Máńgilik saryn – Qorqyt Ata murasy

Qazaq arasyna taralǵan ańyzdardan Qorqytty birde aıtýly kúı atasy re­tinde kórsek, endi birazynda ol ólim ataýlyǵa qarsy shara izdegen qamqorshy retinde kórinedi. Tereń oılar, aýyr mehnat azabymen ólmestikti arman etken Qorqyt máńgilik ómir izdep el kezedi. Qazaq arasyndaǵy ańyzdarda Qorqyt Ata – kópti kórgen batagóı, sáýegeı, ataqty mýzykant ári oıshyl abyz. Ol aıtqan boljaý dál kelip otyrǵan.

Álisher Naýaı Qorqyt jaıynda bylaı dep jazady: «Túrik ulysy arasynda Qorqyt Atadan dańqty, odan asqan kisi joq edi. Onyń dańqyna eshkim teń kelmeıtin. О́zinen keıingi kóp jylǵy keleshekti boljap aıtqysh danyshpan edi, onyń tańǵalarlyq naqyl sózderi osy kúnge deıin bar».

Qorqyt Atadan qaldy deıtin she­shendik naqyl, oıshyl, ósıet sózder ómirden túıgeni kóp dananyń alyp beınesin elestetedi: «Ajal kelmeı kisi ólmes, ólgen adam tirilmes», «Shyqqan jan qaıtyp kirmes», «Betege bıikke teńese almas», «Esekke qansha júgen sal­ǵanmen, at bolmas», «Qar qansha qalyń jaýǵanmen, kóktemnen qalmas», «Baq qansha gúldengenmen, kúzden qalmas», «Eski temir biz bolmas, eski dush­pan dos bolmas», «At shaldyqpaı, jol túgesilmes», «Qanjar tımeı jaý qaıtpas», «Qorqaqqa qylysh jumsaýdyń qajeti joq», «Shaba bilmegen atty qı­naıdy», «Adam kirmes qara úıdiń qu­­laǵany maqul. Jylqy jemes aram shóptiń óspegeni maqul. Adam ishpes ashy sýdyń aqpaǵany maqul. Dańq ápermes balanyń ákesiniń belinen shyqpaǵany maqul, qursaǵynan ananyń shyqpaǵany maqul. Jalǵan sózdiń dúnıege kelmegeni maqul».

Keı ańyzdarda jer ortasy Syrǵa qaıtyp oralǵan Qorqyt ólerin sezgen soń, aınymas serigi – jelmaıasyn so­ıyp, sonyń terisin qaıyq qylyp erteli-kesh qobyz tartady. О́ziniń jaqyn dosy Daraboz arqyly ol jar degende jalǵyz qaryndasy Aqtamaqqa sońǵy aryzdasý-qoshtasý sálemin joldaıdy.

Qorqyt Ata kún demeı, tún demeı «О́mir jyryn» tolassyz tartady. Ajal talaı ret tónip keledi, biraq bebeý qaq­qan qobyz kúıi oǵan Qorqytty aldyrtpaıdy. Uıqysyz ótken talaı kún, talaı túnderden qaljyraǵan Qorqyt Ata bir sát qalǵyp ketkende, ajal qaıraq jylan beınesinde kelip Qorqytty shaǵyp óltiredi.

Mine, qazaq arasyndaǵy Qorqyt jaıyndaǵy ańyzdardyń negizgi jelisi osyndaı.

Dúnıe júzi ádebıetinde, ásirese eski mıftik ańyzdarda, ejelgi jyrlarda, kóne epostarda Qorqyt tárizdi ólimge qarsy kúresken beıneler bolǵan. Solardyń qaısybiri grek mıfindegi Prometeı, osetın ańyzyndaǵy Amran, úndi ańyzyndaǵy – Sıdhart.

Qorqyt ózi tapqan, ózi týdyrǵan ónerimen halyqqa qyzmet etti, onyń máńgi óshpestigi osynda.

Qorqyt Ata hıkaıalary VII-HIII ǵasyrlarda Syr boıyn jaılaǵan oǵyz-qypshaq taıpalary arasynda týyp, aýyzdan-aýyzǵa kóship, túrik tektes halyqtardyń bárine túgel jaıylǵan.

Qorqyt tarıhta bolǵan adam. Erte zamannyń bilimpaz-ǵulamalarynyń jazýyna qaraǵanda, Qorqyt Syrdyń aıaǵynda Jankent qalasynda, Baıat elinde dúnıege kelgen. Bul jerden aqyndar, jyraýlar, danalar kóp shyqqan. Solardyń ishindegi eń áıgilisi – Qorqyt Ata, onan keıingi alyby – Ábýnasyr ál-Farabı. Qorqyt Ata – oǵyz eliniń uly basshysy, kemeńger oıshyly, asqan kúıshisi. Qorqyt Ata týraly ańyzdardyń ishindegi eń qundysy da, dáliregi de – ataqty tarıhshy Rashıdeddınniń Qorqyt, Oǵyz, olardyń urpaqtary týraly jazbalary.

XII ǵasyrdan bastap Qorqyt hıkaıalary ár jerde kóshirilip, kitap bolyp tarala bastaǵan. Onyń ádepki jazbalary túgelge derlik joıylyp, bizge eki túrli nusqasy ǵana kelip jetip otyr: birinshisi jáne tolyǵyraq nusqasy Vatıkan (Rım), ekinshisi, kólemi shaǵyn nusqasy Drezden (GDR) kitap qoımalarynda saqtalýda. Vatıkan nusqasynda – oǵyz sózi, Drezden nusqasynda qypshaq sózi basym.

Qorqyt jyrlaryn jan-jaqty zertteýdiń negizin salǵan kisi uly orys ǵalymy, áıgili Shyǵys tarıhshysy akademık Vasılıı Vladımırovıch Bartold (1869-1930). Qorqyt shyǵarmalarynyń orys tilindegi tuńǵysh ári úlgili aýdarmasyn jasaǵan da osy V.V.Bartold. Ber­tindegi zertteýshilerdiń bári de V.V.Bartold aýdarmasynyń bıik sapasyna qaraı ony orys tiline qaıta aýdarýdyń qajeti joq ekendigin jıi aıtyp júr. Sol sebepten de bolar, akademık V.M.Jır­­mýnskıı men A.N.Kononov bul shyǵarmalardyń V.V.Bartold aýdarǵan nusqasyn az ǵana qosymshamen 1962 jyly qaıta bastyryp shyǵardy.

Qorqyt jyrlarynyń Muharram Ergın aýdarǵan túrik tilindegi nus­qasynyń alǵy sózinde aýdarmashy bylaı dep jazady: «Men oqyrmandarǵa túsiniktileý oǵyz sózderin (áńgime Osman túrikterine qatysty aıtylyp otyr – M.J.) eki nusqadan tańdap alyp kóbirek kirgizdim, al sizder qypshaq taıpasyna baýly sózderdi ózderiń iriktep alsańdar, osy kúngi qazaq, qyrǵyz, taǵy basqa halyqtar tolyq túsinedi». M.Ergın qypshaq tiline qatysty sózderdi aýdarmaı tastap ketken nemese qate aýdarǵan. Túrikmen, ázerbaıjan tilderindegi aýdarmalardyń da jaǵdaıy osyndaı.

«Qorqyt Ata kitaby» kezinde qa­zaq tiline de aýdaryldy. О́kinishtisi, túp­nusqadan emes, Bartoldtiń orys tilindegi nusqasynan aýdaryldy. Sonyń saldarynan ondaǵy kemshilikter túgel qaıtalandy.

Túptep kelgende, Qorqyt Ata murasy bizde áli tereń zerttele qoıǵan joq. Osy kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń Qorqyt Ata ǵylymı-zertteý ınstıtýty bul máseleni qolǵa aldy. Meniń je­tekshiligimmen: ǵylym doktory Gúlim Shádıeva – «Qorqyt Ata kitabynyń» Drezden nusqasyn qoljazbadan aýdaryp, transkrıpsııasyn jasap bitirýde; Rýslan Álimbekov – «Qorqyt Ata ja­ıyndaǵy ańyzdar jáne olardyń tarıhı negizderi» taqyrybynda doktorlyq dıs­sertasııasyn aıaqtaýda; Álqýat Qa­zaqbaev Qorqyt Atanyń kúılerin zertteý­ge ki­risti. Búginde on toǵyz kúıin túgel no­taǵa túsirdi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, qobyzshy Álqýat Qazaqbaev «Qorqyt Atanyń ańyzdary men kúıleri» atty eńbegin aıaqtady. Bul eńbekte top­tastyrylǵan ańyzdar men kúıler tý­raly derekter V.V.Velıamınov-Zer­nov, I.V.Anıchkov, P.S.Spırıdonov, V.M.Jırmýnskıı, I.A.Kastane, N.Jet­pis­baev, M.Áýezov, Á.Marǵulan, Á.Qaı­narbaev, A.Jubanov, M.Baıdildaev, Á.Qońyratbaev, A.Seıdimbek, M.Ma­ǵaýın, I.Jaqanov, A.Janaev, M.Jar­­­qynbekov, E.Tursynov, Fýzýlı Baıat, T.Merǵalıev, Á.Jumabekov, B.Qos­basarov, A.Ahmetjanov, O.Seıtqazy, S.Búr­kit, O.Dúısen sekildi zertteýshi ǵa­lymdar men qobyzshylardyń eń­bekterinde buryn jaryq kórgen. Ár deńgeıde áńgime bolǵan ańyzdar jı­naqtalyp, shyǵý tarıhy men ataýyna baılanysty bir júıege keltirildi.

Qorqyt Ataǵa qatysty bul eńbekke kirgen ańyzdardyń ishinde jaryqqa shyqpaǵan jańa ańyzdar da bar. Bulardyń qatarynda – AQSh dıplomaty, tarıhshy Iý.Skaılerdiń (Eugene Schuyler) «Turkestan: Notes of a Journey in Russian Turkestan, Khokand, Bukhara and Kuldja» kitabyndaǵy ańyz. Kitap Fransııa ulttyq kitaphanasynda saqtaýly. Segiz taraýdan turatyn eńbektiń ekinshi taraýy «Syrdarııa» dep atalady. Iý.Skaıler ańyzdy 1873 jyldyń sáýir aıynda Syr boıyndaǵy Qorqyt Ata mazarynda bolǵan kezinde jergilikti qazaqtardan jazyp alǵan. Tarıhshy Qorqyt Ata mazarynda bolyp, babamyzdyń mazary týraly qundy derektermen qatar Syrdarııa ózeniniń sýretin jarııalaǵan. Bul Qorqyt Ata týraly Syr boıynda aıtylatyn ańyzdardyń eń alǵashqy derekteriniń biri bolyp tabylady.

Iý.Skaıler 1873 jyly 23 naýryzda poıyzben Sankt-Peterbýrgten Orta Azııaǵa saparǵa attanady. Onyń osy sapardaǵy serigi «Nıý Iork garald» gazetiniń tilshisi Mak-Gahan (J.A.MacGahan) myrza. Iý.Skaıler Syr boıynda kórgen, bilgenin qaǵazǵa túsirip, Qorqyt Ataǵa qatysty tyń derekter keltiredi. Iý.Skaılerdiń kitabynan mynadaı joldar oqımyz: «№2 bekiniske taıaǵandaǵy eń sońǵy bekette osyǵan uqsap qalatyn, alaıda qabyrlardyń kóbisi tas kirpishten salynǵan bir mazar kezikti, onda arab jazýymen jazylǵan kóptegen qulpytastar bar eken. Jaqyn mańynda kóptegen tómpeshikter men dóńder baıqalady, ol ejelgi Jent (Jend) qalasynyń kóne jurty bolýy ábden múmkin. Bizge mundaǵy eń úlken zırattyń birin (qazirgi tańda jartylaı buzylǵan) «áıgili áýlıe Qorqyttyń zıraty» dep kórsetti. Atalmysh áýlıe týraly mundaǵy el arasynda mynadaı bir tańǵajaıyp ańyz bar eken: boıy 14 fýtqa jetetin osy Qorqyt bir kezde dúnıeniń eń bir shetinde turatyn kórinedi. Bir kúni túnde ol túsinde birneshe adamnyń qabir qazyp jatqanyn kórip, «sender muny kimge qazyp jatsyńdar?» dep suraıdy. Sonda álgi adamdar: «Qorqytqa» dep jaýap bergen eken. Tańǵalǵan Qorqyt ózine tónip turǵan ólimnen qutylý úshin kelesi kúni dúnıeniń basqa bir jaǵyna baryp turypty. Sóıtse, ol sol jerde de álgi tústi kórgen. Tań ata salysymen Qorqyt taǵy da attanǵan. Sóıtip, artynan túsi de qýalap júrgen ol jer sharynyń burysh-buryshyn basyp ótken. Aqyrynda, endi qaıda bararyn bilmeı toryqqan ol álemniń dál ortasyna baryp turýǵa bel býǵan, al álemniń ortasy Syrdyń boıyndaǵy dál osy jer bolyp shyqqan. Ol osylaı oılaı salysymen dereý kóshken. Alaıda onyń túsi sonda da oǵan ilesip alǵan. Qasıetti bul kisi sonan soń «taǵdyrymdy bir aldap kóreıinshi» dep oılaǵan kórinedi. «Endi qurlyqta men aman qalatyn jer qalmady-aý» dep oılaǵan ol sýdyń ústinde turý týraly sheshim qabyldady da syrtqy shapanyn Syrdyń betine jaıyp alyp, onyń ústine ózi baryp otyrady. Ol osylaısha 100 jyl ómir súrip, qaıtys bolǵanǵa deıin ylǵıda qobyz tartyp otyrypty. Sonan soń yjdaǵatty musylmandar onyń denesin osynda ákelip kómipti». Osy ańyzdyń V.V.Velıamınov-Zernov jetkizgen bir nusqasyn ǵalym-orıentalıst I.A.Kas­tane «Drevnostı kırgızskoı stepı ı Orenbýrgskogo kraıa» atty maqa­lasynda keltirgen.

Alǵash ret jarııalanyp otyrǵan taǵy bir ańyzdy «Qorqyt» kúıin 1971 jyly qobyzda oryndaǵan dáýlesker qobyzshy Dáýlet Myqtybaev aıtqan. Bul ańyzdy Á.Qazaqbaev 1991 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik kon­servatorııasynyń folklorlyq kabı­netinen úntaspaǵa jazyp alǵan.

Á.Qazaqbaev 2000 jyly Astana qalasyna kelgennen keıin Qorqyt Atanyń ańyzdary men kúılerin jınaýǵa kirisip, Qyzylorda qalasyndaǵy jýrnalıst Ahat Janaevtyń úıine arnaıy baryp, Qorqyt babamyzdyń kúılerin bizdiń zamanymyzǵa jetkizgen qobyzshy Nyshan Shámenulynyń aıtqan ańyzdary men kúıleri týraly keńinen maǵlumat alady. Ahat Janaev 1975 jyly res­pýblıkalyq radıonyń Qyzylorda oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp qyzmet atqarǵan, Qorqyt Ata kúılerin úntaspaǵa alǵash jazyp alǵan kisi. Ańyzdar burynǵy nusqalarymen salys­tyrylyp, júıege keltirilip jarııalanyp otyr.

Á.Qazaqbaev 2004 jyly Máskeý qalasynda Qarashaı-Sherkes Res­pýblıkasynyń halyq jazýshysy, noǵaı halqynyń maqtanyshy Isa Kapaevpen arnaıy kezdesip, qobyz tarıhy men kúıler jaıynda suhbat qurady. 1999 jyly jazýshynyń tarıhı áńgimeleri, esseleri qamtylǵan «Ýplyvaıýshıe tenı» atty kitabynda Qorqyt Ata týraly noǵaı halqynda saqtalǵan ańyz jaryq kórgen. Bul ańyz da bizde alǵash ret jarııalanyp otyr.

1975 jyly akademık Álkeı Mar­ǵulannyń aıtýymen, folklorshy ǵalym Mardan Baıdildaev kúı ańyzdaryn aıtýshy, qobyzshy Nyshan Shámenulynan Qorqyt Ata kúılerin shilde aıynyń 20-sy kúni jazdyryp alǵan. Bul kúılerdi Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qobyzshy, professor Musabek Jarqynbekov notaǵa túsirgen. Sonyń nátıjesinde bul kúıler Musabek Jarqynbekovtiń «Qorqyt. Elim-aı» kitabynda jaryq kórgen. 1982 jyly Búkilodaqtyq «Melodııa» fırmasy «Qorqyttyń kúıleri» atty kúıtabaq shyǵardy. M.Jarqynbekov 1975 jyly Nyshan Shámenulymen arnaıy kezdesip, babamyzdyń kúıleri men ańyzdaryn ózi úntaspaǵa jazyp alǵan. Bul úntaspa Á.Qazaqbaevtyń jeke qorynda saqtaýly tur. Búginde Qorqyt Atanyń buryn belgili bolǵan barlyq kúılerin Álqýat Qazaqbaev túpnusqadan qaıta notaǵa túsirip shyqty.

2009 jyly «Mádenı mura» ulttyq jobasy aıasynda jaryq kórgen «Qa­zaqtyń 1000 kúıi» atty úntaspaǵa Qor­qyt Atanyń «Qorqyttyń kúıi» jáne halyq kúıi «Qorqyttyń qobyzy» sybyzǵyda Qusman Maqmyrzanyń oryndaýynda kirgen. Uly qobyzshynyń kúıin Qusman Maqmyrza óz kezeginde sybyzǵyda tamyljyta oryndaǵan eken. Álqýat osy oryndaýdaǵy kúıdi notaǵa túsirip, alǵash ret kitapqa kirgizip otyr.

Qazaqta qobyzda oryndalatyn kúılerdiń dombyrada da oryndalý dástúri saqtalǵan. Kúıshi Qaldybek О́zbekov Qorqyt Atamyzdyń ataq­ty «Qońyr» kúıin dombyrada oryn­daǵan. Bul kúıdi qobyzda dáýlesker kúıshi Jappas Qalambaev ta oryn­daǵan.«Qońyr» kúıine álemde teń ke­le­tin týyndy joq. Dombyradaǵy oryndaǵan nusqasynyń bul eńbekte al­ǵash jarııalanýy – qazaq mýzyka tarıhynda aıtýly jańalyq.

Qazaqtan shyqqan dananyń biri Shákárim Qudaıberdiuly Qorqyt Ata­nyń sarynyna ózi arnaıy sóz jaz­ǵan. Bul saryn birneshe ǵylymı eń­bekterde jaryq kórgen. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty konservatorııasynyń folklorlyq zerthanasynyń qorynda qyzmet atqarǵan mýzykatanýshy Asqan Serikbaeva 1959 jyly Shákárimniń úntaspaǵa jazylǵan ánderin notaǵa túsirgen. Qazaqtyń mýzyka tarıhyna Asqan apaıymyzdyń sińirgen eńbegi orasan zor. Shalǵaı jatqan óńirlerge baryp asyl muralarymyzdy terip, tizbektep jınaǵan ǵalym. Qazirgi tańda eńbegi eskerilmeı, aty atalmaı júr.

Shákárimniń mýzykalyq murasyn zertteýshi Arǵynbek Ahmetjanov 1979 jyly Qorqyt Atanyń sarynyn notaǵa túsirgen. Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi, qobyzshy, professor Orazǵalı Seıtqazynyń qobyzǵa óńdegen nusqasy osy eńbekte jarııalandy.

«Qazaq kúıleriniń tarıhy» atty kitapta berilgen «Táńir kúıi» Qorqyt atanyń kúıi dep jazylǵan. Bul kúıdiń babamyzdyń kúıi ekendigi týraly akademık Álkeı Marǵulan da derek qaldyrǵan. Kúıdi oryndaǵan qobyzshy Dáýlet Myqtybaev. Notaǵa túsirgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qobyzshy, professor Bazarhan Qosbasarov.

Men 2017 jyly Qyzylorda obly­synyń ákimi Qyrymbek Kósher­baevqa qobyzshy Álqýat Qazaqbaevtyń kóme­gimen tabylǵan Qorqyt Ata týraly eń qundy derekti tabys etken edim. Ol – Sibirge jer aýdarylyp, 1711-1722 jyl­dary Sibirdiń tarıhy, etnografııasy jóninde materıaldar jınaǵan shved ofıseri Tabbert fon Iogan Stralenbergtiń (1676-1747) syzǵan geo­grafııalyq kartasy. Kartada Qorqyt Ata mazary belgilengen. Bul qazirgi tańda Syr boıynda ómir súrgen Qorqyt Ata týraly eń alǵashqy tarıhı derek.

Sonymen, Qazaqstanda Qorqyt Ata murasyn zertteýdiń jańa dáýiri bas­taldy. Sonyń eń alǵashqy qarlyǵashy – Álqýat Qazaqbaevtyń «Qorqyt Ata ańyzdary men kúıleri» atty eńbegi.

Myrzataı JOLDASBEKOV,

túrkolog ǵalym, professor