Qyz jat jurttyq pa?

Seısenbi, 13 naýryz 2012 7:45

Byltyr Ońtústik Qazaqstan oblysynyń bir qyzy sheteldik azamatqa uzatyldy. Kúıeý bala Shymkentke kelip, páter jaldap qaryndasymyzben birge turdy. Ata-anasy ruqsat bergennen soń eline alyp ketti.

Mahabbattary myqty. «Eger úılene almasaq, ǵumyr boıy jal­ǵyz ótemiz», dep serttesipti. Jylap-eńirep otyrǵan qyzy­­­­nyń kóz jasyna kóńili jibidi me, kim bilsin, anasy aqyry batasyn berdi. Alystaǵy qaryn­das­tyń ahýalyn bile almadyq, alaıda qazir sheteldikterge kú­ı­eý­ge shy­­­­ǵýǵa qumar qyzdar kó­beıip ket­keni jasyryn emes.

Seısenbi, 13 naýryz 2012 7:45

Byltyr Ońtústik Qazaqstan oblysynyń bir qyzy sheteldik azamatqa uzatyldy. Kúıeý bala Shymkentke kelip, páter jaldap qaryndasymyzben birge turdy. Ata-anasy ruqsat bergennen soń eline alyp ketti.

Mahabbattary myqty. «Eger úılene almasaq, ǵumyr boıy jal­ǵyz ótemiz», dep serttesipti. Jylap-eńirep otyrǵan qyzy­­­­nyń kóz jasyna kóńili jibidi me, kim bilsin, anasy aqyry batasyn berdi. Alystaǵy qaryn­das­tyń ahýalyn bile almadyq, alaıda qazir sheteldikterge kú­ı­eý­ge shy­­­­ǵýǵa qumar qyzdar kó­beıip ket­keni jasyryn emes.

Muny biz órkenıettiń ól­­­­shem­­­­di órisi turǵysynan qarastyrǵaly otyrǵan joqpyz. Basty gáp qyzdarymyzdyń baı­­­lyq pen ataq úshin bárin de tas­­­­tap júre beretininde. Sonda ult­­­tyq namys, ata-babalar salt-dástúri qaıda qalmaq?

Gı de Mopassannyń «Jezók­­­she» atty patrıotızmge toly áńgi­mesi bar. Kádimgi jezókshe. Ol úshin qaltasy qalyń adam bolsa jetkilikti. Tegine, jasyna qaramaıdy. Kúnderdiń kúninde kezekti klıentin kútip otyrǵan­­da eki el arasynda kóterilis burq ete qalady. Jańaǵy jez­­­ókshe de bárin tastaı salyp, ult namysy úshin qolyna tý ustap, kóterilisshiler qataryna uran­­­da­­typ qosylyp ketedi. О́ziniń kindik qany tamǵan jerdi, otanyn, atamekenin qorǵaýǵa jurt jıirkene qaraıtyn jezókshe de janyn pıda ete alady eken. Mu­ny endi ultjandylyq, el­­­­jan­­dylyq, otansúıgishtik de­­mes­ke ta­ǵy da shara joq. Otan-Ana sha­­­­­­­qyrǵanda eshkim de syltaý-sebep aıtyp, úıinde buqpan­­­­taılap qa­la almaıdy. Rýh myq­tylyǵy degen osyndaı-aq bolar.

Bizdiń qazaq qyzdarynda osy rýh myqtylyǵy, ulttyq namys qaı dárejede? Árıne, barly­­ǵyna birdeı topyraq shashýdan aýlaqpyz, biraq kóringenniń qo­lyndaǵy qýyrshaǵy bolyp júr­gen kimder? Qazaqtyń qarakóz­deri. Qaısybireýlerdiń aıtýynsha, myna Almatynyń ózinde ǵana bir jyldyń ishinde 300-ge jýyq qazaq qyzy qytaı azamatyna turmysqa shyqqan kóri­nedi. Búginde elimizde 30 myń­nan astam qytaı azamaty tura­dy eken. О́z elinde adam ósimin shekteý týraly saıasatqa baılanysty otbasynda bir baladan artyq perzent súıe almaıtyn­dyqtan, Qazaqstannyń ystyq qushaǵyna kelip qulaǵan qudaıy qońsylarymyz qaryndasta­ry­myzǵa qyrǵıdaı tıip jatyr. Turaqty tirkelý úshin olardyń kempir bolsa da jar etip alýdan taıynbaıtynyn biz búgin estip júrgenimiz joq.

Almatydaǵylar endi áke-shesheleriniń, baýyrlarynyń ortasynda shyǵar. Al shalǵaı, jer sharynyń basqa túkpir-túkpi­ri­ne ketken qandastarymyzdyń ha­li neshik?

Qalqataılar qoryqpasyn, bi­rer mysal qarastyraıyq. Byl­tyr «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Avstralııada oqyp júr­gen 22 jastaǵy Saǵynaı degen qyzdy azamattyq nekedegi kúıeýi pyshaqtap óltirdi. Onyń denesi 1 qazan kúni Avstralııa­nyń Brısten qalasynan tabylady.

Saǵynaıdyń súıiktisi Taı­­landtyń týmasy bolyp shyqty. Ol azamattyq nekedegi kelin­she­gine óltirgenge deıin de talaı zorlyq-zombylyq kórsetken kó­rinedi. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligi onyń sońynda qal­ǵan úsh aılyq nárestesin naǵa­shylaryna ápere almaı kóp áýrelendi. Saǵynaıdyń anasy shetelde qyzynan qalǵan qara­shyǵyn baýyryna basqysy kelgen. Taıdan taraǵan jıen týys bolyp ketse jarady. Me­niń óz elim bar dep erteń jer tepkilep otyrsa she?!

Kúni keshe «KTK» telearnasynan kóńil kúńirenterlik taǵy bir keleńsizdikti qulaǵymyz shal­dy. Palestına azamaty Qa­zaq­stanǵa kásip izdep kelip, 18 jyl boıy turypty. Fatıma degen qyzǵa úılenip, bir ul, eki qyz súıipti. Juptary «jaras­qan» ınternasıonal otbasynyń jubaılyq ǵumyrlary osylaı jalǵasa berer me edi, kim bilsin, taıaýda kúıeý jigit taban astynda tús kórgendeı buzylyp sala bergen.

– Anam aýyryp jatyr eken, baryp kóńilin surap qaıtaıyn, – depti ol qudaı qosqan qosa­ǵyna.

Anasy aýyryp jatsa, onyń jolyna kim kese-kóldeneń jatyp alady. «Baryp kel, bizden sálem aıt», dep Fatıma hanym qala beredi. Eki qyzyn anasy men týystaryna kórsetip qaıt­paq bolǵan kúıeý sol ketkennen mol ketedi. Palestınaǵa barý úshin eki ret jolǵa shyqqan Fa­tı­manyń taýy shaǵylyp keri qaıtqan. Sóıtip, aıdyń, kúnniń amanynda Fatıma baýyr eti balalarynan tirideı aırylyp otyr eken.

Endi alys Amerıkadaǵy taǵy bir oqıǵa eske túsip otyr. Osynda oqý izdep kelgen bir qyzymyz azamattyq nekedegi kúıeýine bolysamyn dep adam óltirýge qa­tysyp, aqyry túrmeniń tórinen bir-aq shyqty. Sondaǵy azama­t­tyq nekedegi onyń kúıeýi óziniń kóńildesin óltirgen. Bizdiń qyz sony kómýge kúrek ákelip bergen. Sol kúrek kesir bolyp kezi­gip, temir tordyń azabyn aıtar­lyq­taı tartyp jatqan sııaqty.

Osydan 15-16 jyl buryn Ońtústik Qazaqstan oblysynda táp-táýir qyzmet istep júrgen Lýıza degen kógildir kózdi kúlimkóz ınternet ar­qyly shet elden syńar taýypty dep estigenbiz. Kóp uzamaı-aq ol úı-jaı­yn satyp Avstra­lııa­­ǵa jedel attandy. Artynsha «baqytty­­­myn» degen habary keldi. Kú­ıe­ýi oǵan shet­­­­eldik súlik­­teı avtokólik mingizip qoıypty. Osy tusta biz­ge sheteldik kólik tań­syq boldy-aý shamasy, álgi sýretke suq­ta­na, qyzyǵa, qumar­­ta qa­rasty qarakóz qa­ryn­dastarymyz. Sirá, kóp­shiligi sheteldik kú­ıeýge shyǵýdy armandap ta qaldy-aý deımin. Sodan shyǵar, Lýızamen birge qyzmet istegen Ábdi­má­lik Belgibaev degen ji­git­ten onyń taǵ­­dyry jaıly suras­­ty­rýshylar kóbeıdi. Kóp­shiligi qyz-kelinshekter. Sol Áb­di­málik keıin­nen: «Basynda Lýızanyń ózi de jasyryp júrdi. Alaıda ishqusa bop júr eken, shyndy­ǵyn ózi aıtty. Álgi azamat muny shaqyryp al­ǵanymen, zańdy nekege turmap­ty. Onyń áıeli, ba­­­la-shaǵasy bar bolyp shyqqan. Sirá, Lýıza qyzmetke de tura al­maǵan-aý. Olar bul jaqtyń dıp­­­­lo­myn moı­yndamaıdy deıdi ǵoı. Iá, onyń taǵdyry sondaı», – dedi.

Endi bir qyzymyz aıdy as­pan­nan shyǵarǵysy kelgen bolar, Birikken Arab Ámirlikte­ri­ne ketti. Kúıeýi shirigen baı des­­ti. Anaý dedi, mynaý dedi. So­ńy­ra bildik, bul qyzymyzdyń da mań­daıynyń baǵy ashylmapty. Mun­da kúń retinde ustaıdy eken. Al záýlim saraıda álgi sheıh áıelimen, bala-shaǵasymen turady desedi. Aldamshy sezim­niń arbaýyna túsken qaryndas­tarymyzdyń taǵdyry tym aıanyshty kórinedi.

Iá, óz ultyńdaı qaıdan bolsyn. Jat jurttyń tili de, dini de, ádet-ǵuryp, salt-sanasy da bas­qa. Olardy tolyq meńgerip al­ǵan­sha shydam da shaǵylady. Ekin­shiden, olar jatjurttyq se­ni qalaı qabyldaıdy. Kelimsek kúıeý qolyna qondyrǵansha, dit­tegenine jetkenshe ýádeni úıip-tógip aıamaı berer. Qazaqstannan qaqpaılap alyp ketkennen soń onyń kóz jasyńdy kórýi ekita­laı emes pe?!

Qazaqta tórkin degen bar. Qyz sol tórkinge jıi baryp turýy tıis. Shalǵaıda, óz ortasynan jy­­­­raqta muńyn kimge baryp sha­­­ǵady? Kimge syryn aıtady? Shalqyǵan dáýlet pen jaıly tó­sek úshin arlanbastan sheteldik­tiń jeteginde ketetin kúlimkóz­de­rimiz nege osyny oılamaıdy?

Aryǵa uzamaıyq. Myna ala shapandy kórshilerge ketken bir qaryndasymyzdyń jaıy da máz emes. Otyrsa opaq, tursa sopaq, kún kórsetpegen. Tipti qol kótergen. Jap-jas kelinshektiń soqqydan mıy shaıqalǵan.

Mine, «qandas, tamyrlas, týys» dep barǵan jerimizdiń ózi osyndaı. Basqalar boıjet­ken­de­rimizdi qanshalyqty baqytty ete alady? Basqa jurttyń bo­sa­ǵasynan boıjetken bóten qoraǵa kirip ketken qoı sııaqty teperish kórerine talas joq. Jigitti jaq­sy kórip jar bolǵanymen, túp­tiń túbinde ultyna degen saǵy­nyshy oıanyp, ǵumyr boıy júzin muń kireýkelep óterin kim de bolsa jaqsy sezinse deımiz.

Sabyrbek OLJABAI.

ShYMKENT.