• 14 Qazan, 2012

Uly is ar-uıattan bastalady

40 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Uly is ar-uıattan bastalady

Jeksenbi, 14 qazan 2012 10:53

Halqymyzdyń dýmandy merekesi – jyldyń basy Naýryz kúni adamdar bir-birine bereke jáne adaldyq, arlylyq qasıetter tileıdi. Abaı aıtqandaı, “teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nársemen ozdym ǵoı demektiń bári de aqmaqshylyq”. О́mirdegi barsha is-áreket — el bıleý, bilim, tárbıe, saıasat ar-uıattan aınalyp ótpeıdi. Ar-uıatty saqtaı bilý, ómirdiń ózegine aınaldyrý — ónegeli erdiń, eldiń isi. Abaı otyz altynshy sózinde “uıat ózi qandaı nárse?” degen suraqqa jaýap bere, bir uıat bar nadandyqtyń uıaty, bolmasa, uıalmas nárseden uıalý degen. Al shyn uıat eki túrli bolady, — deıdi Abaı. Bireýi ondaı qylyq ózińnen shyqpaı, bóten adamnan shyqqanyn kórgende sen uıalyp ketesiń. Ádette, qaraqshynyń, qylmyskerdiń otany, ulty joq dep jatamyz. Adamgershilik turǵysynan bul durys ta bolar. Biraq ol qylmysker men urylardy tárbıelegen orta, ult bar. Olardyń qylmysty isteri uıaltady, sondyqtan da oǵan ult jaýapty. Eger olar belgili ǵalym, ártis, memlekettik qaıratker, basqa da belgili azamat bolsa, biz, sóz joq, olardy ulttyń maqtanyshy der edik.

Uıattyń eń bir aýyr túri, Abaı aıtqandaı, óz boıyńnan shyqqan uıat: “Bóten kisi bilmese de, óz aqylyń, óz nysabyń ózińdi sókken soń, ishten uıat kelip, ózińe jaza tarttyrady”.

Qytaı fılosofy Konfýsıı “adasqanyn ańdap, ózin aıyptaǵan pende kórmedim” depti. Degenmen, Abaı uıat degen “óz boıyńdaǵy adamshylyǵy, ıttigińdi ishińnen óz moınyna salyp, sógip qylǵan qysymnyń oty” deıdi. Sondyqtan ol uıaty bar adamnyń kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir ózinen óziniń esep alýyn kisiliktiń belgisi deıdi de, uıatyn moıyndaǵan kisini keshirmegendi de uıatsyzǵa balaıdy.

HHI ǵasyrdyń basynda jahandaný men ulttyq tendensııalarynyń birligi men kúresi, úılesimi men teketiresi eldiń, ulttyń, jeke adamnyń uıat, ar-namys máselesin jańa qyrynan saralaýǵa ıtermeleıdi.

Jahandaný, memleketaralyq baılanystardy tereńdetip, taýar, bilim, aqparat, nanym-senim, adamgershilik qundylyqtar, tabıǵat qorǵaýmen qatar qarýdyń taralýy men qylmystyń qarqyndy damý máselelerin kókeıkesti etip, memleketter múddesin jaqyndastyryp otyr. Osydan kelip jas memleketterdiń aldynda qıyn da kúrdeli tańdaý tur: kúshtilermen eseptesý, sonymen birge óz ulttyq bolmysyn, ar-namysyn qorǵaý mindeti. Jahandaný prosesi óz ilegine kóptegen ulttardy eriksiz ertip, jutyp alyp, ulttyq tuǵyry, tili men dininen aıyryp, birte-birte ekonomıkasy, tili qudiretti ulttarǵa sińip ketý qaýpin týǵyzdy. Sonymen birge alyp memleketterdiń de shyn máninde álsiz ekenin 2001 jyldyń 11 qyrkúıegi kórsetti. Búgin qos muhıttyń ortasyndaǵy AQSh ta óz shekarasyn qorǵaı almaı otyr. Ol múmkin de emes. Bir jylda elge 475 mıllıon adam men 125 mıllıon kóliktiń ár túri keledi eken. 301 porttan 3700 termınaldar arqyly 21 mıllıon túrlishe júk aǵylyp jatady. Bir konteınerdi tirkeý, tekserý úshin 5 saǵat ýaqyt qajet, al jylyna 5 mln. konteıner shekaradan ótetinin eskersek, baqylaýdyń qıyndyǵyn kóremiz. Oǵan Kanada men Meksıka arqyly AQSh-qa jylyna ótetin 2,7 mln. zańsyz kelip jatqan mıgranttardy qossaq, kúshi joıqyn bıologııalyq jáne hımııalyq qarýlar men jarylǵysh zattardy shekaradan ótkizýdiń qıyn emestigin kóremiz.

Sonyń ózinde AQSh bılik basyndaǵylarynyń menmendik pen tákapparlyq tanytyp, basqalarǵa kókirek kerip, abyroı-uıatyn qorlaýy ózin de, ózgelerdi de qasiret pen búlikshilikke ushyratyp otyr. 2001 jyly 11 qyrkúıektegi lańkestik oqıǵanyń sebebin taldaı kele, saraptaýshylardyń birqatary AQSh-ty lańkestiktiń emes, óz gegemonızminiń qurbany dep esepteıdi. Osyǵan baılanysty N.Á.Nazarbaevtyń da pikirleri tereń oıǵa jeteleıdi:

“Lańkestik kóptegen elderdiń kaýipsizdigine qater týǵyzdy, sondyqtan da ony aqtaýǵa bolmaıdy. Biraq ol neden bolyp otyr? Onyń tamyrlary qaıda? Damyǵan elderdegi halyqtyń 20 paıyzy óziniń joǵary turmys deńgeıin qalpynda ustaý úshin álemdik resýrstardyń 80 paıyzyna deıin paıdalanatynyn qashanǵy aıta beremiz? Álemdegi qazirgi bar “eńbek bólinisi” bir elderge bárin úıip-tógip, endi bireýlerin qaıyrshylyqqa salatynyn she? О́zderin qaıyrshylanǵandar qatarynda sanap, jaǵdaıdy túzetýdiń eshqandaı jolyn tappaǵandar ne isteýi kerek? Olar eshqashan jónge kelmeıdi. О́zderiniń lańkestikteri úshin olar aqshany qaıdan alady? Qarý-jaraq, esirtki satýdan, bir sózben aıtqanda, qylmystyq áreketten. Sondyqtan da, menińshe, qater “beldeýi” týraly emes, osy zamanǵy órkenıettiń irgeli keleńsizdikterine baryp tireletin qater “spırali” týraly aıtqan jón sekildi”. Memleketaralyq, ultaralyq qatynastarda kúshtiler óz ústemdigin júrgize berse, japa shekken qaýymdastyqtyń óshigetini de belgili. Mundaıda “kúshti oıyna kelgenin, álsiz qolynan kelgenin jasaıdy” degen úrdis júzege asady.

Jer júzin aýzyna qaratyp, árdaıym asyǵy alshysynan turǵan amerıkandyqtar bombylardyń jarylǵanyn, qulaǵan ushaqtardy, órtengen qalalar men eldi-mekenderdi tek ekrandardan ǵana kórgen. О́z úıleri, qalalary men eli bundaı oqıǵalardy basynan keshpegen. AQSh qatysqan soǵystar, olarmen baılanysty qaıǵy-qasiret bóten elder men aýmaqtarda ótken, sondyqtan olardy amerıkandyqtar kitaptar men kınolar arqyly biledi. 1941 jyly Perl Harborda japondyqtar amerıkandyq flotty kúıretip, 2400 otandastary qaza tapqanda da amerıkandyqtar selt etken joq, al 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi oqıǵa úlken úreı týǵyzdy. Áýejaılar bos qaldy, ushaqtardyń ushýy 60 paıyz azaıdy, týrızm – 75-80 paıyz tómendedi, erteńgi kúnge senim azaıyp, bul oqıǵanyń qaıtalanbaıtynyna kúmán kóbeıdi. Amerıkandyqtar tarıhynda birinshi ret ózderiniń álsizdigin sezindi. Biraq bul jaǵdaı halyqtyń basym kópshiliginiń ashý-yzasyn týǵyzyp, áýel bette keı jerde arabtar men musylmandardy uryp-soǵýǵa da apardy.

Bul jalǵan patrıotızm qozba aýrý sııaqty ultshyldyq asqynýǵa ulasty. Rýhsyzdyq, baıýdy murat etken jerde memleket bolsyn, jeke adam bolsyn ar-uıatqa oryn joq. Amerıkandyqtar búgin ózderin ózderi ádil synǵa alýǵa daıyn bolmaı otyr. Onyń bir kórinisi — Irakqa jasalyp otyrǵan qııanat. Amerıkandyqtar, degenmen, kúshti de qaıratty ult, boıyn jıyp, ynsap-uıatqa da júginer. Búgin amerıkandyqtardyń arasynda uıalatyndar, oılanatyndar da joq emes.

Eger amerıkandyqtardyń ar-namysy asyp-tasyp, astamshylyqqa, tipti menmendiktiń qurbany bolý shegine jetip jatsa, buryn otarlanǵan, baǵynyshty ulttyń oılaý deńgeıi, ar-uıaty, is áreketi bólek. Qudaıbergen Jubanov 1935 jyly “Tóńkeris jáne qazaqtyń ult tili” atty maqalasynda eldik qasıetinen aıyrylyp, arqandaýly laqtaı tomaǵa tuıyq ómir súrgen, basqa dúnıeniń, ómirdiń barlyǵyn sezbegen, otbasy amandyǵynan basqany oılamaǵan, odan joǵary deńgeıge kóterile almaǵan otar ulttyń azamattyq sanasynyń tómendigin aıtady. Bundaı jaǵdaıda eldiń basy birikpeı, jiktik, toptyq psıhologııa tamyr jaıady.

Indonezııanyń ondaǵan jyldar boıy prezıdenti bolǵan Sýkarno jaǵymdy aýrý bolmaıtyny sııaqty jaǵymdy otarshylyq bolmaıdy degen. Sóz joq, otarshyldyq saıasat jer-sý, tabıǵı baılyqtaryn ǵana talan-tarajǵa salyp qoıǵan joq, ulttyń minez-qulqyn da búldirdi. Biraq “otarshyldyqqa deıin sútteı uıyǵan, boztorǵaı qoı ústine jumyrtqalaǵan el edik, orystar, kommýnıster keldi de barlyǵyn ózgertti” deý, búgingi ómirdegi ar-uıatymyzǵa, namysymyzǵa tıetin qylyqtardyń sebebin túgeldeı búginnen emes, tek keshegi kúnnen izdeýimiz óz aýrýymyzdy jasyrýdyń, tarıh aldyndaǵy jaýapkershilikten jaltarýdyń amaly emes pe?

Reseı evreılerin ulttyq kemsitýshilik saıası ómirge belsendi aralasýǵa ıtermeledi. Olar alǵashqy keńes úkimetiniń músheleri de boldy. Antısemıtızm evreılerdiń jigerin shyńdap, sosıalızmge de qarsy kúrestirdi. Evreıler Reseı ıntellıgensııasynyń mańdaıaldy ǵalymdary, mádenıet qaıratkerleri boldy. Tózim, damylsyz qımyl, dinge beriktik evreı halqyna kúsh beredi. Qarap otyrsaq, ulttyq nıgılızm de qazaq otbasylarynyń ulttyq tárbıege mán bermegendiginen birte-birte kúsh aldy. Búgin 432 myń 700 qazaq balalary orys mektepterinde bilim alyp jatyr, olardyń basym kópshiliginiń týǵan tili men mádenıetine ógeı bolatyny anyq. Eger Qazaqstanda sonshalyqty orys balalary qazaqsha oqyp jatsa, bul orys qaýymyn dúr silkindirer edi. Biz úndemeımiz. Súıte tura orynsyz ózimshilmiz. Basqa ulttardy kemsitip, ózimizdi barlyq jaǵynan jaǵymdy etip kórsetýge tyrysamyz. Bul jalań uranshyldyqqa ulasyp, uıatqa qaldyrady.

III

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin planeta halqynyń 80 paıyzy otarshylyq jaǵdaıynda ómir súrdi, biraq ol júıege qarsy qarqyndy kúres ony tez kúıretti. Brıtanııa ımperııasynan 53 memleket, Fransııadan – 20 memleket, barlyǵy 120 memleket paıda bolady. Ar-uıatty, namysty joǵary baǵalaıtyn jas memleketter búgin óz tarıhyn óz ulttyq oı-eleginen ótkizip, qaıta jazýda. Basty maqsat óz ulttyq bolmysyn kórsete bilýde.

Árıne, halyqtyń jasampazdyq kúshi, qaıraty onyń órkenıetine negizdelse, ekinshi jaǵynan, onyń bilim, ǵylym, tehnıkalyq jaraqtaný deńgeıiniń damýyna baılanysty. Afrıka tarıhshylary adamzat tarıhynda afrıkandyq órkenıet barlyǵyn moıyndatty. Tipti nemisterdiń maqtanyshy bolǵan klassıkalyq nemis fılosofııasynyń qaınar kózi afrıkandyq dúnıetanymnan taraıtyn sııaqty. Ulttyq uıat, ar-namys jas memleketterdiń qaıta túleýine negiz bolyp otyr.

“Dostyq, qastyq, bar qyzyq – júrek isi, ar-uıattyń bir aqyl kúzetshisi” dep Abaı jazǵandaı, eldi adamgershilik jolymen basqarý, dástúrine súıený – halyqtyń ar-uıatyn saqtaıtyn jol. Ar-uıat jolymen basqarǵan eldiń bura tartpasy az, janashyrlyǵy mol, elbirep turatyny anyq. Shyǵys oıshyldary aıtqandaı, aqyl, aqnıetti adamdardy ardaqtap, aramdardy olardyń bıligine berse, halyq adal bolady, aramdardy tóbege kóterip, adaldardy olardyń tabanyna salsa, jurt keselge, uıatsyzdyqqa úıir bolady.

Qazaqstannyń irgesi tynysh, keregesi bútin el bolyp kele jatqanyn maqtan etemiz. Bizge qyzyǵatyn jurttar bar ekenin bilip táýbe qylamyz. Biraq biz sııaqty jas memlekettiń tarıhı joly dańǵyl, saırap jatpaǵany belgili. Ár qadamymyz qoldan kelmes iske aınalyp kete me degen oı bárimizdi alańdatady. Biz totalıtarlyq, otarshyldyq jaǵdaıdan erkin de táýelsiz el boldyq, barlyq qıyn máseleler ózinen ózi sheshiletindeı kórindi. Biraq eń qıyn zaman erkindik alǵan soń bastaldy. Erkindikti alýdy bilgenmen, ne úshin alǵanymyzdy bile bermedik. Ekonomıkalyq erkindik – ultty óndiristiń ıesi etýdiń ornyna – at tóbelindeı topty baıytty; sóz, aqparat erkindigi shynaıy rýhanı mádenıet emes, azǵyndyq pen uıatsyzdyqty dáripteýge ákeledi, din, ar-ujdan bostandyǵy dástúrli emes, shet eldiń sektalaryna erik berip, jat minezder men qylyqtardy jastardyń boıyna sińire bastady. Bylyq jolmen baıý – ar-uıat, namysty aıaq asty etti. Paıdany oılap, páleni kóbeıtetinderge jol ashyldy. Ar-uıat azaıǵan ortada, jymysqylyqpen bir-birin aldaıtyn psıhologııa tarady. “Uıalamyn degeni kóńil úshin, usaq qýlyq bir ǵana ómir úshin” dep Abaı jazǵandaı, ar men uıatty oılamaı, bolmashyǵa, tán qajetin qanaǵat tutar minez beleń alǵany anyq.

Búgin halyq jazylmaǵan kóleńkeli kodekspen ómir súrýge beıimdelgen sııaqty. Para berý ádetke aınalǵan. “Qaıtesiń zaman solaı,” – deıdi etteri úırengender. Keıbireýleri sheneýnikke para berip, degenin istetkenine máz. Endi bireýler para bergishtigine, eptiligine maqtanady. Para berýge májbúr etken bılikke degen yza, ashý, sheneýnikti de, ózin de jekkórýshilik, uıat seziný, qorlaný ekinshi, úshinshi orynda. Sottasyp, isi ádil sheshilgen azamat sotqa áli rahmet aıtqan joqpyn dep qynjylady. Ádil sheshim sottyń paryzy emes pe degen suraqqa “nado je na dobro oplatıt dobrom” dep boı bermeıdi. Oıynda bir syılyq berý nıeti bar. Sottar para almaıdy, olarǵa óz erkimen syılyq beredi desek te shyndyqtan aýlaq bolmaspyz. Ar-uıatyn jıyp qoıyp, para alatyndardyń jóni bólek. Paraqorlyqtyń, jemqorlyqtyń psıhologııalyq tamyrlary tereń. Qansha para alatyndar bolsa, sonsha ony beretinder de bar. Kásipkerdiń salyqqa tólegeninen, óziniń isin qorǵaý úshin bergen parasy birneshe ese kóp. Baspasózde bir bıznesmen “sheneýniktiń oıynan shyǵý eshteńe emes, eń qıyny — onyń áıeliniń babyn tabý” – depti.

Janashyrlyǵymyz ben ádildigimizden aırylyp bara jatqandyǵymyzdyń biri – sábılerdiń taǵdyry. Esepke alynǵan 2137 tastandy sábıdiń 1736-sy qazaq balalary. Memleket tarapynan ana men balaǵa qoldaýdyń tómendigi, baspanasyz, jumyssyz anany sábıden bas tartýǵa ıtermeleıdi. Kómekti kedeı týysqandarynan da kúte almaıdy. Keıde 1-2 balasy bar ana sońǵy týǵan balalarynan bas tartyp ta jatady. Balany qımaǵan ana úkimetke ony ýaqytsha, jumys, baspana taýyp, meken-jaıyn anyqtaǵansha tapsyrady. Aýrý, (maskúnemdik, nashaqorlyq) basqa da sebeptermen sábılerden bas tartý óz aldyna bir bólek másele. Naryq ekonomıkasy ata-analyq paryzdy negizinen jeke adamnyń, otbasynyń moınyna júktedi. Tirileı jetim, tastandy balalardy elinen, týǵan jerinen, dininen, tilinen aıyryp, shet elge asyrý kórinis berdi. 2000-2002 jyldary elimizdegi qaptaǵan sheteldik agenttikter sábılerimizdi júzdep shet elge jiberip, kóleńkeli bıznestiń kózine aınaldyryp otyr. Búgin shet elge ketken sábılerdiń birqatarynyń óli-tirisinen, aman-saýlyǵynan habarsyz otyrýymyz qarapaıym halyqtyń ar-uıatyna tııýde. Bul másele aýyl, selo halqyn, musylman, pravoslavıe qaýymyn tereń tolǵandyrady. Depýtattar másele kótergennen keıin, úkimet shetelge asqan balalardy izdeı bastady. 2003 jyldyń 10 aqpanyna deıin 2122 sábı esepke alyndy. Onyń ishinde Vashıngtonda – 1241, Nıý-Iorkta — 718, Londonda – 64, Torontoda – 42, Brıýsselde – 22, Kaırde – 13, Izraılde – 11, Parıjde – 4, Germanııada – 2, Japonııada – 2, Máskeý, Bern jáne Madrıdte bir-birden bolatyn. Bul tolyq málimet emes. Bizdiń sábıler 15-ten astam elde eken, olardyń kóbinen habar-oshar joq. Asyrap alǵandar jylda bir aqparat berse, sonymen shektelemiz. Sonymen, Qazaqstannyń kishkentaı azamattary tarydaı shashylyp jer júzine taraýda. 2002 jyly 883 sábı shet elge ketken. Olardyń geografııasy, ulty jáne jastary týraly derekti tómendegi Syrtqy ister mınıstrligi daıyndaǵan kesteden kórýge bolady.

Sábılerdiń shetelge ketýi baqylanbaǵannan keıin, qazir 102 sábı týraly tolyq málimet joq. Eń soraqysy sábıler Qazaqstan elshiligi joq memleketterge de jiberile bastady. Mysaly, Ońtústik Afrıka Respýblıkasyna da bizdiń sábıler jiberilip jatyr. Endi olardy baqylaýdyń da múmkinshiligi joq ekeni belgili. О́zin-ózi qorǵaı almaıtyn balalardyń konstıtýsııalyq quqyǵy taptalyp otyrǵany anyq. Osyǵan oraı, sheteldikterge asyrap alýǵa bala berýdi toqtata turyp, ár sábıdiń, ázirge bizdiń azamattarymyzdyń, jaǵdaıy týraly tolyq málimet jınap, ony sarapqa salyp baryp, osy másele jóninde uıalmaıtyn mámilege kelgenimiz jón edi.

Sońǵy kezde biz Eýroparlament Qazaqstandaǵy saıası prosesterge ádil baǵa bermeıdi dep alańdaýshylyq bildirip jatyrmyz. Qazaqta “úrgelektegendi ury ıt alady, qorǵalaqtaǵandy qasqyr qamaıdy” deıtin sóz bar. Memleketimizdiń irgetasy qalanyp jatqan tusta biz eýropashyl boldyq, artyn oılamaı halyqaralyq konvensııalarǵa qosyldyq, olardyń ishinde shet elderge asyraýǵa sábılerdi berý týraly da konvensııalar bar. Sóıtip, syrymyzdy syrtqa aldyrttyq. Eýroparlamenttiń jónsiz-josyqsyz ishki isterimizge aralasýyna ózimiz jol berdik. Endi ózimizdi ózgege syılatý qıynǵa túsip otyr. Búgin qazaqstandyq sábılerdiń de qojasy solar.

Týrashyldyq, ar-uıatqa bas ııý búgingi zamanymyzdy saralaýǵa da jetpeı jatyr. Orys zııalylary tyrysqaqpen kúreske qol ushyn bergeni úshin orys patshasyn madaqtaǵan uly Pýshkınnen bir kezde teris aınalyp ketken. Áýeli elin quldyratyp, azdyryp, tozdyryp, qaýipti juqpaly aýrýdyń keń taralýyna jol berip, keıin onymen kúresý erlik emes, amalsyzdyń áreketi degen.

Qazaqstan aýyl turǵyndarynyń kópshilik bóligi naryqtyq reformaǵa daıyn emestigine qaramastan, jekeshelendirý revolıýsııalyq jolmen iske asyryldy. Aýyl ekonomıkasy quldyrady, áleýmettik jaǵdaı shıelinisti, halyq, ásirese jastar, aýyldan kóshe bastady. Jumyssyzdyq kóbeıdi. Jaǵdaı áli de aýyr, degenmen sońǵy jyldary memlekettiń qoldaýynyń nátıjesinde óndiristi yntalandyrýǵa, áleýmettik sala máselelerin sheshýge qadamdar jasalyndy. Aýyl jyldary úlken úmit týǵyzyp otyr. Biraq aýyldaǵy jaǵdaıdy artyq maqtaý kemeldengen sosıalızm tusyndaǵy madaqtaý ıdeologııasyn elestetetini de este bolsyn.

Eldiń ar-namysy, búgini men bolashaǵyn aıtqanda, biz eldi alańdatyp otyrǵan jer máselesinen aınalyp óte almaımyz. Jerdiń kún kóris kózi retinde naryqtyq qatynastarda bolýy qısyndy másele. Jer máselesiniń patsha zamanynda da, keńes kezinde de halyqpen aqyldasyp sheshilmegeni belgili. Qazaq HIH-HH ǵasyrlarda qunarly jerinen aıryldy. “Sarbazdar saıran etken Saryarqany dońyzdar meken qyldy qorsyldaǵan” dep aqyn Maǵjan jazǵandaı, tarıhı ádiletsizdik oryn aldy. Zorlap kolhoz ben sovhozǵa kirgizdi, kúshpen olar taratyldy. Aýyl árqashanda tóbesinen taırańdap taıaq oınatqan sheneýnikter men olardy úndemeı qoldaǵan depýtattardyń qurbany bolyp keldi. Búgin jer qatynastarynyń shatysyp-bytysyp, qıyndap ketkendigi sonshalyq, tipti aýyl turǵyndarynan “seniń jeriń qaıda?” degen suraqqa basym kópshiligi jaýap berýge qınalady. Sebebi olar naqty jer emes, shartty jerdiń ıeleri.

Aýylda kim myqty sol jerdi kóbirek alyp alǵan. Jer tóńiregindegi jemqorlyq ultaralyq arazdyqqa ıtermelep otyr. Qarapaıym aýyl turǵynynyń pikiri mynadaı: “Al aýylda jer ádiletsiz bólingen. Máselen osyndaǵy bir cheshenniń qaramaǵynda eki júz gektar jeri bar. Ol sol eki júz gektar jerinen ólse de aırylmaıdy. Sebebi joǵary jaqtyń aýzyn maılap tastaǵan. Jerdi satýǵa bolmaıdy degenim biz kóp ultty memleketpiz. Mysalǵa bizdiń aýylda otyzdan asa ult bar. Erteń jer jekeshelense, men ózgeniń jerinen óte almaımyn. Osydan baryp alaýyzdyq bastalady”. (“Ana tili” № 8, 2003 j.)

Jer tek kún kóris kózi ǵana emes. Qazaq ulty úshin jer – tarıhy, bar baılyǵy. Qazaqstanda bir ǵana ult osy jer úshin terin-qanyn tókti – ol qazaqtar. 1991 jyly táýelsizdik aldyq dep bórkin aspanǵa laqtyryp qýanǵan da qazaqtar. Basqa ulttardyń túsinistikpen qarap qoldaǵanyn biz búgin baǵalaýymyz kerek. Sarbazdar saıran salǵan Saryarqaǵa astanamyzdy kóshirý – Nursultan Nazarbaevtyń tarıhta qalar erligi. Saryarqanyń dalasyna qazaqty qonystandyrý da tarıhı ádildiktiń jalǵasy bolar edi. Búginde qazaq Saryarqasyn jatqa qıyp otyrǵan joq. Reseımen shekaralas tek Qostanaı men Soltústik Qazaqstan oblystarynyń 12 jeri qunarly aýdandarynda qazaqtardyń úles salmaǵy tómen. Al jalpy Reseımen shekaralas 23 aýdanda qazaqtar az. Aqmola oblysynyń shuraıly jerinde turatyn basqa ult ókilderi 40-tan 75 paıyzǵa deıin barady. Al tek Aral óńirinde 1 mıllıonnan astam qazaq ekologııalyq apat jaǵdaıynda ómir súrip jatyr.

Qazaqty patsha úkimeti tartyp alynǵan jerine qaıta qonystandyryp, syrttan kelýshi basqa ulttarǵa jer berýdi úzildi-kesildi toqtatý kerek degen kózqarastary úshin qazaq zııalylary 30-jyldary aıyptalǵany halyqtyń jadynda. Jer máselesi asa baıyptylyqty, egjeı-tegjeı oılastyryp, aqyl men uıat-ynsapqa baılanǵan sheshimderdi talap etedi. Shynymdy aıtsam, ózimdi qaltaly jer ıeleri bolyp úlgergen keıbir depýtattardyń jerdi satýǵa qulshynysy, al jer máselesin yjdaǵatty, baısaldy sheshýdi qoldaıtyndardy popýlıst dep aıyptaýlary oılandyrady.

Evreıler — aqyldy, bilimdi ult. Qaı elde tursa da, olar baı turady. Biraq qaıda da dıaspora bolyp ómir súredi. Shashylǵan evreıdiń basyn qosyp, memleket bolý tarıhı armandary edi. “Evreı máselesi” degen osydan týyndady. Basty maqsat Palestına jerine enip, taban tireıtin evreı kolonııasyn negizdeý boldy. Palestına jerinen evreı kolonııasyn qurý týraly evreıler túriktermen, Germanııa ımperatory Vılgelm II, Ulybrıtanııa, tipti Egıpetpen nar táýekelge baryp, kelissózge umtyldy. Fransııadan da qoldaý dámetti. Biraq esh jerden qoldaý tappady. Sonymen qatar evreı dıasporalarynda ulttyq ıdeıa, din, til, mádenıet máseleleri ótkir qoıylyp, ulttyq tárbıe jalǵasa beredi. Shyn nıetterin tereń jasyrǵan evreıler 1864 jyly Palestına jerinen ýnıversıtet ashýǵa múmkindik alady. Bilim ordasyn ashý, evreı men arab jastaryna mamandyq berýge izgi nıet dep nasıhattaldy. Shyndyǵynda bul qadam evreı memleketiniń irgetasyn qalaýdyń aldy edi. Osylaısha Palestına jerinen evreıler oıyp-oıyp jerdi satyp ala berdi, ala berdi de, 1947 jyly “jer bizdiki!” dep shyǵa keldi.

Ár ǵasyrdyń basynda “Aı, qap” dep bir ókinip júrmesek boldy. Búgin azdy-kópti qarjy tabamyz degen nıetimiz erteń ańqaýlyq bolmasa ıgi edi. Basqa elderdiń ashy sabaǵyn da eskergen jón. Sondyqtan, jer máselesinde N.Á.Nazarbaevtyń ıdeıasyn qoldaı otyryp, halyq bul máseleni sheshýge endi asyqpaýdy, kezeń-kezeńmen, ulttyq múddelerdi eskere otyryp, ishki kóshi-qon men aýyldaǵy jer qatynastaryn úılestirip, naqty jer ıelerin anyqtap, qaltalylardy emes, qarapaıym aýylda turǵan sharýalardyń, zeınetkerlerdiń, bıýdjet mekemelerinde jumys isteıtinderdiń kóńilinen shyǵýdy da jón kóredi.

Saıasat – qaı zamanda da ardyń, namystyń isi. “Saıasat – uıatsyzdardyń isi, onyń tóńireginde negizinen alaıaqtar júredi” degen pikir el úshin qate de qaýipti. Saıasatqa nıeti buzyq, isi las adamdardyń aralasatyny ras. Biraq olarǵa oıyna kelgenin jasatyp qoıýǵa bolmaıdy. Saıasatta syrt kórinisi kórnekti, is-áreketi qarańǵy adamdar da az emes. Asatpasań urys tabatyn, asatsań tynysh tabatyn oppozısııa da saıasattan túńiltedi. Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) sultandardyń (patshalardyń) kómekshileri árqashan “kúnáharlyqtyń tabaldyryǵynda turady” degen eken. Halyqty bıleýshilerdiń jaýapkershiligi týraly aıtylsa kerek. Biraq jibergen qatelikterinen uıalyp, keshirim surap, jumysynan ketken laýazymdy sheneýnik bolǵan joq sııaqty. Al halyqtyń muńyn aıtyp, joǵyn joqtap júrgen depýtattar bıliktiń tizginin ustasa, únsiz qalatyny da bar. Saıasatta sýbektıvtik oılar, saıası esep pen oıyn, sezimge erik berýshilik basym. Degenmen, dúnıe júzi elderinde saıasattyń basty baǵytyn alaıaqtar emes, salıqaly, sanaly adamdar jasaıdy.

Bizdiń bılik tóńireginde sheneýnikterdiń nıet-pıǵylyn, ar-uıatyn úkimet túgel jekeshelendirip alǵandar dep qaraýymyz durys bolmas. Memlekettik qyzmetke mansap saqtaý turǵysynan emes, azamattyq turǵydan qaraıtyndar kóptep sanalady, bir basta bıýrokratııa men demokratııanyń kúresip jatatyny da baıqalady. Tehnokratııalyq ortadaǵy Premer I.Tasmaǵambetovtiń mádenıetke janashyrlyǵy súısindiredi, al burynǵy Premer Nurlan Balǵymbaevtyń óziniń ata-kásibinen aınymaýy elge unaıdy. Muhtar Qul-Muhammedti shovınıster men nıgılısterdiń jabyla synaýy qýantady, ol ultyna qyzmet jasaǵandyǵynyń belgisi. Shet eldik agenttikterdiń Qazaqstan balalaryn asyrap alýǵa járdem beredi dep bizdiń sheneýnikterdi maqtaǵany renjitedi. Saıasattan, jalpyǵa ortaq máselelerden deni saý, ar-uıaty bar azamat qutyla almaıdy. Halyq saıası basshylardy taldaı, tańdaı bilmese, bılik basyna halyqqa qaıyr jasaıtyn azamattar kelmeıdi.

Ulttyq memleket ulttyq sanaǵa negizdelse ǵana ulttyq túr men mazmunǵa ıe bolady. Al ulttyq sana ulttyq zııaly qaýymsyz múmkin emes. Osydan shynaıy ulttyq memlekettiń ar-uıaty, aqyl-parasaty onyń zııalylarynyń deńgeıimen ólshenedi degen pikir qalyptasty.

Intellıgensııanyń belgili toby “Ne mojem molchat” dep (“Argýmenty ı fakty” Kazahstan, №12 (148) mart, 1996 j.), eldiń ar-namysy, uıaty ekenin sezinip, shyndyqty betke aıtyp, ótkir máseleler qoıǵanmen, jaltaqtyq tanytyp, konformıstik ustanymǵa aýysty. Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylov syndy azamattar elge janashyr pikirlerin jasyrmaı áli aıtyp keledi, al basym kópshiligi bılik tóńireginen, basqa da salalardan jyly oryn tapty. Árıne, joqtan jıyn, ońaıdan qıyn jasaý, jelókpelik, býynsyz jerge pyshaq urý, ashtyq jarııalaý, ne ósirip aıtý, ne óshirip aıtý shyn ıntellıgentke jaraspaıdy. Sondaı-aq bas baǵyp, buǵyp qalmaı, ult múddesi tóńireginde eldiń basyn biriktirý, tabandylyq tanytý — shynaıy zııalylyqtyń belgisi.

Bir ǵana mysal. Reseı úkimeti joǵary oqý oryndaryn jekeshelendirý týraly másele kótergende, ǵalym-pedagogtar biraýyzdan ashyq qarsy shyqty. Qazaqstanda 11 ýnıversıtet jekeshelendirilip, rektor, prezıdentterdiń menshigine kóshýde. Bizdiń ǵalymdar ishterinen qarsy bolsa da, jumǵan aýyzdaryn ashpady. Búgin reseılikter “prıvatızasııa výzov – eto prodoljenıe razgrablenııa obshenarodnoı sobstvennostı, kotoroe bylo dopýsheno v promyshlennostı. I to, chto výzy ostalıs sobstvennostıý gosýdarstva, spaslo vsıý sıstemý obrazovanııa ot razrýshenııa”, — dep maqtanyshpen jazady. (“Sosıalno-gýmanıtarnye znanııa”, 2002, №6, 42-b.)

Zııalylar — eldiń kózi, úni, aqyl-parasaty. Uıatty, arly, rýhanı óresi bıik, el múddesine baılanysty máselelerdi ótkir qoıyp, onyń jetý jolyn aıtý, oryndy jerinde Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev, Úkimet, Parlamentpen pikir almasyp, aqyl qosý – zııaly qaýymnyń paryzy. Al Elbasy ondaı ún qatysýǵa daıyn ekendigin talaı dáleldedi. Alaıda bilimdi degenderdiń bilimsizdigi, mádenıetti degenderdiń mádenıetsizdigi keıde bizde zııaly qaýym joq, bizdiń ıntellıgensııa “adam tárizdes maımyl”, “aýzyn býǵan ógiz”, “kósemderge ilesken buzaý” degen sııaqty ashýly teńeýler de týǵyzdy. (“Ana tili”, №12, 1998 j.)

Intellıgensııany negizinen bilimdi mamandar, qyzmetkerler, menedjerler, kásipqoılar dep te ataıdy. Sol toptyń ishinde rýhy bıik, toǵysharlyqtan aýlaq, keıde ózin bılikten de, oppozısııadan da olarmen sińisip ketpes úshin belgili bir qashyqtyqta ustaıtyn ıntellıgentterdi zııaly dep ataıdy. Olar rýh arıstokrattary, kóre sala kónetin, estı sala senetin azamattar emes. Kúni buryn sheshilip-pishilip qoıǵan iske qosylmaıdy. Olardyń óz ortasy, óz noosferasy bar. Olar bılikke jaltaqtamaıdy, bıliktiń de olarǵa ústemdigi júrmeıdi. Biraq olarǵa túsinikpen qarap, shydamdylyq tanytý – bıliktiń paryzy. Úreı basqan, erteńge senimi joq elde olar tura almaıdy. Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııaǵa ketýi — sonyń bir kórinisi. Sonymen birge ulttyq órkenıetten, ónerden, dininen tys zııaly qaýym bolýy múmkin emes.

Adamdy adam etetin úsh mamandyqty qaı zamanda da qadir tutqan: adamnyń janyn emdeıtinder, tánin emdeıtinder jáne zańgerler. Kóne musylman elderinde sot qyzmetine qyzyǵýshylyq tanytpaǵan, adamnyń taǵdyryn sheshýde qate jiberip, Allanyń aldynda da, adamnyń aldynda da uıatqa qalam dep seskengen. Sultan-patshalar sotty kúshpen, onyń kelisiminsiz taǵaıyndaǵan, sebebi olardyń ar-namysyna sengen.

Sońǵy on bir jylda halyq, sonyń ishinde ıntellıgensııa, úlken synnan ótti. Búgin kózqarasy jaǵynan biryńǵaı ıntellıgensııa joq. Kommýnızm, ınternasıonalızm ıdeologııasynda tárbıelengenderdiń bir toby jańa zamanǵa ońaılyqpen ilesetin emes. Joqtaý jyrynda aıtylatyn sózdermen jazylyp jatqan materıaldar az emes. Olar 32-33-tiń ashtyǵyn, 37-niń repressııasyn emes, azdy-kópti áleýmettik ádildikti ańsaıtyn bolý kerek. Ol túsinikti de. Túsiniksizi — ıntellıgensııanyń bir tobynyń aıaqtan shalyp, kek tutyp, tabalap, ár qateligimizge qýanatyny. Túsiniksizi — kúrdeli máselelerdiń op-ońaı sheshýin usynyp, aqyldy bola qalýlary, istiń tereń baıybyna barmaı, kinálaýǵa áýestiligi, erkindiktiń jaýapkershilikpen baılanystylyǵyn sezinbeýi.

Áleýmettik mımıkrııa – ortaǵa beıimdelý, tabansyzdyq, qur elikteýshilik qazaq ıntellıgensııasyna tán qubylys. Elikteýshilik – basqa ulttyń qundylyqtaryn ózine sińirý emes, bet qaratpaıtyn, qozyp ketetin nıgılızm. Olar jartylaı saýatty, kórseqyzar dúbára. Ondaılar qaı salada da jeterlik, eń ókinishtisi, olar qazaq ıntellıgensııasynyń basym tobyn quraıdy.

Bul paıymdaýdan qazaqta zııaly top joq degen oı týmasa kerek. Zııaly top bar, onyń tabany qazaq aýylynda: ol eldegi sózdiń shyn mánindegi muǵalim – ustazdar, dárigerler, basqa da eldiń janashyrlary. Olar bir kezde aılap eńbekaqy almaı da, qyzmet jasady. Olar qalalardaǵy ustazdar, basqa da ıntellıgensııa. Elimizge syn bolǵan táýelsizdiktiń on jylynda olar eldiń bútindigine, tutastyǵyna, tatýlyǵyna jumys istedi. Olar aýyzben aspandaǵy aıdy alýshylar men qolymen oraq soǵatyndarǵa ermeı, qubylmaı, buzylmaı eldikke bastady, sabyrlylyq tanytty.

Pıramıdanyń eń shyńynda saýsaqpen sanarlyqtaı azǵana top bar, az bolǵan soń da olar álsiz. Olardyń úni sırekteý estiledi, múmkin qajyǵan da bolar. Biraq zııalylar qaı memlekette de san jaǵynan kóp bolmaıdy. Búgin saıası partııalar tóńiregindegi pikirtalas olardyń sany tóńireginde bolyp otyr. “Alash” partııasy músheleri san jaǵynan búgingi partııalardan 200 ese kem bolǵanymen zııalylyǵymen eldiń kósemderi boldy. Olar buqara halyqty sosıalızmniń zardaptarynan saqtandyryp, oǵan qarsy turýǵa umtyldy.

Búginde azamattyq qoǵamda zııaly qaýymǵa suranys joǵary, biraq memleket áli de zııalylarymen eseptese bermeıdi. О́zin ár ýaqytta sózsiz, talassyz duryspyn deıtin bılik aqyldy sózge toqtaýdan aýlaq. Sonymen birge ıntellıgensııanyń, sonyń ishinde halyqtyń janyn, tánin emdeıtinderdiń kásibı mártebesi joǵary bolǵanymen, áleýmettik, turmys mártebesiniń tómendigi olarǵa qurmet emes.

О́z áskerin asyramaǵan memleket jat eldiń áskerin asyraýǵa májbúr bolatyny sııaqty, óz ar-uıatyn qorǵaıtyn zııaly qaýymyn, ıntellıgensııasyn syılamaıtyn el de óz ultynyń rýhanı qundylyqtarymen sýarylmaı, bóten jurttyń tilimen sóılep, aqyl-parasatymen ómir súredi. Bul ózin ózi qorlaýdyń, jasyq, oısyzdyqtyń kórinisi, jaramsaq, namyssyz ulttyń amaly.

Búgin bizge ıntellıgensııa qajet emes degen de áńgimeler bar. Telefon ne aspırın kerek pe, televızor ne tank kerek pe — satyp alamyz deıdi keıbireýler. О́z óndirisimizge ózimiz qoja bolmaı, óz baılyǵymyzdy ózimiz ıgermeı, bótenniń arýaǵyna tabyna bersek, bilimge, mádenıetke, tehnıkaǵa suranys bolmaıdy jáne olardyń qoldaýshysy, jaqtaýshysy ıntellıgensııanyń, zııalylardyń yqpaly álsiz bolady.

Qoǵamdyq sanada áleýmettik ádilettiliktiń orny bólek. Ar-uıat, ádilet pen shyndyq ornaǵan jerge ǵana uıalaıdy. Ádilettilikti el halqy qııanat pen ozbyrlyqqa jol bermeý jáne jumyssyzdyq pen kedeıshilikti joıýmen baılanystyrady. Jumyssyz qalǵan qala jáne aýyl adamdary búgin eńbek etip, el qatarly qyzmetker bolǵandaryn ańsap aıtady. Otbasynda tek óz jeke basynyń qamymen shektelip, ózine maman retinde suranys bolmaǵany myńdaǵan el azamattarynyń namysyna tıedi.

Túrik halyqtarynyń ar-namysyn qorǵaǵan Mustafa Shoqaı “Evreıler: Varshavada bir evreıdiń tisi aýyrsa, Amerıkadaǵy evreı yńyrsıdy”, — desedi. Sol tárizdi bizde “Túrik tuqymynan bireý azap shekse, kúlli túrik ataýly azap shegedi deýimiz kerek” degen. Qazaq ta “malym — janymnyń sadaǵasy, janym — arymnyń sadaǵasy” dep ar-uıatty, bereke-birlikti joǵary qoıǵan halyq. О́tken tarıhtyń ultymyzdyń bir tobyn óz rýhanı baılyǵyna ógeı etkeni, búgingi naryq ekonomıkasynyń aqshany alǵa tartyp, uıat, kisilikten aıyryp, qundylyqtarymyzdy arzandatyp, rýhymyzdy jasytqany da belgili. Halqymyzdyń ar-uıaty men namysy HHI ǵasyrda synǵa túsip otyrǵany da anyq. Biraq ultymyzdyń boıynda namys pen ynsap ólgen joq, onyń rýhanı qýaty talaı qıynshylyqtan aman alyp keledi. Táýelsizdik tilimiz, dinimiz ben dástúrimizdi jańartatyn kúnge jetkizdi. Elimizdegi bılik, bilim, mádenıet, áleýmettik júıe ár isti ar men uıatqa jeńdirip, ıgilikke jumyldyratyn zamanǵa bastaıtynyna el senimdi. Búgingi shýaqty naýryz kúnindeı keńpeıildi, keshirimdi halqymyz jamandyqqa jol bermeı, jaqsylyqqa janashyr bolýymen joǵary turatyny sózsiz.

Amangeldi AITALY,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
fılosofııa ǵylymynyń doktory,
professor.

22 naýryz 2003 jyl.