Qazaqstan armııasy

Sársenbi, 28 naýryz 2012 7:37

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

Ulttyq ıdeıaǵa aınalǵan baǵdarlama

1997 jyly Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Respýblıkanyń damýyn «Qazaqstan – 2030» saıası baǵdarlamalyq qujatynda belgiledi. Qujatta memle­ket­tiń uzaq merzimdi damý basymdyqtary anyqtaldy. Onyń ishinde ulttyq qaýip­sizdik birinshi orynǵa ıe bolsa, quramdas bóligi bolyp áskerı qaýipsizdik turdy. «Strategııa – 2030» ulttyq ıdeıaǵa aınalyp, damyǵan jáne gúldengen memleket qurý maqsatyn júzege asyrý búkil qazaq halqyn biriktirdi.

Sársenbi, 28 naýryz 2012 7:37

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

Ulttyq ıdeıaǵa aınalǵan baǵdarlama

1997 jyly Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Respýblıkanyń damýyn «Qazaqstan – 2030» saıası baǵdarlamalyq qujatynda belgiledi. Qujatta memle­ket­tiń uzaq merzimdi damý basymdyqtary anyqtaldy. Onyń ishinde ulttyq qaýip­sizdik birinshi orynǵa ıe bolsa, quramdas bóligi bolyp áskerı qaýipsizdik turdy. «Strategııa – 2030» ulttyq ıdeıaǵa aınalyp, damyǵan jáne gúldengen memleket qurý maqsatyn júzege asyrý búkil qazaq halqyn biriktirdi.

Álem ózgerdi, jas mem­leketimizde jáne onyń Qarýly Kúsh­terin­de ózgerister bolyp jatty. Osynyń bar­lyǵy bolmysqa beıimdelý qajettigine ákelip, Qazaqstannyń jańa áskerı doktrınasyn ázirleýge alǵyshart boldy. Ol 2000 jylǵy 10 aqpanda qabyldandy.

Ekinshi doktrına qolaıly, qorǵanys sıpatyna ıe bolyp, birinshi doktrınadan tujyrymdamalyq jaǵynan erekshelen­di. Munda qaýipsizdiktiń áskerı-ekono­mı­ka­lyq qamtamasyz etilýiniń basty maq­sa­ty, qaǵıdattary men baǵyttary anyq­tal­dy. Atalmysh kezeń – qabyldanǵan Doktrına men Áskerı reforma tujyrym­da­ma­sy jáne Memlekettik áskerı qurylys baǵdarlamasy negizinde shaǵyn, alaıda utqyr áskerlerdiń qajettigimen, armııa­myz­dyń josparly túrde damı bastaǵan­dy­ǵymen sıpattalady. Endi «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń qury­ly­myn ári qaraı jetildirý sharalary týraly» 2003 jylǵy 7 mamyrdaǵy Jar­lyq­qa toqtalaıyq. Munda kórsetilgen sha­ralardy júzege asyrý úsh túrli qury­lymǵa aýysýdy qajet etti, sonymen: Qurlyq áskerleriniń quramyna – «Astana», «Ońtústik», «Batys» jáne «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyqtary; Áýe qorǵanys kúshteri men Áskerı-teńiz kúshteri kirdi. Eki derbes ásker tekteri – Aeroutqyr ás­kerleri – Joǵarǵy Bas qolbasshynyń re­zervi, Raketa áskerleri men artıllerııasy quryldy. Dál osy jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri Bas shtaby­nyń bazasynda jańa áskerı basqarý organy – Shtabtar bastyqtary komıteti quryldy.

Qurlyqtaǵy qurysh qalqan

Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri­niń jaýyngerlik qımyldar men operasııalardy júrgizýge qabiletti, zamanaýı qarý-jaraq pen áskerı tehnıkamen ja­raq­tanǵan neǵurlym kópsalaly ásker túri. О́ziniń áskerı múmkinshiligi boıynsha jeke túrde nemese Qarýly Kúshterdiń basqa da túrlerimen jáne tekterimen bir­le­sip jaý­dyń áskerı toptaryn joıý maq­satynda oǵan qarsy shabýyl jasap ony joıýǵa, úl­ken kólemde soqqy berýge qabiletti.

Onyń basty mindetteri: agressııaǵa toı­tarys berý úshin áskerlerdiń daıyndy­ǵyna qoldaý kórsetý, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń aýmaqtyq tutastyǵy men ege­mendigin, memlekettik jáne áskerı nysandardy, memlekettik shekaranyń qurlyq­ta­ǵy bóligin qorǵaý, bitimgerlik jáne basqa tapsyrmalardy oryndaý. Sonymen, Qur­lyq áskerleri qalaı qurylyp edi?.

Qazaqstannyń Qurlyq áskerleri ege­men­dik alǵan tusta el aımaǵynda orna­las­qan quramalar men áskerı bólim­der­den quraldy desek qatelespeımiz. Any­ǵyn aıtar bolsaq jas memlekette ol kezde urysqa qabiletti áskerı bólimder de kóp emes edi. Qurlyq áskerleriniń negizin Semeıde ornalasqan  birinshi armııalyq korpýs qurady. Onyń quramynda motoat­qysh­tar men tank dıvızııasy jáne kor­pýs­qa baǵynyshty áskerı bólimder boldy. Munda sondaı-aq, jekelegen áskerı bólimder – raketalyq brıgada, artılle­rııa­lyq jáne reaktıvti artıllerııalyq polkter turdy. Munan basqa Otardaǵy dıvızııa men Almaty mańynda orna­las­qan elimizdegi birden bir desantty-shabýyldaýshy brıgada bar edi. Sondaı-aq, res­pýblıka aımaǵynda Eýropadan shyǵa­ryl­ǵan áskerı tehnıkalar sany aıtar­lyq­taı jınaqtalyp, ásirese, tankiler men brondy mashınalar, artıllerııalyq qondyrǵylar ashyq aspan astyn panalady.

El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Jo­ǵarǵy Bas qolbasshysynyń tapsyrmasy boıynsha, osynshama mol muraǵa ıe bol­ǵan jas táýelsiz eldiń Qorǵanys mı­nıstr­ligi aldynda qysqa merzim ishinde atalǵan áskerlerdiń bazasynda utqyr, urysqa qabiletti armııa qurý mindeti tur­dy. Qazaqstannyń shyǵysynda ornalas­qan kúshter belgili bir ýaqytqa deıin saq­taldy, ári qosymsha armııalyq korpýstar qurý da oılastyryldy. Biraq, bul beıbit­súıgish jas memlekettiń bedeline nuqsan keltirer edi, ári buǵan ekono­mıkalyq ja­ǵynan múmkinshilik bolmady. Sondyqtan dástúrli shtattyq úlgiden bas tartyp, ok­rýgter qurý qolǵa alyndy. Sóıtip, Shy­ǵys, Oń­tús­tik, Batys jáne Ortalyq ás­ke­rı okrýgteri dúnıege keldi. Toqsa­nyn­shy jyldardyń aıa­ǵyn­da el Qarýly Kúsh­teri­niń qurylymy reformalanyp, Qarý­ly Kúshter­diń úsh túri – Jalpy maqsattaǵy Kúshter (burynǵy Qurlyq ás­ker­leri), Áýe Qorǵanysy kúsh­teri men Memlekettik shekarany qorǵaý kúshteri engizildi. Keıin Jalpy maqsattaǵy kúshter qaı­ta­dan Qur­lyq áskerleri bolyp ózgertildi. 90-jyl­dar­dyń sońy men 2000 jyldyń basynda Qyr­ǵyz­stan men О́zbekstannyń taýly aı­maqtaryna zańsyz qarý­lan­ǵan qurylym­dar­dyń shabýyl jasaýyna baılanysty taýly jerlerde jaýyn­ger­lik urys qı­myl­daryn júrgizetin arnaıy maman­dan­dyrylǵan bólimshe taýly-egerlik batalony quryldy. Batalonnyń bazasynda keıin brıgada jalaýyn kóterdi.

Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri Qurlyq áskerleriniń jeke quramy ártúrli áskerı jattyǵýlarǵa belsendi túrde qatysyp keledi. Onyń ishinde, ha­lyqaralyq «О́zara is-qımyl – 2009» stra­tegııalyq ko­mandalyq-shtabtyq jattyǵý­lary, «Beıbit mıssııa – 2010» terrorǵa qarsy birlesken ás­kerı jattyǵýlary, «Qa­ra­taý – 2011» tak­tıkalyq-arnaıy jat­tyǵý­lary, «Shyǵys – 2011» birlesken jedel-taktıkalyq koman­da­lyq-shtabtyq jattyǵý­lary, «Ortalyq – 2011» strategııalyq jat­tyǵýlary bar. Bir­neshe jattyǵýlarǵa Reseı Federasııasy Qarý­ly Kúshteriniń bas­qarý organdary men áskerleri de tar­tylǵan bolatyn. Osy jat­ty­ǵýlardyń bá­rinde Qurlyq áskerleriniń áskerı qyz­met­shileri joǵary jaýyngerlik tájirı­be­leri men sheberlikterin kórsetti.

Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teriniń Qurlyq áskerleri áskerı ǵylym men tehnıkanyń arqasynda áskerı iste paıda bolǵan ozyq úlgiler men qarý-ja­raqtar engizilip, is-qımyldardyń neǵur­lym tıimdi tásilderi qoldanylady. Komandırler naqty ári negizdi sheshimder qabyldaýǵa oqytylady.

Jańa ǵasyrdyń basynda el ekonomıkasy jaqsarǵan soń jańa ásker tekteri paıda boldy. Ol – aldymen Utqyr kúsh­teri, keıin Aeroutqyr áskerleri atandy. Búginde Qur­lyq áskerleriniń quramyna kelesi ásker tekteri kiredi. Olar: Aer­o­ut­qyr áskerleri, Raketa áskerleri jáne artıllerııa.

Aeroutqyr áskerleri – el Qarýly Kúsh­teri Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń rezervi bolyp sanalady. Onyń quramyna desantty-shabýyldaýshy bólimsheler, bó­lim­der men quramalar, sondaı-aq arnaıy bólimder, tyl jáne tehnıkalyq qamta­ma­syz etý bólimderi kiredi. Aeroutqyr ás­ker­leriniń arnaıy maqsattaǵy derbes ınjenerlik-saperlik bólimshesi 2003-2008 jyldary Iraktaǵy beıbit­shilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha Koalısııalyq kúshter quramyn­da bitim­gerlik mıssııa atqardy. Qazaq­stan­dyq bitimgerlik batalon beıbit tur­ǵyndardy sýmen, elektr qýatymen qamta­ma­syz etip, Irak aımaǵyn jarylǵysh zattardan zalalsyzdandyrdy. Bitimger­ler­diń kási­bı­ligi men jaýyngerlik sheber­lik­terine sheteldik memleket basshylary men NATO Koalısııalyq kúshteriniń bas­shy­lyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Qarý­ly Kúsh­teri­niń Joǵarǵy Bas qolbasshysy men Irak halqy joǵary baǵa berdi.

Aspandaǵy aıbarly kúsh

Qazaqstan Armııasy qurylǵan soń el­diń aýmaǵynda ornalasqan áskerı áýe kúsh­teri men áýe shabýylynan qorǵanys bólimderi onyń quramyna endi. Ol kezde respýb­lı­ka­daǵy ushý apparattarynyń sany TMD elderi boıynsha tórtinshi orynda bolatyn. О́lshem jaǵynan alyp qara­saq, bul Germa­nııa­nyń áskerı áýe kúsh­teri­men, al str­a­te­gııalyq bombalaýshy ushaqtardyń sany bo­ıynsha Fransııanyń múmkindigimen teń ke­le­tin. Iаdrolyq qarý­dan bas tartqan eli­miz­den strategııalyq quram áketildi. Sany kóp áskerı ushaq­tardy ustap turýdyń qajettigi bolmady. Kóptegen eskirgen ushaqtar esepten shy­ǵa­ryldy. Sondyqtan avıasııalyq park qys­qartýǵa ushyrady. О́kinishke qaraı, Qur­lyq áskerlerin súıemeldeýge óte qajet shabýyl jasaıtyn ushaqtar bolmady, áýe shabýylynan qorǵaýǵa arnalǵan joıǵysh ushaqtar óte az edi.

Toqsanynshy jyldardyń basynda tá­j­irıbeli birinshi, ekinshi klasty ush­qysh­tar­dyń alpys paıyzy óz elderine ketip qaldy. Bul kadr máselesin tez arada sheshý­di qajet etti. Avıasııany áskerı ushqyshtarmen já­ne ınjener-tehnık kadrlarmen qamtamasyz etý úshin Aqtóbe jo­ǵary azamattyq avıasııa ushqyshtar ýchı­lı­shesi áskerı kafedra­sy­nyń bazasynda jáne Azamattyq avıasııa Ult­tyq akademııasynda áskerı fakýltetter ashyldy. Keıin Aqtóbe joǵary azamat­tyq avıasııa ushqyshtar ýchılıshesi Keńes Odaǵynyń Batyry T.Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qor­ǵanysy kúshteri Áskerı ınstıtýty bolyp quryldy. Atalmysh oqý oryndaryn tuń­ǵysh bitirýshiler 1998 jyldan bastap tól áskerimizdiń qataryn tolyqtyrdy.

Búginde Avıasııa áýe qorǵanysy kúsh­teriniń negizgi jalyndy ásker tekteriniń biri sanalady, mańyzdy aýdandar men nysandardy qarsylastyń áýe shabýylynan qorǵaýǵa arnalǵan. Kez kelgen áýe nysanasyn ózi qor­ǵap turǵan nysannan barynsha qashyq­tyqta joıýǵa qabiletti. Qura­my­na Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys jáne Radıotehnıka ásker­leri kiretin Áýe qorǵanysy kúshteriniń qara­maǵynda MıG-31, MıG-29, MıG-27, Sý-27 ushaq­tary men Mı-24, Mı-8, Mı-17V-5, Mı-26 jáne «Hıýı-2» tikushaqtary bar. Qazirgi tańda ásker túri «Evrokopter» tikushaq­tary men An-72 áskerı-kóliktik avıasııa ushaq­tary­men qamtamasyz etilýde.

Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys ás­kerl­eri S-300, S-200, S-125 MK, S-75 syndy zenıtti-zymyrandy keshendermen jaraqtanǵan. Bul qarýlar zamanaýı ushaq­tar men qanatty zymyrandardy kez kelgen bıiktik pen qashyqtyqta atyp túsire alatyn múmkindikke ıe.

Burynǵy jyldarmen salystyrǵanda, ush­qyshtardyń ushý ýaqytynyń kólemi aı­tarlyqtaı ulǵaıdy. 2011 jyly áskerı-áýe kúshteriniń jalpy ushý saǵaty 10 000 saǵat­tan asty. Onyń 1500 saǵaty túnde júzege asty. Myńnan astam ushý aýysym oryndaldy. Tutastaı alǵanda, maıdan­dyq avıa­sııa­nyń bir ushqyshyna 40 saǵat­tan astam ýaqyt bólinse, Armııalyq avıasııa ókilderi 60 saǵattan astam ýaqyt kók júzinde samǵaǵan. Al, áskerı-kólik avıa­sııa­synyń ushqysh­tary­na bólingen ýaqyt 90 saǵattan asady.

Jaýyngerlik oqý men qyzmet úshin jasalyp otyrǵan jaǵdaı men táýliktiń kez kelgen ýaqytyndaǵy turaqty ushýlar – Elbasy – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazar­baev­tyń Áýe qorǵanysy kúshteriniń jeke quramyn daıyndaý sapasyna jete kóńil bólip otyrǵanyn kórsetedi.

Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı dok­trı­­nasynyń erejelerin, Joǵarǵy Bas qol­basshynyń tapsyrmalary men Qor­ǵanys mınıstriniń talaptaryn oryndaý maqsa­tynda Áýe qorǵanysy kúshterinde negizgi kúsh quramalar men bólimderdiń jaýyn­ger­lik qoldanysqa daıyndyǵyn qamta­ma­syz etýge baǵyttalǵan.

Áýe qorǵanysy kúshteri birlesken qazaqstandyq-reseılik «Áýe kúshteri – 2011» ushý-taktıkalyq jattyǵýlaryna, UQShU Áýe shabýylyna qarsy ásker­leri­niń «Jaýyngerlik Dostastyq – 2011» jat­tyǵýlaryna, «Ortalyq – 2011» birles­ken strategııalyq jattyǵýlaryna qatysty. ÁÁK-niń armııalyq avıasııa ushqyshtary NATO-men birlesip jyl saıyn ótkiziletin «Dala qyrany» jattyǵýlaryna qatysyp keledi. Áýe qorǵanysy kúshteriniń ókil­deri Mátibulaqta ótken UQShU-nyń Jedel qımyldaıtyn kúshteriniń birlesken halyqaralyq «О́zara is-qımyl – 2009» jáne ShYU sheńberindegi «Beıbit mıssııa – 2010» jattyǵýlaryna daıyndyq pen ony ótkizýde aıtarlyqtaı mol tájirıbe jınaqtady. Ushý quramy UQShU jáne ShYU kiretin memleket basshylarynan jo­ǵary baǵa alǵanyn aıta ketken jón.

Qazirgi ýaqytta Áýe qorǵanysy kúsh­terinde Áskerı áýe kúshteriniń joǵary synypty avıasııalyq mamandary, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń radıotehnıkalyq jáne zenıtti-zymy­ran­dy eseptoptary jaýyngerlik kezek­shi­lik jasaıdy. Olardyń bári kólemdi taktı­ka­lyq jattyǵýlarda, tájirıbelik sabaq­tar­da jáne memlekettik masshtab­taǵy is-sha­ralarda ózderiniń jaýynger­lik sheber­lik­terin birneshe márte dálel­dep úlgerdi.

Áýe qorǵanysy kúshteriniń negizgi tapsyrmalary: Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń áýe shebin qorǵaýdy qamtamasyz etý; Mem­lekettik, ákimshilik jáne áskerı ny­san­dardyń áýe shabýylyna qarsy qor­ǵa­nysyn nyǵaıtý; Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Qarýly Kúshterin basqa da ásker túrleri men tekterin avıasııalyq qoldaý jónin­degi jaýyngerlik mindet­terdi oryndaý.

Otanǵa qyzmet etý isine áskerı ush­qyshtar ózderin oǵan qaltqysyz tolyǵy­men arnaıdy. Olardyń álemi – aspan. Jaýyn­gerlik ushaqtar barlaý jasaıdy, áýedegi ústemdikti qamtamasyz etý arqy­ly jaýdyń avıa shabýylynan mańyzdy strategııalyq nysandardy, sonymen birge qurlyq ásker­leri men flotty qorǵaıdy. Olar aspan men jerdiń qas sheberleri. Batyr da erjúrek áskerı ushqyshtar Otanymyzdy ózderiniń janqııarlyq eńbekterin arnaıdy.

Teńizdegi tegeýrin

Ásker túri – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen 1993 jylǵy 2 sáýirde quryldy. Qarýly Kúshterdiń basqa túrlerine qaraǵanda, ol kezde jas mem­lekettiń aýmaǵynda aıtarlyqtaı ás­kerı-teńiz bólimderi men bólimsheleri bola qoıǵan joq. Sol sebepti qazaq jerinde áskerı-teńiz kúshterin qurý tyń jerge túren salýmen birdeı boldy desek qa­te­les­­­peımiz. Egemen elimizge KSRO Áskerı-teńiz floty Kaspıı flotılııasynan qal­ǵan kemelerdiń jaǵdaıy áskerı-teńiz kúsh­terin quratyndaı dárejede emes edi. Korablder men katerlerdiń barlyǵy es­kir­gen, keıbiri isten shyqqan bolatyn. Qur­lyq áskerleri men Áskerı áýe kúsh­teriniń quramy zapastaǵy ofıserlerden tolyq­ty­rylǵanyn joǵaryda atap óttik, al te­ńizshi mamandar elimizde joq­tyń qasy edi.

Osyndaı qıynshylyqtarǵa qaramas­tan, toqsanynshy jyldary elimiz mamandardy shetelde oqytýdy uıymdastyra bildi, qa­jet­ti jaýyngerlik jáne kúzet ke­melerin satyp alýdyń amaldaryn qaras­tyryp júzege asyrdy. Qazaqstannyń áskerı-teńiz kúsh­terin qurýǵa umtylysy erekshe boldy. Se­bebi, mol kómirsýtegi men tabıǵattyń sar­qylmas qoryn saqtaý, elimizdiń teńizdegi she­bin qorǵaýdy qamta­masyz etýdi qajet etti. Toqsanynshy jyl­dardyń ortasynda Kas­pıı teńizi aı­maǵynda ornalasqan memleketter arasynda shekarany bekitý jónin­de keli­simder júrgizildi. Munda da Qazaq­stan jaǵy beıbit bastama kóterdi.

Júnis Omar, Qorǵanys mınıstrligi bas­­pasóz qyzmetiniń basqarma bastyǵy, polkovnık.

(Jalǵasy bar).