Buqarbaı batyrdyń shóberesi

Jalaǵash kentiniń Nysanbaı jyraý kóshesindegi №136 úıdiń esigi qysy-jazy jabylmaıdy deýge bolady. Sebebi, munda ǵasyr jasaǵan Raýshan atty ana turady. Biletinder onyń atyn atamaıdy, «Alyp ana» deıdi. Onyń da ózindik sebebi bar. Endi sonyń mán-jaıyna toqtalaıyq.

Raýshan apa jas kezinde sov­hozda saýynshy bolyp jumys jasap júrgende, sol sharýashy­lyqta qasyna jan jýytpaıtyn súzegen buqa bolypty. Birde jumysta júrgen Raýshan oıda joqta sol buqamen betpe-bet kezdesip qalypty. Qashýǵa múm­kindik bolmasa kerek. Buqa qarap tursyn ba, múıizimen túıremek bolyp umtylǵan ǵoı. Sol kezde jas kelinshek qos qolymen onyń múıizinen ustaı alyp, jer tabandap turyp al­ǵan kórinedi.

Jalaǵash kentiniń Nysanbaı jyraý kóshesindegi №136 úıdiń esigi qysy-jazy jabylmaıdy deýge bolady. Sebebi, munda ǵasyr jasaǵan Raýshan atty ana turady. Biletinder onyń atyn atamaıdy, «Alyp ana» deıdi. Onyń da ózindik sebebi bar. Endi sonyń mán-jaıyna toqtalaıyq.

Raýshan apa jas kezinde sov­hozda saýynshy bolyp jumys jasap júrgende, sol sharýashy­lyqta qasyna jan jýytpaıtyn súzegen buqa bolypty. Birde jumysta júrgen Raýshan oıda joqta sol buqamen betpe-bet kezdesip qalypty. Qashýǵa múm­kindik bolmasa kerek. Buqa qarap tursyn ba, múıizimen túıremek bolyp umtylǵan ǵoı. Sol kezde jas kelinshek qos qolymen onyń múıizinen ustaı alyp, jer tabandap turyp al­ǵan kórinedi. Mundaı ke­dergige buryn-sońdy kezikpegen álgi buqa bar pármenimen ońdy-soldy bulqynsa kerek. Sol kezde qos múıizi qabyǵymen sypyrylyp kelinshektiń qolynda qalypty. Bir ǵajaby álgi buqa sodan keıin adamǵa umtylýyn qoıǵan kórinedi. Bul oqıǵa tez arada aýdan kólemindegi eldi-mekenderdiń barlyǵyna taraıdy. Súzegen buqanyń tirideı qos múıizin julyp alǵan bul ózi netken alyp kelinshek dep ony kórýge arnaıy kelýshiler qatary da az bolmapty.

Mine, biz búgin ýaqytynda alyp kelinshek atanǵan, 101 jas­taǵy Raýshan apanyń úıine kelip otyrmyz.

Apamyz muntazdaı tap-taza bólmede demalyp jatyr eken. Biz barǵannan keıin asyqpaı turyp, sálemdesip bolǵan soń jaıǵasyp otyryńdar degendeı ısharat bildirdi. Sózdi kelini Baqytkúl bastady.

– Ene, bul kisiler sizge arnaıy kelipti. Qazir sizdi sýretke túsiredi. О́zińiz jaıly gazet betine maqala jazbaq, – dedi.

Osy sátti kútip turǵandaı meniń serigim, aýdandyq «Jal­aǵash jarshysy» gazetiniń fo­to­tilshisi Mahambet Ahmetov óz qyzmetine kirisip te ketti.

Biz Raýshan apaıdan ózi jaıly áńgime aıtyp berýin ótindik.

– Buqarbaı batyr babamyz­dyń jubaıy Shynar anamyzdan úsh bala bolypty. Olar: Kóti­bar, Aldanazar, Toman. Bular­dyń úsheýinen de urpaqtar bar. Men Aldanazar atamnyń balasy Seráli ákem men Dámegúl she­shem­niń otbasynda 1901 jyly dúnıege kelippin. Atam Aldanazar úsh júzge belgili, dýaly aýyzdy, ári ádiletti, ári tapqyr, ári ótkir azamat bolypty. El arasynda Aldanazar aıtypty degen ónegeli, ósıetti sózder kóp. Men jas kezimde sol atam­nyń áńgimesin estip óskenmin.

Atam jazǵyturym jaılaýǵa kóship shyqqannan keıin kógal­ǵa kilemdi tósetip, onyń ústine qat-qabat salynǵan kórpege jaı­ǵasyp otyratyn edi. Jaı otyrmaıtyn, aınalasyna bar­lyq ne­merelerin, aýyldyń bar­lyq balalaryn jınap alyp, uldardy óz aldyna, qyzdardy óz aldyna kúrestiretin. Sonda men óz qa­tar­larymnyń barly­ǵy­nan da basym túsetinmin. Atam Aldanazar 1928 jyly kóktemde, el Qara­qum­ǵa kóship bara jatqanda «Jyń­ǵyldy qaq» degen jerde, 84 jasynda qaıtys boldy. Atam­nyń de­ne­sin ákesi Buqarbaı batyr ba­bamnyń qasyna jerledi degen ol áńgimesin odan ári jalǵas­tyryp áketti. – Iá, ýaqyt shir­kin óz degenin jasaıdy eken. Jas ulǵaıǵan soń adam umytshaq bola ma deımin. Aıtaıyn deseń, kóp nárse este saqtalmapty. Bizder jasymyzda «Qyzǵa qyryq úıden tıym» degen sózdi estip, qazaqtyń salt-dástúrin úlkender­diń aıtýy boıynsha esimizde saqtap, ony is júzinde oryndaýǵa talpynyp ósken urpaqpyz.

Ákem men besikte jatqanda óziniń zamandasy Tabyn rýynyń Móńke atalyǵynyń Qarjaýbaı atty azamatymen quda bolýǵa ýaǵdalasypty.

Sonaý jyldardaǵy zobalań zamanda ákemniń qudasy О́zbek­stan jaqqa qonys aýdaryp, elge keıin oralypty. Olardan habar kútken áke-sheshem meni atalǵan jerge turmysqa 16 jasymda shy­ǵardy. Kelin bolyp, túsken­nen keıingi basty maqsatym – óz áýletime kir keltirmeı, barǵan jerime sýdaı sińip ketý boldy. Shúkir, ol maqsatyma da jettim. Dúnıege segiz perzent ákeldim. О́kinishtisi altaýy jastaıynan shetinep, Orynkúl men Orynbek qana urpaq jalǵastyryp otyr.

Jalpy, elimizde árbir otbasynan Uly Otan soǵysyna qa­tyspaǵan adam kemde-kem, tipten joqta shyǵar. Mundaı zobalań Qarjaýbaı aqsaqaldyń da otbasyn sharpyp ótti. Jalǵyz uly Embergen de 1942 jyldyń tamyz aıynda Josaly stansasynan qyzyl vagonǵa minip, so­ǵysqa attanǵan edi.

– Embergendi, búkil otbasymyzben, aǵaıyn-týǵan bolyp, shy­ǵaryp saldyq. Josaly stansasyna jınalǵan jurtta esep joq bolatyn. Jylaǵan áıelder­diń zarly daýysy arada qansha jyl ótse de qulaqtan keter emes. Bul bir esten ketpeıtin kún boldy. Ásirese, kúıeýimniń «bala­lar­dyń amanshylyǵyna qa­ra» degen sózi qulaǵymda álige deıin yzyńdap turǵandaı bolady, – dep aıaqtady sózin Raýshan apa.

Qolynda qart ata-enesi jáne eki balamen qalǵan ol endi úı sharýasymen otyra berýge bol­maı­tyndyǵyn kúıeýi soǵysqa attanǵan kúninen-aq sezine bastady. Ol kezde otyrǵan qonys­tary «Iirkól» atalatyn kolhoz ortalyǵy edi. Turmys qıyndy­ǵymen kúresýge beldi bekem bý­ǵan ol eńbek jolyn saýyn­shylyqtan bastady.

Osy jumysty ol qyryq jyl boıy, ıaǵnı 70 jasqa deıin at­qarypty. О́zimen eńbektes bol­ǵan zeınetkerlerdiń aıtýynsha, Raýshan apa qandaı sıyr saýsa da sút bulaǵyn aǵyzǵan kóri­nedi. Sony biletin ferma meń­gerýshisi munyń aldyna emshegi qatty, sút bergisi kelmeıtin asaý sıyrlardy ákelip beredi eken. Ol kezde sút saýatyn tehnı­kanyń joqtyǵynan barlyq ju­mys qolmen isteletin. Jazdyń tas qaınatar shildesinde, qystyń qaqaǵan qytymyr aıazynda saýyn malyn kútip baptaý, odan sút saýyp alý ońaı sharýa emes-ti. Osyndaı qıyndyqqa ol tóze de bildi, ony jeńe de bildi. Búginde osyndaı ǵasyr jasaǵan ardager ananyń bar ekendigin bireý bil­se, bireý bilmeıdi. Osy oraıda bizder, kópshilik qaýym, oblys­tyq ardagerler keńesi aımaq basshysymen kelise otyryp, oblys­tyq teledıdarda, gazetterde «Ǵa­syr ǵumyr ǵıbraty» atty aıdarmen ǵasyr jasaǵandardy elge tanystyrýdy maqsat tutyp otyr­myz. Munyń ásirese, jastar tárbıesine qosar úlesi mol degen oıdamyz.

Árbir jaqsy bastama aına­laǵa jaqsy jańalyq ákeledi. Osy bas­tama arqyly adam ja­nynyń uzaq ómir súrýge múm­kindigi bar eken­digine, qolǵa alsa jeńbeıtin qı­yn­dyqtyń bol­maıtyndyǵyna ózi­miz de kýá bolyp otyrmyz. Sondaı keıip­kerimizdiń biri – ózimiz áńgime etip otyrǵan Raýshan Qo­saeva apaıymyz.

Apaıymyzdyń ómir beleste­rinde kórgen qıyndyqtaryn aýyzben aıtyp jetkizý tipten qıyn. О́tken ǵasyrdaǵy otyzynshy jyldardyń asharshylyǵyn basynan keshirgen ananyń ómi­rińdegi eń aýyr qasiret 1944 jyly Embergennen qara qaǵaz kelýi edi. Allanyń jazýynan artyq eshteńe bolmaıdy degen toqtam­ǵa kelgen ol jarynyń soǵysqa attanyp bara jatqandaǵy «ba­lalardyń amanshylyǵyna qara» degen eń sońǵy sózin esine aldy. Endigi alǵa qoıǵan eń basty maqsaty eki balany aman-esen er jetkizý boldy. Soǵys jeńispen aıaqtalyp, beıbit ómir bastaldy. Soǵystan ábiger bolǵan halyq endi-endi esin jınaı bastady.

Raýshan apamyzdyń bul ke­zeń­degi eńbek joly jaıly M.Shá­menov atyndaǵy aýyldyń ardagerler uıymynyń jetek­shisi Toqseıit Qabylov aǵamyz bylaı dep syr shertedi.

– Raýshan men úshin jeńge, al men ol úshin qaınymyn. Bir sóz­ben aıtqanda, onyń kelin bolyp túskenin kórgenderdiń birimin. Ol kezde toı bolǵan úıge aýyl adamdarynyń taı-tuıaǵy qalmaı jınalatyn edi. Biz bul kezde oıyn balasy edik. Keıin kolhozdas­tyrý naýqany bastalǵan kezde bul aımaqta «Iirkól», «Bel­sendi», «Jiger» atty shaǵyn-shaǵyn kolhozdar paıda boldy.

1949 jyldyń basynda úsh kolhoz qosylyp «Molotov» ataýyn aldy. Keıin «Kommýnızm», sosyn Móráli Shámenov atyn­daǵy sharýashylyq boldy. Jeń­gemiz aǵamyz soǵysqa ketkennen keıin kolhozda saýynshy bolyp jumys istedi. Saýynshylyqty zeınetke shyqqannan keıin de jalǵastyryp, 40 jyl boıy sút bulaǵyn aǵyzdy. Birneshe dúrkin aýdan boıynsha eń úzdik saýynshy atandy. Moskvadaǵy aýyl sharýashylyǵy kórmesiniń birne­she ret medalin aldy. Bul eń­bektegi qoly jetken tabysy.

Al, onyń kúndelikti qara­paıym ómirdegi ónegeli isteri óz aldyna. Ol adamdy jatyrqaý degendi bilmeıdi. Eshkimdi bólip-jarmaıdy. Adamnyń barlyǵy da oǵan týys. Úlkendi de, kishini de qurmettedi. Qanshama jyl birge kórshi turǵanda onyń bireýge ashý shaqyryp, bireýge renjigen kezin kórgen emespiz.

Jeńgemiz turmys-tirshiliktiń de, jesirliktiń de azabyn kórgen adam. Kúıeýinen jas qalǵan kóp áıelderdiń qaıtadan turmys qur­ǵandarynyń da kýási boldyq. Ol da ómir zańdylyǵy. Al, bizdiń jeń­gemiz aǵamyzdyń sha­ńy­raǵynyń tútinin tútetýden jazbady. Balalaryn tárbıeleı júrip, basyna tús­ken barlyq qıyndyqty jeńe bildi.

Jeńgemizdiń asa qaıratty, asa qarýly áıel bolǵandyǵy bul aımaqtaǵy barsha jurtqa málim. Bir mysal keltireıin.

1964 jyldyń jaz aılarynyń biri bolatyn. Azańǵy saýynnan keıin dem alyp otyrǵan saýyn­shylarǵa taıap kelgen Tóken Min­aıdarov degen azamat Raýshan­nyń tý syrtynan kelip, «Je­ńeshe, seniń kúshtiligińdi kó­reıin» dep óziniń 150 kılo­gram­dyq salmaǵyna senip ony eki ıyǵynan basa bastaǵan kezde, jeńgesi otyrǵan kúıinshe eki qolymen qaınysyn basynan asyra laqtyryp jibergenin óz kózimizben kórgenbiz dedi 90 jastaǵy qaınysy Toqseıit Qa­bylov aǵamyz. Mundaı óz zama­nynyń alyp anasyn qalaı ma­daqtasa da, qalaı dáriptese de, qalaı qurmettese de artyq emes. Bul da Toqseıit aqsaqaldyń aıt­qany. Buǵan biz de qosylamyz.

Qyzy Orynkúlmen otbasynda kezdesip, Raýshan apaı jaıly sóz qozǵaǵan edik. Sonda seksen­niń tórine taqaǵan Orynkúl apaı bizge bylaı dedi:

– Apam bizdi jasymyzdan eń­bek etýge úıretti. Qoldaǵy mal­dyń qystyq azyǵyn daıyndaý inim Orynbek ekeýmizdiń moınymyzda bolatyn. Qysta jaǵa­tyn otyndy da ekeýmiz ázir­leıtinbiz. Odan jaman bolǵa­nymyz joq. Jurt qatarly bilim de aldyq. Zeınetkerlikke shyq­qanǵa deıin aýdandaǵy elevatorda kúrishti aq­taý sehynda eńbek jasadym. Bú­ginde nemere-shóbe­re­lerdiń qy­zy­ǵyn kórip otyr­ǵan jaıymyz bar. Apamnyń dene bitimi, júris-tu­rysy, otyrysy ǵasyr jasasa da óz qalpynan pálendeı ózgere qoıǵan joq. Ras, kóziniń kórýi oı­daǵydaı emes. Áıtse de esh­kimge salmaq salmaı ózi jú­redi. Úıge aǵa­ıyn-týystar kelse daýysynan-aq tanıdy. Oǵan da shúkirshilik jasaımyz. Júzden assa da aman bolsa eken dep tileımiz. Biz­derge ol áli buryn­ǵydaı jas sııaqty kórinedi.

Osynyń aldynda Raýshan apaı­men áńgime ústinde Oryn­kúl sizdiń tuńǵyshyńyz ba dep suraǵanbyz.

– Iá, ol tuńǵyshym. Biraq ózi kishkentaıynan ata-enemniń baýyrynda óskendikten, ájem­niń qyzymyn deıdi dedi ol.

– Sizdi she?

– Meni apa deıdi. Onyń ózi de seksenge qadam basty. Kú­ıeýi Qarshabek ekeýi ómirge 6 bala ákelip, 14 nemere súıip otyr.

– Al, ózińizden taraǵan úrim-butaq qansha?

– Men qyzym men ulymnan 10 nemere,14 shóbere, 3 shóp­shek súıip otyrmyn.

Áńgime arasynda árbir adam­nyń eń basty armany uzaq jasaý ǵoı. Bári de júzge jetýdi armandaıdy. Alaıda búkil aýdan­daǵy 40 myń adamnyń ishinen júzden asqany ekeý ǵana. So­nyń biri ózińiz. Sizdiń armany­ńyz bar ma? – dege­nimizde:

– Armansyz adam bolmaıdy. О́ıtkeni, arman bolmasa ómir de bolmaıdy. Árıne, meniń de armanym bar. Osy bıyl Buqar­baı batyr babamyzdyń 200 jyl­dyq mereıtoıy bolady. Soǵan qatysyp, sol toıdy kór­sem deımin. Urpaǵym aman bolsyn, el bıikke jetsin dep te armandaımyn.

Arman demekshi, Raýshan ananyń uly Orynbek 52 jasynda dúnıeden ozypty. Bú­ginde bary da, nary da kelini Baqytkúl men odan týǵan neme­releri: Nu­rym­jan, Rahymjan, Álııa, Ásııa.

– Nurymjan men Rahymjan kózimniń qarasy bolsa, Álııa men Ásııa kózimniń aǵy ǵoı, – deıdi Raýshan áje.

Adam ómirinde nebir tańǵa­jaıyp sátter bolyp jatady. Ony adamnyń ózi ańǵarma­ǵa­nymen syrt kózge birden baı­qalady. Sondaı sátterdiń Raýshan apaıdyń ómir jolynda da az bolmaǵandyǵyn onymen eń­bektes bolǵan qarııalardan es­tip bilip otyrmyz. Máselen, Raýshan apaı 70 jasqa deıin eńbekten qol úzbepti. «Zeınet­kerlikke shyq­tyńyz, demalmaısyz ba?! degen balalaryna. – Meniń on eki múshel qozǵalysta bolmasa janym jaı tappaıdy, bos otyrsam aýyryp qalamyn – degen ol odan ári. Qarap tursam zaman jaqsy, el tynysh, barlyq jerde toqshylyq. Soǵan qaramastan, kóptegen adamdardyń, tipti jas­tardyń da ólim-jitimi kóbeıdi. Mıyna qan quıyldy, júregi toqtap qaldy deıdi. Munyń barlyǵy, menimshe dene qozǵa­lysynyń azdyǵy ma deımin. Osy kúni attam jerge jurt jaıaý júr­meıtin boldy. Sonyń zardaby bári de  – deıdi eken ol.

Qarapaıym eńbek adamy­nyń osy tujyrymy qarap otyr­­sańyz, shyndyqtan alshaq jatqan joq.

Shyńǵys AIBOSYNOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.

Qyzylorda oblysy.