Azamattyq qoǵam ınstıtýty – memleket turaqtylyǵy men damýynyń negizi

Memleket basshysynyń VIII Azamattyq forýmda sóılegen sózi bıylǵy 5 qazandaǵy halyqqa Joldaýynyń zańdy jalǵasy ispetti boldy. Joldaýda aza­mat­tyq qoǵamǵa degen messedjder – qazaqstandyqtardyń júrgi­zilip jatqan ózgeristerge qatys­tylyǵy, tutynýshylardyń qu­qyq­taryn qorǵaýdaǵy ÚEU rólin arttyrý, keri baılanysty ny­ǵaıtý, jańǵyrtýdyń jo­ba­lyq ofısin ashý týraly ke­ńi­nen qamtylǵan edi. Forýmda qa­zaq­standyqtardyń ómir súrý sapasy týraly salıqaly sóz qozǵaldy. 

Biz úshin qo­ǵamdyq damý mode­lin ja­ńa­­dan saraptaıtyn ýaqyt keldi. Al­dy­myzdaǵy syn-táýekelderdi eń­serý úshin memle­ket­tiń kúshi jet­ki­liksiz. Oǵan bar­lyq azamattar tar­tyl­ýy qajet. Qoǵamdyq damý mınıs­trliginiń qurylýy – osy sala­ny qaıta jandandyrý, jańǵyrtý úshin bılik tarapynan jasalǵan naqty qadam dese de bolady. 

Ishki saıasat syrtqy saıası je­­­­tis­­­­tik­termen únemi ushtasyp, qa­nat­­­­tasyp otyrýy tıis. Mine, osy turǵydan alǵanda, VIII azamattyq forýmnyń aıa­synda memleket pen azamattyq qo­­ǵam arasyndaǵy sońǵy on bes jylda bolmaǵan eń joǵary deń­­geı­degi dıalog boldy dep senim­men aıta alamyz. 

Jalpy, buǵan deıingi ótken aza­­mattyq forýmdardyń da tarı­­hı mánin túsinýimiz kerek. 2003 jáne 2005 jyldardaǵy fo­rým memleket pen úkimettik emes uıymdar (ÚEU) arasyndaǵy óza­­ra is-qımyldyń tutas ınstı­týsı­­onaldyq bazasyn orna­týǵa múm­­kindik berdi. Saıası dıa­log­tar serııasynan keıin aza­mat­­tyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­rymdamasy qabyldandy. Tujyrymdamada naqty baǵyttar belgilenip, qoǵamdyq keńester júıesin damytýǵa, memlekettik áleýmettik tapsyrysty iske asyrýdyń tıimdiligin baǵalaýdy qalyptastyrýǵa qatysty sharalar qabyldandy.

Solaı bola tura, «Memleket damý­ynyń jańa kezeńinde aza­mat­tyq qoǵam, qoǵamdyq kelisimniń sharty qandaı bolýy tıis?» degen aýqymdy saýaldarǵa jaýap berilmegen soń, kózqarastardyń ýaqytsha alshaqtyǵy paıda boldy. Onyń ornyn ártúrli ıdeo­lo­gııa­lyq qaıshylyqtar tol­tyr­ǵanymen, olar saıası ju­mys­tyń naqty mazmunyn almas­tyra almady.

Bul rette Prezıdenttiń 2018 jylǵy 28 qarashada forýmda aıtqan ıdeıalary men tapsyrmalary Qazaqstandaǵy azamattyq sek­tordy jandandyryp, dam­y­tý­ǵa serpin berip otyr. 

Birinshiden, Memleket basshysy ÚEU qarjylandyrý úshin olardyń óz mártebesin rastaıtyn jańa sıfrly sheshim ázirleýdi tapsyrdy.

Memlekettik áleýmettik tap­syrysty jetildirý qajet­ti­gi týyn­­dap otyr. Onyń mem­le­ket­­­­­­tik satyp alýdyń tender­lik qa­ǵı­­dattaryna negizdelýi úki­­­­met­­tik emes sektor qury­ly­my­­­nyń bu­zyl­ýyna alyp keldi. Osynyń sal­da­rynan ÚEU-nyń memlekettiń qo­lyna qarap otyratyn, salyq tó­leý­shilerdiń aq­sha­syna ómir súre­tin jáne bir kúndik tutas konglo­meraty paıda boldy.

Eldi saıası jańǵyrtý pro­se­­sin­degi jańalyq − endi verı­fı­ka­sııalanǵan ÚEU elek­tron­dy tizilimin qalyptastyrý erikti ne­gizde júrgiziletin bolady. Árıne, memleket iske asyrylyp jatqan jobalar jónindegi má­lim­etter týraly esep berýdi ol uıym­dardyń jaýapkershiliginde qaldyrady. 
Belgili bir kezeńde osy eki atal­­­­ǵan qu­ral parallel áre­­­­­ket etedi. Eń bastysy, biz ÚEU-ny esep­ti­likti tapsyrýǵa máj­­búrleıtin para­dok­saldy jaǵ­daı­dan quty­latyn bolamyz. Bul óz erki­men iske asyrylýy kerek. Biraq tek ashyq jáne aýdıt­telgen esebi bar ÚEU qarjy­­landyrýǵa usynylýy tıis.

Sonda sektorlar arasynda ózara senim ornaıdy.

Bul rette ÚEU elektrondy tizilimi bıznes pen donorlar úshin tirek bolýy tıis.

Blo­k­cheınder men smart-ke­li­simsharttardyń qa­z­­ir­gi zaman­ǵy ádisteri arqyly ÚEU-ny qar­jy­lan­dyrýǵa ar­nal­­ǵan konkýrstyq rá­simder jeńildetiledi. Bıýro­kra­tııalyq kedergiler azaıady.

ÚEU-nyń sta­tıstıkalyq esep­­­­terin retke keltirý jáne bir­iz­­dendirý, uıymdyq-quqyqtyq ja­ǵynan jetildirý qajet. Áre­ket­siz ÚEU úlesin qysqartý úshin bankrottyq tásildi qoldanýǵa bolady.

Ekinshiden, Azamattyq fo­rým­nyń bastamasyna sáı­kes úkimet­tik emes sektor eko­no­mı­ka­nyń neǵurlym úıle­­sim­di jáne sınergııalyq bóligi bolýy tıis.

Azamattyq forým qurylǵan 15 jyl ishinde memlekettik- áleý­mettik tapsyrysty qarjy­landyrý 65 esege ósti. Alaı­da bizdegi ÚEU sektorynda jumys­pen qamtý eńbekke qa­bi­let­ti halyqtyń keminde bir paıy­zyn quraıdy, al álemdik táji­rıbede bul kórsetkish 15-20% - ǵa jetedi. 

Sonymen qatar bizde erik­ti­likti damytý boıynsha úlken áleýet bar. Ony aqysyz eńbek fak­tory retinde qabyldaǵanmen, ol da salymdardy talap etedi. Qaz­­aqstanǵa volonterler boıyn­sha tájirıbe de, áriptestik te qa­jet.

Qazaqstan KPI dep atalatyn strategııalyq josparlardy qa­lyp­tastyrýdyń álemdik pa­ra­dıg­ma­syna súıenedi, alaıda munyń bári tıisti azamattyq baqy­laý­dy talap etedi. Mysaly, 2010 jyl­dan bastap elimizde mem­le­kettik organdar qyzmetiniń tıim­­diligin baǵalaý qoldanylyp kele­di, alaıda bizde ony mem­le­ket­tik organdardyń ózderi jasaıdy. Álemde muny ÚEU iske asyrady. Nemese forýmda aıty­l­­ǵan usynystardyń biri − joldaý­­lar men strategııalyq jos­par­lardy nasıhattaýda dás­túr­li aqparatty-nasıhattyq toptardyń ornyn ÚEU basýy kerek.

Is júzinde biz úkimettik emes uıym­dardyń memlekettik organdarǵa kirýine shekteý bar ekenin bile­miz. Ony azaıtý úshin jańa tájirı­beler men áleý­met­tik tehno­logııalardy tartý qajet. Halyqqa qyzmet kórsetý or­ta­lyqtarynan bastap, barlyq mem­lekettik organdarǵa barýdyń kedergisiz úlgilerin jasaý kerek. 

Qazir Bas prokýratýra, Al­­maty, Astana ákimdikteri, Joǵar­ǵy sot osy úlgige kóshti. Bir­aq mu­nyń bári turaqty jáne stan­­­dart­talǵan bolýy tıis. Biz mem­le­ket­tik qyzmetterdi elek­tron­dy formatqa kóshiremiz, alaıda bul ózara is-qımylǵa qajet­tilikti aıaǵyna deıin alyp tas­ta­­maıdy. Halyqpen keri baıla­­nys bolýy shart.

Sondaı-aq ÚEU-nyń eko­no­mı­kaǵa neǵurlym tyǵyz kirigýi aıasynda qazaqstandyq bız­nes­tiń azamattyq qoǵam men áleý­met­tik jaýapkershilikke bet bura basta­ǵa­nyn aıtqan jón. Bul jolda, ıaǵnı qaıyrymdylyq pen donor bol­ǵysy keletinder úshin jáne olar­dy qoldaýǵa muqtaj adamdar bir-birin tabý úshin kóptegen kedergilerdi joıý kerek. Álemdik tájirıbege sáıkes, bıznestiń azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytýdaǵy úlesin kem degende tórt ese ulǵaıtý kerek.

Úshinshiden, ótken Azamattyq forým memleket pen ÚEU ara­syn­daǵy dıalog úshin jańa format boldy.

Biz memleket úshin ne isteý ke­rek­tigin kútpeı-aq, kóp nár­seni ózderi jasaǵysy keletin aza­mattardyń joǵary rýhyna jáne daıyndyǵyna kýá boldyq. Qa­zaq­standa qoldaýshydan yn­ta­lan­dyrýshyǵa aýysýdyń qoǵamdyq transformasııasy júrip jatyr. Qazirgi ýaqytta biz ár azamattyń áleýetin qalaýynsha iske asyrýǵa múmkindik beretin memleket týraly aıtýymyz kerek. 

Bul turǵyda biz úshin naqty IJО́-niń qarapaıym ólshemine qaraǵanda joǵary bolatyn ómir sapasyn baǵalaýdyń ınklıýzıvti ádisnamasyn tańdaý mańyzdy.

Sondyqtan osy Azamattyq forýmda BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi Turaqty damý maqsattary basshylyqqa alyndy. 17 turaqty damý maqsaty men 169 ındıkatordy talqylaý Qazaqstandaǵy BUU agenttikteriniń qoldaýymen bes alańda ótkizildi. 

Tór­tin­­shiden, forýmda Memleket basshy­sy 2025 jyl­ǵa deıin­gi qo­­ǵam­dyq damý tu­jy­rym­­­­damasyn ázir­leýdi tapsyrdy. Bul mindet Úkimettiń 2025 jylǵa deıin qabyldanǵan stra­tegııalyq jos­pa­rymen úı­le­sip otyr.

Aldaǵy ýaqytta biz urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, ózgeristerge de daıyn bolýymyz kerek. 

2019 jyly Jastar jyly dep jarııalandy jáne bul kezdeı­soq­tyq emes. Eki-úsh jyldan keıin halyq sanynyń ósýin kútip otyrmyz. Bul 90-jyldardaǵy demografııalyq quldyraýdan qutylý úshin serpilis bolmaq. Qoǵam qurylymyndaǵy jastar sany men úles salmaǵy ósedi. Sol úshin de ınfraqurylym, mek­tepter, eń bastysy qun­dy­lyq­tar ınstıtýttaryn daıyn­daý­ǵa tıispiz. Endi ult ınvestısııany jastarǵa salýy kerek. Jastardyń jumyspen qam­ty­l­ýyn qamtamasyz etý, sapaly krea­tıvti jumys oryndaryn usyný jónindegi baza qajet bolady.

Osyǵan oraı azamattyq sektor da toptasýy qajet. Memleket pen ÚEU arasyndaǵy damyp kele jatqan dıalogtyń ózegi Qa­zaq­stannyń Azamattyq alıansy bolýǵa tıis.

Biz ony qaıta qurylymdaýdy aıaq­taýy­myz kerek jáne eń mańyz­dy­sy, úkimettik emes sektordaǵy sanany ózgertken abzal.
Bizge bul salany damy­typ, sonyń ishinde jas­tar basta­ma­laryn qoldaǵan durys. Aýyl­dyq ÚEU-ny, jer­gi­lik­ti qoǵam­das­tyqtardyń turaq­ty­ly­ǵy­na baǵyttalǵan jobalardy damytý komponenti keńeıtilýi tıis.

Osy oraıda, Memleket bas­shy­­synyń tapsyrmasy boıyn­sha Úkimettiń 2019-2025 jyl­dar­ǵa arnalǵan is-qımyl jos­pa­ry ázirlenýde, oǵan forýmda azamattyq sektor ókilderi aıt­qan usynystardyń barlyǵy engiziledi.

Qazir Qoǵamdyq damý mınıs­tr­ligi Qazaqstannyń azamattyq alıan­symen birlese otyryp, osy máse­leni pysyqtap jatyr. 90-ǵa jýyq usynym 13 baǵyt boıyn­sha tústi. Onyń ishinde zań joba­laryn qaraýda jáne saıası sheshim­der qabyldaýda ÚEU rólin kúsheı­tý, ÚEU týraly zańnamany jetil­dirý, termınologııalyq jáne uǵymdyq jumys, ÚEU-nyń uıym­dyq-quqyqtyq nysandaryn qaıta jasaqtaý máseleleri bar.

Sonymen qatar Úkimettiń ashyq­tyǵy men aıqyndylyǵyn art­tyrý, ol úshin eń úzdik álemdik tájirıbeni alý.

Bıýdjet ashyq­ty­ǵy bastamasyn qoldaý;

Inklıýzıvti qoǵam qurý, damý erek­she­likteri bar balalarǵa qyz­met kórsetetin ÚEU yntalan­dyrý, patronattyq tárbıe nysandaryn damytý, jetim balalar sanyn azaıtý. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý júıesin damytý;

Azamattyq belsendilikti da­my­týǵa jáne halyqtyń áleý­met­tik álsiz toptarymen jumys is­teýge baǵyttalǵan ÚEU jobala­ryn aqparattyq qoldaý;

Aýyldyq jerlerdegi jobalar­dy qoldaý. Tutynýshylardyń qu­qyq­taryn qorǵaýdaǵy ÚEU rólin art­tyrý;

Memlekettik áleýmettik tap­sy­rysty jáne úkimettik emes uıymdardyń jobalaryn qarjy­landyrý júıesin, salyq zań­na­ma­syn jetildirý, ÚEU jobalaryna do­norlardyń qarajatyn tartý. Me­dıasııa ınstıtýtyn damytýǵa ÚEU tartý;

BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi Turaqty damý maqsattaryn ım­ple­­­mentasııalaý. Azamattyq qoǵam­dardyń dıalogy arqyly syrtqy baılanystar men baı­la­n­­ys­­tardy damytý;

Sondaı-aq azamattyq ba­qy­laý, azamattyq mádenıetke baýlý men áleýmettik ınnovasııalar qamtylǵan.

Osy naqty usynys­tar mem­le­ket­tik organdarǵa, ákimdikterge ke­lisýge jiberiledi. Azamattyq qo­ǵam ókilderimen talqylanady. 

Bul isti biz jaqynda, ýákiletti organ janyndaǵy Úılestirý ke­ńe­siniń otyrysynda bastap ketemiz.

Tutastaı alǵanda, Úkimet baǵ­dar­­­lamanyń aýqymyn anyq­ta­ýy tıis. Qolymyzdan keletin nemese oı­lastyrýdy talap etetin máselelerdi obektıvti baǵalaý qajet. 

Eń bastysy, forým bizge keri joldyń joq ekenin kórsetti. Bir orynda turýǵa bolmaıdy. Inersııalyq model boıynsha da qozǵalýǵa bolmaıdy. Azamattyq qoǵamdy jańartyp, jańǵyrtýda orasan serpilis jasaý kerek. Sebebi azamattyq qoǵam qazirgi álemdegi táýekelderdiń aldynda memlekettiń senimdi odaqtasyna aınalady.

Barlyq qıyndyqty aýyz­birlikpen ǵana jeńe alamyz.

Darhan KÁLETAEV, 

Qoǵamdyq damý mınıstri