dıodty shamdarǵa aýys­tyryp, 82 shaqyrymdyq symdy aınalaǵa qaýip tóndirmeıtin tú­rine aýystyrdy. Jobany jú­ze­ge asyrýǵa 735 mıllıon teń­ge bó­lindi. Búginde kenshiler qa­­la­synyń kóshelerin jaryq dıod­ty shamdar jarqyratyp tur deı­miz. Sonymen qatar jelilerdi qa­shyqtyqtan baqylaıtyn av­tomattandyrylǵan júıe de iske qosyldy. 

Qala ákimi Nurjan Áshimbe­tov­tiń aıtýynsha, bul erekshe joba. 

– Bıýdjet bir sátte úlken kó­lemde qarajat bóle almaıdy. Son­dyqtan bul joba memlket pen jekemenshiktiń birlesken baǵy­tynda júzege asyryldy. Ná­tıjesinde 4 myńǵa jýyq ja­ryq shamdar men oqshaýly symdar ornatyldy, deıdi N.Áshimbetov.  

Iаǵnı, jaryq dıodty shamdar ornatylyp, symdar aýystyryl­ǵannan keıin qala elektr qýatyn 57 paıyzǵa deıin únemdegen. Shamdar elektr qýatyn 3,5-4 esege kem paı­dalanady. Ekologııalyq tur­ǵydan da zııany joq. Uzaq mer­zimdi paıdalanýǵa jaramdy. Buryn bir jylǵa kóshelerdi jaryqtandyrýǵa 100 mıllıon teńge bólinse, qazir 40-50 mıllıon teńge kóleminde bólinedi. 

Endigi másele, baǵandardy aýystyrý. Investor bul jumys aldaǵy ýaqytta júzege asatynyna sendiredi. Endi kósheniń jaryq­tandyrý jelileri 7 jyl­ǵa «Gorelektroset» JShS-ne­ senimdi basqarýǵa beri­ledi. «Son­dyqtan eskirgen baǵa­na­lar­dy da birtindep aýystyrýǵa múm­kindik bar», deıdi kásiporyn basshylary. 

Árıne, bul Ekibastuzdaǵy alǵashqy joba. Qalada turǵyn úı aýlalary, podezderdiń ki­re­beristeri, ishki alańdaryn jaryq­tandyrý jumystary da jeterlik. Bul turǵyndardyń qaýipsizdigi úshin qajet. Ol úshin jobalyq-smetalyq qujattar ázirlenbek. 

Jaqynda oblystyq ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý basqarmasy basshysynyń orynbasary Manas Zeıfolda: «Oblys ortalyǵynda 9 726 jaryq dıodty shamdar ornatyldy. Jospar 12 483 birlik. Jobanyń jalpy quny − 1,7 mlrd teńge. Jumystyń barlyǵy 25 jeltoqsanǵa deıin aıaqtalady, nátıjesinde ener­­­gııa únemdiligi 50 paıyzdan asa­dy», dedi. Onyń aıtýynsha,­ Ekibastuzda jaryqtandyrý ju­­­mystary tolyq aıaqtalyp, 3 498 jaryq dıodty shamdar ornatylǵan. Elektr jelilerin ınvestorǵa senimdi basqarýǵa be­rý jumystary júrgizilýde. 

Elbasy memleket-jekemen­shik áriptestigi, ásirese kom­mý­nal­dyq jáne áleýmettik sala­lar­da damytý qajet, dep atap ótkeni belgili. Iаǵnı, memleket- jekemenshik áriptestigi tetikterin bilim jáne densaýlyq, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salalarynda, qatty turmystyq qaldyqtardy óńdeý, jylý shy­ǵarý kóleminiń qyzmeti men jylýdy bólý júıesin jańalaýda júr­gizýge bolady. 

Sondaı-aq Ekibastuzǵa tán ener­getıka salasynda jylý energııa stansalarynyń qurylysyn, temir joldardy, áýejaılar, vok­­zaldar, temir jol stansalary­ ǵı­marattarynyń qurylysyn jań­­­ǵyrtýǵa jáne paıdalanýǵa da múm­­­kindik bar. 

Jalpy, oblystaǵy memleket-jekemenshik áriptes­tigin damytý jobalarynyń basym bó­ligi densaýlyq saqtaý salasyna arnalǵan. Bul salaǵa 3 mlrd teń­geden astam qarjy tar­tyldy. Qar­jyǵa oblys orta­lyǵyndaǵy qalalyq №1 aýrý­hana, Ekibastuz qalalyq aýrý­hanasy, oblystyq aýrýhana ǵımarattary jóndeýden ótki­zilip, 3 jańa kompıýterlik tomograf satyp alyndy. 

Sonymen birge memleket- jekemenshik áriptestigi baǵy­tynda «Chernoıarka» demalys úıinde zeınetkerlerge kómek kór­setý jobasy júzege asyrylýda. Byltyr munda 440, bıyl 1 320 zeınetker demaldy. Jyl qo­rytyndysy boıynsha jalpy somasy 14,6 mlrd teńge bolatyn birqatar joba boıynsha ke­lisimsharttar bekitilmek. 

Bıyl Aqsý qalasynda «Múge­dek balalarǵa arnaıy áleýmet­tik qyzmet kórsetý» ońaltý ortaly­ǵyn qurý, qalalyq aýrýhananyń me­dısınalyq zerthanasyn bas­qarý jobasy jáne quny 290 mıllıon teńge turatyn kompıýter­lik tomograf satyp alý jobalary júzege asyrylady. 

Oblystyq bilim berý basqar­masy basshysynyń orynbasary Sáýle Alekparovanyń aıtýyn­sha, oblys ortalyǵynda 881 ba­laǵa arnalǵan jekemenshik 6 balabaqsha ashý jónindegi keli­simsharttar qaralýda. Jergilikti kásipkerlik palatasynyń má­li­­metinshe, oblys boıynsha memleket-jekemenshik árip­­tes­­tigi baǵytyn júzege asy­rýǵa alǵashynda 58 joba tir­ke­lipti. Sońynan den­­saýlyq saq­taý, energetıka, áleýmettik qyz­met kórsetý sa­la­syndaǵy 11 joba boıynsha mem­leket-je­kemenshik áriptestigi ke­li­simshartyna qol qoıyldy. Bul baǵyttyń tıimdiligi, bıýdjetke júktemeni azaıtý men bıznes-qoǵamdastyqty aktıvterdi bas­qarýǵa tartý bolyp otyr. 

Aıtpaqshy, Ekibastuzda «Svet ǴО́K» JShS jaryq dıodty shamdar jasaıdy. Tipti Petropavl, Qostanaı, oblys ortalyǵyndaǵy zaýyttar, Ekibastuzdaǵy «Boga­tyr Kómir», «Shyǵys» kenishi, «Prom­mashkomplekt» jáne basqa da kásiporyndar osy zaýyttyń tu­tynýshylary. Bul kásiporyn ónimi 2015 jyly Qazaqstannyń úzdik taýary» óńirlik kórme-konkýrsynda «Halyq tutynatyn úzdik taýarlar» atalymynda jeńimpaz atandy. Sondyqtan jer­gilikti kásiporyndarǵa da múm­kindik berip qoldaý qajet. Bul na­ryqtyq keńistikti ke­ńeıtedi. Jobalardy júzege asy­rý barysynda memlekettiń kepildigimen jeńildetilgen nesıe alady.­ Bıýd­jet qarajatyn tartý, sa­lyn­­ǵan ınvestısııanyń qaıtý ke­pildigi bar. 

Taǵy bir mysal, Eki­bas­tuz­­­­da buǵan deıin «Elektro­TransReelto» JShS jaramsyz sham­dardy óńdeýmen aınalys­ty. Jaramsyz shamdardy qaıta qalypqa keltirý úshin Reseıden arnaıy qural-jabdyqtar áke­lip ornatty. Kásiporynnyń jyl­dyq qýaty – myń dana sham. Sha­ǵyn zaýyt qoqysty óńdep, qo­qystan ónim jasaı alady. Zaýyt mamandary jaramsyz bolyp qalǵan shamdar men batareıalardy jı­naýǵa kóshti. Olar ár­qaısysynyń quny 300 myń teń­ge bolatyn konteınerlerdi óz qarajattaryna satyp aldy. Pav­lodar, Ekibastuz jáne Aqsý qa­lalaryndaǵy turǵyn úı aýla­­­laryna ornatty. Sóıtip, «ElektroTransReelto» JShS konteınerlerden 11 myńǵa jýyq eski sham jınaǵan kórinedi, eli­mizdiń ózge óńirlerinen de tasymaldaıdy. Jınalǵan eski shamdardy óńdep, odan synap alady. Alynǵan synap qutylarǵa quıylǵan soń, qoımalarda saq­talyp, basqa kásiporyndarǵa satylady jáne qurylys materıaldaryn daıyndaýda qoldanylady.

Bul joba da bılik tarapynan nazar túskende memleket-je­ke­menshik áriptestigi baǵytyna dál kelip turǵan jańashyl joba edi. 

Basqarma basshysynyń orynbasary Manas Zeıfoldanyń piki­rinshe, memleket-jekemenshik áriptestigi tetigi – ınvestısııalar tartýdyń jáne memlekettiń ba­­­sym qatysýymen salalarǵa jeke sektordy tartýdyń tıim­di qu­raly. Bul qoǵamdyq mańyz­dy qyz­metterdi kórsetý úshin qar­jylyq, tehnologııalyq, uıym­dastyrýshylyq-basqarý­shy­­­­­lyq resýrstardy birik­­­tirýge múm­­­kindik beretin jeke bıznes­pen áriptestik. Memleket-je­ke­­­­­menshik áriptestigi – búgingi eko­nomıkalyq saıasattyń basym baǵyttarynyń biri. Memleket úshin bul basymdyqtarǵa bıýdjet qarajatyn únemdeý qosymsha resýrstar (qarjylyq, materıaldyq jáne basqarýshylyq) alý, kór­se­tiletin qyzmetter men taýarlar­dyń sapasy men kólemin arttyrý jatady. Jańa jumys oryndaryn qurý jáne burynǵy jumys oryndaryn saqtaý, jobany iske asyrýda ýaqytty únemdeý, kópshilik mindetterdiń sheshimin jyldamdatý sekildi tıimdilikter jospary bekitildi. 

Bul kúnderi óńirimizde 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan 143 is-sharadan turatyn «Energııa únem­deýdiń» keshendi jospary júzege asyrylýda. Jospar Tıimdi ónerkásiptik kásiporyn, In­novasııalyq energetıka, Ener­­­­­­gııalyq tıimdi TÚKSh jáne bıýd­­jettik sektor, Energııalyq tıim­di kólik, Energııalyq tıim­di ja­ryqtandyrý, Energııa únem­­­deýdi nasıhattaý, Energııa tıim­diligi jáne energııa únemdeý bo­ıynsha jobalardy júzege asyrý úshin Investısııalardy tartý, Mem­lekettik energetıkalyq tizi­lim qarastyrylǵan 8 baǵytqa ar­nalǵan.

Oblystyq Energetıka já­ne­ turǵyn úı-kommýnaldyq sha­­­rýa­shylyq basqarmasy men elimizdegi «Energosaraptama elektr energetıkasy jáne ener­gııa únemdeýdi damytý ınstı­týty» AQ oblys boıynsha aýmaq­tyq bólimi «Energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý» taqyrybynda osyndaı ma­­­ńyz­dy jumystar jasaýda. 

Mysaly, oblys ortalyǵynda 12 483 birlik jaryq núktesin ja­­­ryq ­dıodtyǵa aýystyrý, 70 SJBSh ornatý jáne kóshe jaryq­tandyrýyn basqarýdyń ıntel­lektýaldyq júıesin en­gizý josparlanýda. Qazirgi ýa­qytta jeke áriptes 6155 ja­ryq ­dıodty sham ornatty. Bıyl­ jeke áripteske jobany («ALtocom Asia» JShS) se­nim­di basqarýǵa berýmen barlyq montajdyq jumystar aıaqtaldy. Bas­qarma maman­darynyń aıtýynsha, osy joba­lardy jú­­zege asyrý arqyly elektr ener­gııasyn tutyný 60 paıyzǵa tómendeıdi, óńir­degi qa­la­lar turǵyndary zamanaýı­ standarttarǵa sáıkes sapaly­ jáne energııalyq tıimdi jaryq­tandyrý ala alady. 

Qazirgi jahandaný ýaqytynda álem qalalary materıaldyq, teh­no­logııalyq jáne adamı ka­pıtal úshin ózara básekege tú­sýde. Damyǵan ınfraqurylym, qolaıly landshaft, taza ekologııa, energııa únemdilik, joǵary qaýipsizdik deńgeıi, qala ekonomıkasyn damytýdyń basty ınnovasııalyq sheshimi negizgi kór­­­­­­setkishi bolyp sanalady eken. 

Elbasy Joldaýynda da «Aqyl­­­­dy qalalar» óńirlik damý­dyń, ınnovasııany taratýdyń jáne elimizdiń barlyq aýmaǵynda tur­mys sapasyn arttyrýdyń lo­ko­motıvterine aınalady»,  de­lindi.

 Bizge «Aqyldy qala» «qazirgi zamanǵy ómir súrý sapasyn ın­no­vasııalyq tehnologııalardy qoldaný esebinen qalanyń tynys-tirshilik júıelerin únemdi paıdalanýdy qamtamasyz etý ke­rek ekenin» eskertýde. 

Jalpy, Ekibastuz elimizdegi 27  mono qalanyń biri. Elimizdegi «Mono qalalardy damytýdyń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan Baǵdarlamasyn iske asyrý barysy týraly» baǵdarlama bo­ıynsha qansha qyrýar qarajat bólingenderi qalalyq ákimdik saıtynda qaptap tur. 

Biraq jaqsy nátıje az. Tip­ti Turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyq bóliminiń saıtynda qa­lada osy salaǵa baılanys­ty qandaı jumystar jasalyp jatqany týraly bir aýyz sóz joq. 

Ýaqyt bir ornynda turmaıdy. Múmkin alys bolashaqta Ekibas­tuz da «Aqyldy qala» atanar. Qa­laǵa «aqyldy shamdar» da ornatyldy. Elimizdegi ındýs­trııa­landyrý saıasatyn iske asyrýda óndiristi qalanyń orny bólek ekeni de belgili. Aınalasy toly óndiris oryndary, álemge bel­gili elektr stansalary, alyp kó­mir kenishteri jumys isteýde. Kó­mirden gaz óndirer de ýaqyt keler. Kásiporyndar janynan shaǵyn bıznes órkendep, raýshan gúl­derin egip, qyzanaq ósirýde. 

Keshegi Keńes ókimeti tusynda Otyn-energetıkalyq keshen retin­de búkilodaqtyq mánge ıe bol­ǵan kúrdeli qurylystary bol­dy. Búginde elimizdiń ekono­mı­kalyq damýyna ornyqty úles qosyp keledi. Tek qolǵa alyn­ǵan baǵdarlamalar, jos­par, jobalar nátıjeli bolsa. 

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy