Onda Eýrazııanyń ortalyǵyn qola dáýirinen beri mekendep kele jatqan halqymyzdyń arǵy ata-babalarynyń sol merzimnen bastalatyn jalpyadamzattyq órkendeýdiń bel ortasynda bolyp, oǵan ózindik úles qosqandyǵy naqty aıǵaqtar negizinde saralanǵan.
Maqalanyń mazmunyna saı, osy óńirde qola dáýirinen bizdiń zamanymyzdyń birinshi myń jyldyǵynyń aıaǵyna deıingi ýaqytta jer jaǵdaıyna oraı kóshpeli jáne otyryqshy ómirge negizdelgen damyǵan sharýashylyqtary, ozyq rýhanı jáne materıaldyq mádenıeti, syrtqy jaýlardan qorǵaný maqsatyndaǵy bir tártip, júıege baǵynǵan áskerleri bar qýatty memlekettik birlestikterdi qurǵan qazaq halqyn negizdegen rýlar men taıpalar ómir súrip damyǵandyǵy barshamyzǵa belgili.
Shyndyǵynda da, ultymyzdyń qazirgi terrıtorııasynda joǵaryda kórsetilgen merzimderde óz dáýirinde álemdik damýdyń aldy bolǵan ejelgi Grekııa, Parsy, Makedonııa, Rım, Qytaı ımperııalarymen teń jaǵdaıdaǵy ár salaly tyǵyz qatynas jasaǵan saq, úısin, qańly, ǵun memlekettik birlestikteri bolǵan. Mysaly, saqtardyń damyǵan memleketi, ozyq sharýashylyǵy, basqalarǵa úlgi bolǵan qoldanbaly óneri, soǵystaǵy sheberligi men qaharmandyqtary kóne parsy tas jazbalarynda aıshyqtalyp, oǵan grek tarıhshylary shyǵarmalaryn arnaǵan.
Olarda baıandalatynyndaı, saqtar Ertedegi Grekııa qala memleketteri armııalaryn áskerı jylqylarmen qamtamasyz etip turǵan. Saqtardyń ańdyq tásildegi baǵaly metaldardan jasalǵan áshekeı buıymdary Qara teńiz jaǵasyndaǵy Grekııa, Makedonııa qala memleketterine keńinen taraǵan. Elbasy atap kórsetken qazaqstandyq «Altyn adammen» qatar, keńes zamanynda Berel qorǵandary men Shilikti dalasynan alynyp, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Ermıtajdaǵy arnaıy zaldarǵa qoıylǵan saqtardyń qaıtalanbas altyn men kúmisten somdalǵan ár mazmundaǵy mol qundy zattary búgingi kúni álem jurtshylyǵyna bul halyqtyń teńdessiz qoldanbaly óneriniń bolǵandyǵyn dáleldeıdi.
Odan keıingi ýaqyttaǵy saqtar, ǵundardyń urpaqtary bolyp esepteletin túrkilerdiń úlken memleketi – Túrik qaǵanatynyń ortalyǵy qazaq jeri bolǵandyǵy tarıhtan belgili. Bul memleket ómir súrgen ýaqytynda ortaǵasyrlyq Qytaı jáne Vızantııa elderimen taban tiresip, dıplomatııalyq baılanys ornatqan. Ortalyq Azııadaǵy kez kelgen memlekettegi aralyq qatynas túrkilerdiń qatysýynsyz sheshilmeıtin dárejege jetken. Syrtqy saýda qatynastary damyǵan. Kórshilerimen áskerı odaqtastyq jáne ózara soǵys jaǵdaılarynda bolyp, aıtýly jeńisterge jetken. Túrkiler zamanynda álemdik dárejedegi oıshyldar men ǵalymdar ómirge kelip, qyzmetter atqarǵan. Qala mádenıeti órkendegen.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń maqalasynda erekshe alyp ótken kelesi másele – Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa.
Maqalada jazylǵan Qazaqstannyń ortalyq, soltústik aımaqtarymen qatar onyń shyǵysyndaǵy Altaı óńiri álemdegi eń alǵashqy temir jáne tústi metaldar, kómir óndirýdiń ortalyǵy bolǵandyǵyn erte, ortaǵasyrlyq qytaı, HVIII-HIH ǵasyrlardyń basyndaǵy batys jáne Reseı derekteri molynan keltiredi. Mysaly, HVIII ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalatyn Altaı taýlarynan, sonyń ishinde qazirgi Barnaýl mańaıynan kásipker Akınfıı Demıdov negizdegen alǵashqy reseılik ken ornynan bastaý alyp, odan ári Rıdder, Zyrıanov, Naryn, Kúrshim ózenderi boılarynan tústi metaldar óndiris oryndaryn ashý kezinde orys ónerkásipshileri sol jerlerden óndiris quraldary, metall qorytatyn peshter men shahtalary, t.b. jaqsy saqtalynǵan kóne ken óndirý oryndaryna tap bolǵan. Osy kóne ken oryndary týraly HIH ǵasyr basyndaǵy Batys Sibir ólkesin zertteýshiler G.Spasskıı, G.Shangın, Sborovskıı, Kosovskıı, t.b. keńinen jazǵan. Budan Kendi Altaıdyń jerasty baılyǵyn alǵash ıgerýshiler bizdiń ata-babalarymyz bolǵandyǵy tolyǵymen aıqyndalady.
Bul óńirden temir, altyn, kúmis, t.b. baǵaly metaldar óndirý ortaǵasyrlyq túrkiler jáne mońǵoldar bıligi kezinde odan ári jalǵastyryldy. Sharýashylyqtyń negizine aınaldy. Túrik memleketteri jáne Mońǵolııa ımperııasynyń barlyq metall buıymdary men qarýlary Altaı temirinen jasaldy. Qytaımen, basqa da eldermen aradaǵy saýdada bul ónimder basymdyqqa aınaldy.
«Altaı» degen sózdiń uǵymynyń ózi túrkishe «altyn» degen maǵynany beredi. Osy aımaqty kóne zamannan mekendeýshi túrki, mońǵol halyqtary tilderindegi «temirshi» degen sózdiń adam esimderine berilýi jergilikti metall óndirýshilerdiń zor bedelge ıe bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Shyńǵys hannyń shyn esimi de «Temýdjın» – temirshi degen sózden alynǵan.
Mine, sondyqtan da Qazaq Altaıynyń metallýrgııany adamzattyń damýynyń bastapqy kezinen-aq kásiptik turǵyda óndirip, ony damytýdyń otany bolǵandyǵyn naqty derekter arqyly álemdik deńgeıde nasıhattaý Qazaqstan tarıhshylarynyń boryshyna aınalyp otyr.
Kelesi aıtarymyz, Elbasy maqalasynyń jazylýynyń eń basty maqsattarynyń biri – halqymyzdyń birneshe myńjyldyqpen ólshenetin baı tarıhyn dúnıejúzilik tarıhtyń birtutas bóligine aınaldyrý ekendigi. Iаǵnı, bul qazaq tarıhyn álemdik ǵylymı jýrnaldarda jarııalap, shetel ǵylymı ortalyqtarymen baılanys jasaý ǵana emes, onyń bir kezeńi men oqıǵasyn álemdik «Jalpy tarıh» kýrsyna engizýge jetisý degen sóz.
Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrdan astam merziminde Qazaqstan tarıhyn birneshe arnaıy memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde zerdeleýde kóptegen jumys atqaryldy, shetel muraǵattarynan da birshama derek ákelinip, olar ǵylymı aınalymǵa engizilýde. Sońǵy merzimdegi Elbasynyń talabynan keıin Qazaqstan tarıhynyń kezeńderin álemdik joǵary reıtıngilik jýrnaldarda jarııalaýda birshama jumys atqarylýda. Qazaqstan tarıhyna arnalǵan biraz fılm de túsirildi. Alaıda ol fılmder respýblıkamyzdyń sheńberinen asa almady. Halyqaralyq deńgeıdi aıtpaǵanda, el turǵyndaryn qyzyqtyra almady.
Sondyqtan da qazirgi kúngi mindet – tól tarıhymyzdyń kezindegi aımaqtyq, tipti álemdik damýǵa áser etken, qazirde óziniń mańyzyn joımaǵan belgili bir oqıǵasyn, tarıhı tulǵalar atqarǵan ǵalamdyq, aımaqtyq deńgeıdegi qyzmetin dúnıe júzi elderi orta mektepterinde mindetti túrde oqylatyn, quramynda «Erte dúnıe tarıhy», «Orta ǵasyrlar tarıhy», «Jańa tarıh», «Qazirgi zaman tarıhy» kýrstary bar jalpy tarıh pánine engizý máselesi bolyp tabylady.
Shynynda da, búgingi ár qazaq orta mekteptegi osy pán arqyly ertedegi Vavılon patshalyǵy, Grekııa, Rım ımperııasy, Sparta memleketi, Parsylar men Aleksandr Makedonskıı memleketteri, ortaǵasyrlyq Anglııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Qytaı, Úndi elderiniń, t.b. Eýropa, Azııa, Amerıka elderiniń tarıhtaryn oqyp, jeke tulǵalarynyń ómirleri men tarıhqa qaldyrǵan isterine qanyq boldyq.
Eger de shyn nazar aýdaratyn bolsaq, bizdiń de eshkimnen uıalmaı, ózimizdi ǵana emes, barsha adamzatty tamsandyratyn tarıhymyz bar. Mysaly, 1643 jylǵy Jáńgir sultan bastaǵan 600 qazaq sarbazynyń 50 myńdyq Batyr qońtaıshy bas bolǵan jońǵar áskerlerin sol merzimdegi soǵys ónerin sheber paıdalana otyra tas-talqan etken Orbulaq shaıqasy adamzat tarıhynda asa sırek kezdesetin oqıǵa bolyp tabylady. Erte dúnıe tarıhynan 300 spartalyq jaýyngerdiń erligin bárimiz jaqsy bilemiz. Al Orbulaq shaıqasynyń mańyzy odan eshqandaı kem emes. Bul qazirgi jáne keler urpaǵymyzǵa maqtanysh ákeletin Jáńgir sultannyń asqan talanty men qolbasshylyǵynyń, qazaq jaýyngerleriniń otansúıgishtigi men kózsiz erliginiń kýási emes pe?! Mine, sondyqtan da halqymyzdyń Otan qorǵaý tarıhyndaǵy bul uly shaıqas kóptegen bultartpas derekterdi jınaý arqyly álemdik jalpy tarıh pánine kirgizýge laıyq dep sanaımyz.
Qazaqstan tarıhynyń álemdik mańyzǵa ıe kelesi mysaly Elbasynyń elimizdiń sheńberinen shyǵyp, dúnıejúzilik mańyzǵa ıe bolyp otyrǵan Álemdegi beıbitshilikti qamtamasyz etý jolyndaǵy atqarǵan halyqaralyq saıasattaǵy atqarǵan naqty isteri, bastamalary men usynystary bolyp tabylady. Sondyqtan da dúnıejúzilik deńgeıdegi memleket qaıratkerine aınalǵan N.Á.Nazarbaevtyń adamzattyń múddesi jolyndaǵy qyzmeti álemdik qazirgi zaman tarıhyna engizýge tolyq laıyq jáne osy saladaǵy uıymdastyrýshylyq ister atqarý Qazaqstan tarıhshy ǵalymdarynyń, memlekettiń mindetine aınalýy tıis. Bul úshin bir-eki jyl kóleminde Qazaqstan tarıhynyń osyndaı keleli de aıshyqty oqıǵalary qamtylǵan oqýlyq daıyndap, ony Birikken Ulttar Uıymynyń alty tiline aýdaryp, álemniń belgili kitaphanalary men joǵary oqý oryndaryna, osy elderdiń bilim salalaryn basqaratyn oryndaryna jiberý kerek. Sonymen qatar Birikken Ulttar Uıymynyń halyqaralyq deńgeıdegi isterdi uıymdastyratyn salasyna da bul oqýlyqty ótkizý qajet.
Sondaı-aq Qazaqstan tarıhynyń aıshyqty oqıǵalaryna, esimderi halyq maqtanyshyna aınalǵan tulǵalarǵa arnalǵan teleserıaldardy túsirýdi qolǵa alý, ony shetel tilderine aýdaryp, álem memleketteri kórermenderine usyný – kezek kúttirmeıtin shara.
Osy atalǵan isterden barsha qabilet pen qarymdy, talant pen maqsatkerlikti jáne eshqandaı da qarjyny aıamaýymyz kerek. Al osy jumystar atqarylǵanda qazaq halqy, onyń júrip ótken joly álemge belgili bolady, ultymyzdyń tarıhy adamzat tarıhynyń naqty quramdas bóligine sózsiz aınalady dep bilemiz.
Ǵanı QARASAEV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,
Seıitqalı DÚISEN,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty,
Qanat EŃSENOV,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
