Topjarǵan

Beısenbi, 27 qyrkúıek 2012 7:07

Sherhan Murtaza – 80

«Táńirden basqa suramaı, ul suraǵan urpaqjandy halyqpyz ǵoı. Jasynda erinimiz tushyp súıgeni­miz­diń, eseıgende el qatarynan kórge­ni­mizdiń ózine máz bolamyz. Al endi kópten ozyp, kósh bastap, jurtty toq­tatyp, sóz bastap jatatyn súleı­lerimizdiń jolynda qurban bolyp ketýge peıilmiz. Árbir tushymdy isin, tutymdy sózin estigen saıyn tóbemiz kókke bir-aq eli jetpeı qalyp otyrady. «Qudaıdan azamatty nege suraıdy deısiń!» dep, qaralaı aınalyp-tolǵanyp bitesiń.

Beısenbi, 27 qyrkúıek 2012 7:07

Sherhan Murtaza – 80

«Táńirden basqa suramaı, ul suraǵan urpaqjandy halyqpyz ǵoı. Jasynda erinimiz tushyp súıgeni­miz­diń, eseıgende el qatarynan kórge­ni­mizdiń ózine máz bolamyz. Al endi kópten ozyp, kósh bastap, jurtty toq­tatyp, sóz bastap jatatyn súleı­lerimizdiń jolynda qurban bolyp ketýge peıilmiz. Árbir tushymdy isin, tutymdy sózin estigen saıyn tóbemiz kókke bir-aq eli jetpeı qalyp otyrady. «Qudaıdan azamatty nege suraıdy deısiń!» dep, qaralaı aınalyp-tolǵanyp bitesiń.

Jaratqan Ie de joraly jurty­myzdyń osy bir peıilin udaıy elep-eskerip kele jatqandaı. Sarań taǵ­dyr men sarabdal tarıh ótkeleginiń qaı-qaısysynyń tusynda da az bol­ǵa­ny­men bar ekenine, dara týǵany­­men nar ekendigine kúnine myń shúkirlik aıt­qyzatyndaı alǵadaı azamattardan quralaqan qaldyryp kór­mepti.
Qazirgi qazaq qaýymynyń tap sondaı mańdaıyna ustap, zamanymyzǵa tap kelgen dýlyǵaly narymyzǵa balap, jolyna qoǵadaı japyrylyp, qo­shemet kórsetip júrgen biregeı tul­ǵasy – Sheraǵań, kádimgi Sherhan Murtaza ekendigi daýsyz».
Bul aıtqanym osydan attaı on jyl buryn Astana­nyń aılapat Kongress-holynyń sahnasynan dúıim jurttyń aldynda tebi­rene tógilgen jan syrym edi. Sonda úlken zaldan oryn tımeı, ıin tirese jınalǵan qara orman halyq oryndarynan atyp-atyp turyp, dúrkirete qol soqqan-dy. Ondaǵy sózim de ma­qala kúıinde osy «Egemenge» basylyp edi.
Endi búgin búıtip halyq pen qalamgerdiń bite qaınasyp ketýiniń zańdylyǵyn kún saıynǵy kúıbeń tirliktiń ózinde de úzbeı dáleldep kele jatqan aıtýly aǵamyz – Ardaqty Aqsaqalymyz – attaı seksen jasqa tolyp otyr.
Ol meniń mundaı qoı bastaǵan aı múıizdi aq qoshqarǵa súıkengen toqtyshaqtaı inilik erkeligime apshymaıdy ǵoı dep oılaımyn. Áıtpese, aqsaqal deseńiz, urlanyp kelip, ulpa jerinen shaǵyp alǵan sary shaıandaı kórip, shymbaıyna batyp, jata qalyp týlap, shybyn taıyp jyǵyla­tyndaı qýtaqyr ıegin kórsetip, shát-shále­keıi­mizdi shyǵaratyndar da jetip artylady. Sheraǵań óıtip, jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılat­pas­tyń kergime kerin keltire qoımaıtyn shyǵar dep bilemin.
О́ıtkeni, qaıran qazaǵymyzdyń Aq­saqal deıtin qudaıy quldyq sózi­ne myna bizdiń erinimiz kezerip sýsa­ǵa­ny­myzǵa da kóp bolǵan sekildi. El bol­ǵan soń, estııarsyz bola ma?! Aqy­lyń jetip tursa da aldyndaǵy­lar­dan as­paı­tyn ıbaly halyq edik. Sonymyzdy bilip qoıǵan sumpaıy­lar saqal kórse, saıtan kórgendeı, jıyrylatyndy shyǵardy. Kimdi estııar dep estisek, sońyna ıt qosyp, alastadyq. Ol turǵanda bılik pen baılyqqa da qulaq aspaıtyn, aqyl ústemdiginen birjolata bezindik. Bú­ginde jer be­tinde, mal shetinde jú­retin azyn-aýlaq beınetkerler bolmasa, eshkim ıegine bir ýys túkti jolatpaıtyn boldy. Jasyńnyń qan­shada ekenin sezdir­meý úshin qylmań­daǵan qýlyq baıtaldaı qýtyńdaıtyn qyrma saqal kúı keshtik. Qarap turmaı, onymyzdy má­denıetshildik, jańashyldyq, tipti orys­shyldyq dep óbektedik. Kúni keshege deıin qaýǵa saqal qaraqshy­lary­nan qashyp-py­syp, zorǵa kúneltip kel­sek te, kórip-bilip turyp, solaı ettik.
Sol zamandardan bastap, Aqsaqal degen uly sózden qasıet qashyp, qoldanystan shyǵa bastady. Kórgeni mol, estigeni kóp, jınaǵan tájirı­besi baı adamdardy ǵana Aqsaqal deýshi edik. Ondaı adam dúnıedegi kóp nárseniń parqyn biler-di. Oǵan bitken aqyl kóp kisige bite bermes-ti. Aıtar sóziniń pátýasy bolmasa, anaý-mynaý mojantopaılarǵa eshkim qul­dyq ur­mas-ty. Saqaldy syılaý – tájirıbeni, tárbıeni syılaý edi. Ondaılardyń el ishindegi yqpalyn tárk etý úshin aq­saqalshylyq óńkeı kertart­pashyldyq sanaldy. Sóıtip, el aldynda aqsaqal­dyqtan qadir kete bastady. Olarmen birge bilik, tá­jirıbe, kórgendilik te tuldyrlana tústi.
Sheraǵań sol qıly zamannyń naǵyz talma tusynda dúnıege keldi. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalma­syn­nyń» naǵyz ushynyp tur­ǵan kezi edi. Ony besiktegi sharanaǵa deıin bilip jatty. Talaıy ishekteri shurqy­rap, kóz ashpaı jatyp, tir­shilikpen qosh aıtysty. Otyzynshy jyly týǵandar – dúnıedegi qur­dastary eń az adamdar. Biren-sarandary bolmasa, olardyń kóbin aranyn ashqan ashtyq jalmady. Sheraǵań – sol aman qalǵan azdardyń biri.
Ol ólip-talyp endi altyǵa shyq­qanda, qylyshyn qylshyldatyp taǵy da qyryp-joıý keldi. Sol náý­betten bul shańyraq ta qur qalma­dy. Ákesi Murtaza halyq jaýy atanyp, Sibirge aıdalyp kete bardy. Tiri jetimek jasy on birge qara­ǵan­da, el shetine jaý kelipti. Bir qyr­ǵynnan soń bir qyrǵyn. Kezektesip keldi de turdy.
Elge aqyl aıtar aqsaqaldar túgili japataılaryn japsyra kıip, malǵa ketetin erkek kindik qalmady. Ular­daı shýlaǵan qatyn-qalash qaldy. Kóń sasyǵan aýyldyń qysy-jazy basynan asyp, bitpeıtin de qoımaıtyn qaraı­ǵan sharýasy endi solardyń moınyna tústi. Arasynda kúni-túni zarlaǵan ana­laryna erip, jalań aıaq, jalań bas astyq oryp, shóp tasyp, otyzynshy jyldardyń jetimderi júrdi. Otyz jetiniń náýbetiniń qara sıraqtary masaq terýge jarap qaldy. Al soǵys­tyń aldynda týǵandar kúni-túni tel­mi­rip, jumysqa ketken analaryn tos­ty.
Olardyń kóz ashpaı jatyp tyń­daǵandary saı-súıegińdi syrqy­ra­tar muń men zar edi. Kórgenderi jyrtyq ıin jetimdik bolatyn. Shyn ómirbaıan búgingi eresekterdiń kóbi­ne tán sol sińir sozdy jetimdikten bastalatyn. Ony kórmeı tirshilik keship ketken­derdiki jaı ánsheıin dáýrendeý-tin.
Sherhan Murtaza naǵyz ómir­baıany bar azamat edi. Ári ómir boıy jadynan shyqpastaı estelikterge baı sýretker edi. Ol jaıynda oraıy kelgende sóz ete jatarmyz. Ázirge onyń kórgen-bilgenin umytpaıtyn túıimdi bala bolǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Sherhan aǵa da bala ke­zinde úlkender­diń qolyna sý quıdy. Talaıynyń: «Shyraǵym, ǵumyrly bol! Qataryń­nyń aldy bol! Men sııaqty seksenge jetip, aq saqaldy, sary tisti shal bol. Odan da ótip, atań Jambyldyń jasynan as! Odan arǵysyn óziń bil!» – degen aǵyl-tegil alǵysy men aq batasyn alǵan-dy. «Áýmın!» – dep bir myrs etip, odan ármen qaraıǵy qyzyǵynan qıyndyǵy mol qym-qıǵash shytyrman jolyn jalǵastyra beredi.
Jaryqtyqtardyń aıtqandary kel­­di de turdy ǵoı! Búgin, mine, seksenge jetip, abyroıdyń aq shapanyn jamylyp, birge ósken zamandas­tarynyń shalqar darııa qoshemetin kórip, dúıim jurtynyń dúrildeı bas qosqan dýmandy toıynyń tórinde otyr.
Ol bul kúnge qalaı jetti? Árıne, ońaı jetken joq. Jaqsylyqqa je­tilý men jetýdiń shyrǵalań joldaryn kó­rý­deı-aq kórip ósti. Aldymen ómirge qushtarlyq bala kezindegi Jýaly men Shaqpaqtyń ýys-ýys qıyr­shyqtary men kesek-kesek tastaryn býdaq-býdaq atqylaǵan doly je­lin­deı kóz ashtyrmas sergeldeńderine tótep berýine týra keldi. Beıbaq anasy men baýyrlaryn kóztúrtki tirshiliktiń qaqpaqyl­darynan arashalap qalýǵa májbúr­le­di. Áke jaqqan otty qaıta mazdatýdy armandady. Eline eleýli, halqyna qalaýly bolýǵa tyrysty. Onyń joly – oqý oqyp, mańdaıy terlep, eńbek etý kerek ekenin uqty.
Jer túbindegi Máskeýge attandy. Oqýyn bitirip, qaıtyp kelgesin áýeli kitap baspasyna jumysqa turdy. Odan «Lenınshil jastyń» Qaraǵan­dydaǵy menshikti tilshiligine attandy. О́mirde bolyp jatqan quby­lystardyń astarynda ne bar eken­digine aıryqsha nazar aýdara alatyn áleýmettik kóz­qa­raqtylyǵymen, ony keńinen qamtyp, tereńine boılaı alatyn qalamgerlik qarymdylyǵy­men jastaıynan kózge tústi. Kóp uzamaı ózi istep júrgen gazettiń redaktorlyǵyna Almatyǵa aýysty. Dál sol joly dám buıyryp, bas­pasózde endi-endi kórine bastaǵan juqaltań qara bala jigit kúıinde aldyna baryppyn.
Ol bylaı bolǵan edi. 1963 jyly «Qazaq ádebıetinde» istep júrdim. Qarsy betimizde «Juldyzdyń» redaksııasy edi. Onda óńsheń birinen biri ótken jastar isteıtin. Bári de meniń joldastarym edi. Kúni boıy qastary­nan shyqpaıtynmyn. Bir kúni Qara­ǵandydan úlken konvert keldi. Ishinde konkýrsqa jiberilgen povest bar eken. Aty «Tabylǵan teńiz». Jarysa oqydyq. Shyqqaly jatqan altynshy sanǵa jiberýge usynyldy.
«Juldyzdyń» 1963 jylǵy altynshy sany. Ol qazaq ádebıetindegi eleýli oqıǵa edi. Onda jarııalanǵan jas aqyn-jazýshylardyń shyǵarma­la­ry elimizdiń kórnekti qalam­ger­lerine aldyn ala oqytylyp alynyp edi. Meniń sol sanda jarııalanǵan «Dáýir men dástúr» degen maqalamdy Ǵabıt Músirepov kórgen edi. Eki kún úıine baryp, ózim oqyp bergenmin-di. O jer, bu jerin anyqtap, bir-eki suraq qoıdy da, jaýabymdy estigen soń bıpaz daýsyn saǵyzdaı sozyp; «Jaraıdy. Unat­tym. Usynamyn»,  degen. О́lip-talyp «Juldyzdyń» jastarǵa arnal­ǵan altynshy sany da shyqty-aý!
Tóbemiz kókke jetkendeı qýan­dyq. Sóıtip júrgende bir kúni «Lenınshil jastyń» redaktory sha­qyrtty. Bardym. Ábsattar Bóldek­baev degen buıra shashty, aqquba óńdi, ádemishe kelgen jigit edi… «Kishkentaıyńnan bizdiń gazetpen aralas-quralas ósip kelesiń. Mun­daǵylar seni óz adamyndaı kóredi. Bizge nege jumysqa kel­meı­siń? Ádebıet pen óner bólimine meń­gerýshi etemiz. Jas ádebıetshi­ler­ge qamqorlyq kerektigi jóninde jazyp júrsiń. О́zderińe ózderiń kómek­tes­pegende, kimder kómektesedi?!» – dedi. Oılanyp qaldym. Birazdan soń: «Jaraıdy. Aýylda anam bar edi. Sony kóshirip ákeleıin dep, eńbek demaly­syna shyǵyp edim. Sodan qaıtyp kelgesin, shyǵaıyn», – dedim.
Aýylda bir kúni radıoǵa qulaq qoıyp em, Bóldekbaev sóılep tur. Qaraǵandy oblystyq gazetine redaktor bolyp aýysypty. Ishim jıdip júre berdi. Anadaǵy ýáde qaıda? О́zi aıtyp turǵanynda ornalasyp almaı, nege keıinge ysyrdym?… Sony oılap, qobaljýmen boldym. Dem­alysymnyń sońyna ázer jettim.

Almatyǵa kelip, burynǵy ornymmen habarlassam: «Seni «Lenınshil jastyń» jańa redaktory Sherhan Murtazaev izdetip jatyr. «Qashan keletin edi?» dep bir-eki ret telefon soqtyrdy», – dedi. «Ne bolar eken?» – dep, ishteı abyrjyp, «Lenınshil jastyń» redaksııasyna keldim.
Qaq tórdegi kóldeı terezeniń aldyna kóldeneń qoıylǵan úlken ústel­diń basynda qyrǵı kóz, qıyq qabaq, qara tory jigit ún-túnsiz gazet qarap otyr eken. Esikten kire bergenimde jalt burylyp qarady da, ornynan turyp, ezýin jıyryp, kúlip amandasty. Amandyq-saýlyǵymdy su­rap, ústi-basyma bir qarap qoıdy. Syrtymnan kópten biletinin, shyǵyp jat­qan maqalalarymdy oqyp jú­retinin aıtty. «Tabylǵan teńizimen» bizge shyq­qan maqalamdy da oqydy ma eken? Oqysa, qazirgi ádebıetke kózqa­ra­syma qalaı qaraıdy eken?» – dep oıladym ishimnen. Ne oılap otyrǵa­nymdy bilip qoıǵandaı, ju­lyp alǵan­daı qylyp: «Burynǵy re­daktorǵa bergen ýádeńizge beriksiz be?» – dedi. Basymdy ızedim. «Endeshe, júrińiz, ujymǵa tanystyraıyn», – dep ornynan kóterildi.
Sóıtip, jastar gazetiniń sapyrylysyna tústim de kettim. Bir bólmege bes-alty stol mingestirile qoıylyp­ty. Árqaısysynyń qasynda bir-bir telefon. Bári de qazir múıiz­deri qaraǵaı­daı qaıratkerler bol­ǵan. Ol kezderi ýnıversıtetti endi bi­tirgen qyl­qandaı jastar edi. О́zde­rimizge tıe­si­li tapsyrmalardy qaıda júrip oryndaıtynymyzdy bilmeı­miz. Áı­teýir, aýyzymyz jabylmaıdy. Ba­jyr-bujyr áńgimeleri­miz bir tynbaıdy. Qarq-qarq kúle­tinimiz taǵy bar. Telefondarymyz da kezekpe-kezek be­zildeıdi de jatady. Burynǵy qyz­met ornymdaǵy oqshaý bólme, ońasha ústel, kelip-ketken­dermen ekeýara áńgime, yzylyp-sy­zylysqan sypaıy qarym-qatynastar kózden bir-bir ushty.
Ol tustaǵy Jazýshylar odaǵy bir kezderdegi alys-julystardan shar­sha­ǵan buıyǵyńqy uıym edi. Biraz ýaqyt soǵystan aman qaıtqandardy qyzyq­tap, jas ádebıetshilerdiń keńe­sin ótkizip, maıdangerlerdiń bir tobyn múshelikke qabyldaǵan edi. Búginde qaıtadan múlgı bastaǵan. Anda-sanda esiginen bas suqqandarǵa: «Sender munda ne bitirip júr­gendersińder?»  dep, ápireıe qarap qoıysady. Talantty jastar úıir-úıir bolyp kóshede júredi. Gazetter bir-eki óleńnen ar­tyq baspaıdy. Anda-sanda otyz-qy­ryq kisiniń basyn qosyp, toptama jınaqtar shyǵady. Oǵan bir avtordan onshaqty óleń kiredi. Jastar oqshaý shyqqan aqyndardy ustap alyp, syrahanaǵa ne qymyzhanaǵa aparyp, óleńderin oqıtyn.
Sondaı uıqyly-oıaý halden baıaǵy maıdangerler qaıtyp kelgende bir serpilipti. Sonda qaıta ashylǵan «Qa­zaq ádebıeti» gazetine aqyn Syrbaı Máýlenov redaktor bolypty. 1957 jyly: «Atar bir oǵym bar edi, ata almastan men kettim. Aıtar bir syrym bar edi, aıta almastan men kettim», – dep ol da ornyn bosatypty. Sóıtken «Qazaq ádebıeti» ga­ze­tine 1961 jyly Jumaǵalı Ysmaǵu­lov pen Ǵafý Qaıyrbekov bas­shylyqqa keldi.
Biz tanıtyn jastardyń ádebıet­shiler úıine alǵash bas suǵa basta­ǵany sol tus edi. «Qazaq ádebıeti» gazetinde áli odaqqa alynbaǵan órim­deı jastar Jaısańbek Moldaǵalıev, Qalıhan Ys­qaqov, Ádilbek Abaıdil­danov, Mar­fýǵa Aıtqojına, Muqa­ǵalı Ma­qa­taev jáne men bolyp, qatar istedik. Sol kezde Máskeýde jas ádebıet­shilerdiń semınary óte­tin boldy. Bizden Saıyn Murat­bekov, Qalıhan Ysqaqov, Jumeken Nájimedenov qatyspaq edi. Júrer aldynda ýnıversıtette talqylaý jasaldy. Onda Saıyn týraly Hamza Esenjanov, Qalı­han týraly Zeınolla Qabdolov, Ju­me­ken týraly men baıandama jasadym.
Úsh baıandamany da gazetke jarııalaıtyn boldyq. Sonda Ǵafekeń úsheýi­niń de shekesine «Keıingi tol­qyn – iniler» degen Abaı sózin jazyp qoıýdy usyndy. Jumaǵalı: «Endeshe, sondaı aıdar ashyp, jas ádebıet­shilerdiń shyǵarmalaryn berip tu­raıyq», – dedi. Sol dástúr úrdiske endi aınala bastaǵan kezde, ádebıet pen óner máselelerin sóz etýdegi aǵattyqtary úshin gazet basshysyn qaıta-qaıta joǵary jaqqa shaqyryp ala beretindi shyǵardy. Aqyrynda armıan klassıgi Saıat-Novanyń aýdarmasynda óreskel qate jiberilip, Juma­ǵalı men Ǵafý gazetten ketti. Jastar máselesi jaıyna qaldy.
Dál sol kezde «Juldyzǵa» Ábdijámil Nurpeıisov redaktor bolyp keldi. Munda da apparat túgel jańalandy. Bizde jumysqa birtutas komandamen keletin ádetti áýelde shyǵarǵan da sol edi. Ol kezde odaqqa múshe emes Qadyr Myrzalıev, Asqar Súleımenov, Qalıhan Ysqaqov, Saıyn Muratbekov, Gerold Belger, Zeınolla Serikqalıev, Ramazan Toq­tarov­tar bilekterin sybana iske kiristi. Jastarǵa mundaı qamqor­lyq­tan taǵy da seskenetinder shyqty. Gý-gý áńgime kóbeıdi. Sóıtip júr­gende, ne túlen túrtkenderin bil­meımin, sábılerdi súndetteýdiń paı­dalylyǵy týraly bir akademıktiń maqalasy jarq ete qalǵany. Ábdi­jámil Nur­peıisov dereý jumystan qýyldy.
Dál osyndaı kezde «Lenınshil jasqa» jumysqa kirisken Sherhan Murtazaǵa tyń ıgerip jatqan keń- baıtaq respýblıkada basqa taqyryp jetpeıtindeı, shyǵarmashylyq jas­­taryna qamqorlyqty qazbalaýǵa týra keldi. Alǵashqy kúnderdiń birinde-aq meni ertip, Ortalyq komsomol komı­te­tine bardyq. Onda О́zbekáli Jáni­bekov birinshi hatshy edi. Ideologııany Kamal Smaıylov basqara­tyn. Olar bizdiń jumys jos­parlarymyzben tanysty. Maqul­dady. Shy­ǵar­­mashylyq jastar ke­ńesin quratyn boldy. Onda jastar jınalyp, árip­testeriniń shyǵar­malaryn óz qa­laýlary boıynsha talqylaıtyn edi. Unat­qandaryn gazetke usynady. Keńes jumysyn júrgizý maǵan tapsyryldy. Ondaı tapsyrmalar Almaty qalalyq komsomol komıtetine de berildi. Ondaǵy Sanjar Jandosov, Ǵıbat Myrza­ǵalıev, Ǵaınıken Bıbatyrovalar da qoldaryna túkirip otyr eken. Shy­ǵar­mashyl jastarǵa janushyryp kómektesti.
Alpysynshy jyldardyń urpaǵy bizde de boı kórsete bastady. Ol, árıne, «Lenınshil jastyń» betinen aıqyn kórindi. Biraq bul kópke sozylmady. Máskeýdegi Manejdegi kórme Nıkıta Hrýshevqa unamady. О́ner adamdaryna kóresini kórsetti. Kóp aqyn, jazýshy, sýretkerlerdiń bórik­teri teris kıgizildi. Qazaqstanda da formalıster men abstraksıonıs­ter izdele bastady. Qaıdaǵy bir «ákeler men balalar oıynyn qoz­dyrý­shylar», «urpaqtardy bir-biri­ne qarsy qoıý­shy­lar», «bolashaq Sınıavskııler», «ıdeıalyq jaǵynan bulyń­ǵyr shy­ǵarmalardy qoldaı­tyn­dar» jıi sóz bolatyndy shy­ǵardy. Ortalyq partııa komıtetiniń plenýmynda meniń óleń­derimdi ıdeologııa hatshysy «eskilikti ańsaý» dese, ákemizdeı syılaıtyn bir aǵamyz «baryp turǵan pasıfızm» dep synady. Gazet basshysy da joǵary jaqqa jıi shaqyryldy. О́zime de qaralaı urynatyndar kóbeıdi.
Aqyrynda Sheraǵańa bardym. «О́z erkimmen jumystan ketemin»,  dedim. Aǵam ań-tań otyryp qaldy. Nege renjip júrgenimdi surady. «Gazetke eshqandaı ókpem joq», dedim. Shy­ǵar­mashylyq atmosferanyń bu­zy­­lyp bara jatqanyn, tyrnaq astynan kir izdeýdiń kóbeıgenin, eshkimge zııanym tımeı turǵanda, óz jónimdi ózim tapqanymdy jón kóretinimdi aıttym. Bir saǵattaı áńgimeden esh­teńe shyǵara almaǵan Sheraǵań aqy­ry basyn salbyratyp, orynbasary men jaýapty hatshysyn sha­qyrtty.
Birge istegen jigittermen eki-úsh saǵat birge bolyp, qoshtastyq. Bar­ǵan jerimde de tynyshtyq bermedi. Aqy­ryn­da ádebıet tóńire­gindegi álim­jet­tik degenine jetti. Kezekti áde­bıet quryltaıynda Oljas Sú­leı­menov oryndy aıtqandaı, «jap-jas Asqar Súleımenov pen Kekil­baev óz pikir­lerin aıtqandary úshin bireýi kıno­stýdııanyń qara qyzmetine, bireýi naǵyz soldat­shı­naǵa aıdaldy».
Men sonda «Lenınshil jasta» jumys istegen jyldarymdy uzaq ónerbaıanymnyń eń mándi, eń qyzyq­ty betterinen sanaımyn. Ásirese, Sher­aǵań­nyń adaldyǵyna, bıik adam­ger­shiligine qatty qaıran qa­lamyn. Onyń júrek jylýyn «Le­nınshil jas­ta» da, «Jalynda» da, «Jul­dyz­da» da talaı adamdar óz kózderimen kórip, óz júrekterimen sezindi.
Ádebıettegi jastar endi Sher­aǵań­­dy jaǵalaıtyn boldy. Jumysta asa talapshyl ol shyǵarmashyl jas­tarǵa kelgende erekshe meıirimdi, tipten jumsaq adam edi. Aıtqan usy­nys­taryń aqyldan shyqsa, sózbuı­daǵa salmaı, birden qabyldaıtyn. Ásirese, talantty jastardy nası­hattaýǵa erekshe jomarttyq kórsetti. Basqa baspasózde joly bolmaǵan «Keıingi tolqyn – inilerdi» ózimiz oılap tappadyq dep jatsynbady. Qaıta bul aıdardyń óris aıasyn keńeıtti.
Bul aıdarmen shyqqan talaı aqyndarǵa etekteı-etekteı kólem berildi. Buryn ondaı kólemdi resmı taqyryptardaǵy óleńderge ǵana qııa­tyn. Bizder lırıkalyq óleńderdiń ózderine gazetten tutas bir bet berip júrdik. Alǵash Qadyr Myrzalıev, Muqaǵalı Maqataev, Jumeken Náji­medenov, Ádilbek Abaıdildanov, Sabyrhan Asanov, Qanıpa Buǵybaeva, Qudash Muqashevterge berilgen daladaı-daladaı kólemderdi kórip, úlken aqyndardyń ózderi qyzyqsyn!
Bir kúni redaksııaǵa Syrbaı Máýlenov aǵamyz keldi. Qaltasynan bir býma qaǵaz shyǵaryp, doǵaldaı murnyn toqpaqtaı judyryǵymen bir súıkep ótti. «Mynaý aq óleń túrimen jazylǵan týyndylarym edi. Oqyp kórińdershi!», – dep, gazettiń tolyq bir betke sııatyndaı qylyp, «Aq túnder» degen toptamasyn ákel­di. Oqydyq. Unattyq. Jarııaladyq. Ony kórip daýsy dirildep Ábdilda Táji­baev, gújildep Juban Molda­ǵalıev aǵalarymyz qońyraý shyldyratty. «Áı, bizderdi de basasyńdar ma?». «Sharttarymyzdy orynda­sańyzdar, nege baspaımyz?».
«Aldyńǵy tolqyn aǵalar» degen aıdar solaı týdy.
Buǵan jurt qýandy. Jas aqyn­dary­myz óleńderin qaıta qarap, oqý­shy qaýym aldynda orynsyz qyza­ryp qalmaýǵa tyrysty. Ara-tura: «Lo­te­reıa­nyń tırajyna uqsatyp, bir betke óleń beredi degen ne sumdyq?», – deı­tinderdiń de sózi estilip qalyp júrdi.
Proza mundaı jelpinis bola qoımaıdy ǵoı dep júr edik. Bir kúni Shymkentten Qaraýylbek Qazıev keldi. Qymsyna-qymsyna jazǵanyn usyn­dy. «Báısheshek kóp shyqqan jaz» degen lırıkalyq hıkaıa eken. Álgi aıdarmen gazetke jarııaladyq. Sol-aq eken, Qabdesh Jumadilov, Tólen Ábdikov, Qajyǵalı Muhan­bet­qalıev, Áldıhan Qaldybaev, Satybaldy Narymbetov, Dúkenbaı Dos­janov, Dýlat Isabekovter birinen soń biri kelip, áńgimege qarq qyldy da tastady. Bári de ol kezde stýdentter edi. Ýnıversıtette birge oqyǵan áriptes­terim edi. Oǵan qaraǵan Sher­aǵań joq. Oqyp shyǵyp, qol qoıyp, tıpo­grafııaǵa attandyrýmen boldy.
«Shetel novellasy», «Ǵasyrlar. Elder. Aqyndar» deı­tin aıdarlardy da jastar úshin ash­tyq. Álemdik ádebıettiń úzdik týyndylarymen solar tanyssyn, solar aýdarsyn dedik. Saıyn Muratbekov Iýrıı Kazakov­tyń áńgimesin aýdardy. Atynan basqanyń bári qatyp tur. Olaı aýdaramyz shyqpaıdy, bylaı aýdaramyz – shyqpaıdy. Jel­kemizdi qa­syp tur­saq, ústimizge Marshal Ábdi­halyqov kirip keldi.
«Qaıdan júrsiń?» dep surady Saıyn. Sonda sabazyń: «Áı, bir qyrý-shyrý sharýalarmen odaq jaq­tan kelemin», demesi bar ma?! Alaqaı! Taptyq! Kazakovtyń juqsyz keıipkeri aýzyn ashsa, «tralı-valı» deıtin áń­gimesiniń aty da solaı atalatyn. Aýdar­maǵa da «Qyrý-shyrý» dep at qoıdyq.
Búginderi esimderi kópke ortaq Ázirbaıjan Mámbetov, Ǵazıza Jubanova, Farıda Sháripova, Asan­áli Áshimov, Ánýar Moldabekov, Raıymbek Seıtmetov, Sábıt Orazbaev­tyń alǵashqy shyǵarmashylyq por­tret­­teri «Keıingi tolqyn – iniler» aı­darynda shyqqan-dy.
Jastardyń ádebı jýrnaly men baspasy týraly máselelerdi de biz kóter­genbiz. О́zbekáliniń Torǵaıǵa, Kamaldyń kınematografııaǵa aýysýy bul usynystardy aıaqsyz qaldyrdy. Keıin respýblıka basshylyǵyna Din­muhamed Ahmetuly Qonaev qaıtyp kelgennen soń jastardyń ol qolqasy da oń sheshimderin tapqan bolatyn. Sheraǵań da endi óz bastamalaryn batyl júrgize bastady.
Qyzmeti qaıda aýyssa da, sońy­nan ádebıet pen ónerdegi jastar máselesi birge ere baratyn boldy. Oralhan Bókeev, Farıza Ońǵar­synova, Aqseleý Seıdimbekov, Muh­tar Shahanov, Kári­baı Ahmetbekov, Tólen Ábdikov, Bek­sul­tan Nurje­keev, Dýlat Isabekovter ózderin: «Sheraǵańnyń shekpeninen shyqtyq»  deıdi. Onyń shekpeninen shyq­qandar, sanap ketseń, tipten kóp edi. Oǵan jetpisinshi jyldardaǵy «Jalynda», sekseninshi jyldardaǵy «Juldyz­da», toqsanynshy jyldar­daǵy «Egemen Qazaqstan» men Qazaq televızııasynda istegender men shyq­qandar túgel jatady.
Sol jyldardaǵy ádebıetke degen mundaı qushtarlyq halyq boıyn­daǵy tunyp jatqan talantty otyz jetinshi jyldardyń teperishteri bir­jolata tıpyldatyp, qurtyp jibere almaǵandy­ǵyn, áli de kóne arnanyń sarqylma­ǵandyǵyn kórsetedi. Jappaı qulaq pen tilden aıyrylyp, mesheý halde meńireýlenip qaldy degen halyqtyń urpaq aýyspaı jatyp munsha talpynýy ónerdiń eshqashan óshpeıtindigin, ómirsheńdigin dálel­deı túsedi.
Ádebıettegi bul qubylys meniń esime jutaǵan aýyldyń jurtynda qal­ǵan azǵantaı aryq-turyqtyń bere­ke­li beıbit jaz shyǵa jamyrasyp qaı­ta óriske shyǵa bastaǵanyn elestetedi. Sondaǵy jetim qoshaqan­dardaı bir-birine erip, bir-birine baýyr basqan jas tólderdeı jabysa alǵa umtyla­dy. Ondaıda eshkimdi betinen qaqpaı­tyn, jatyrqamaıtyn, alǵa qaraı um­tyl­dyrmasa, keri ıter­meıtin, júzi jyly, qoly jumsaq baǵbandar kerek-aq.
Bizdiń alpysynshy-jetpisinshi jyl­dardaǵy jas órkender de sondaı meıi­rimdi telmire kútken edi. Alaıda eshkim olardy olaı qabyldaı qoı­mady. Qatyp qalǵan tán men tártip olardyń boıyndaǵy uıymshyldyqty topshyldyq, jikshildik sanap, qyryq saqqa júgirtip baqty. Ol kezde munyń biri de oıynda joq jastardy qasań qaǵıdalarǵa salyp jiliktedi. Mine, sol kezde olarǵa meımandos qolyn usyn­ǵan jastar basylymy ǵana boldy.
Onyń basynda qudaı ońdap, osy urpaqtyń óz ókili Sherhan Murtaza otyrdy. Ol da biz kórgendi kórip, týmaı jatyp ókpesi óshkenderden edi. Qıyr-qıyrdan kelip, jamyrasa tabysyp jatqan jastardyń bárine ortaq aǵa, ortaq qamqor bola bildi. Biz ony sol úshin de jaqsy kóremiz. О́zge­lerden bólekshe qarap, bólekshe tóbemizge kóteremiz.
Shyn máninde, ol kezdegi redak­tor­­lar­dyń eshqaısysy Sherhannyń istegenderin isteýge mindetti emes edi. Kommýnıstik ıdeologııanyń aıt­qa­nymen júrip, aıdaǵanyna kóne berse, bolatyn edi. Biraq adamdar qashan da adam ǵoı. Qansha qalypqa salyp qoı­saq ta, báribir buzyp-jaryp shyǵady ǵoı.
Keńes ádebıetinde Aleksandr Tvardovskıı deıtin aqyn boldy. Valentın Kataev deıtin jazýshy boldy. Ekeýi de eski qoǵamda eleýli oryn ıemdenetin. Aqyndyq, jazýshylyq ónerleri de úlken edi. Biraq, redaktor Tvardovskıı men redaktor Kataevsyz keńes ádebıetinde alpysynshy jyldardan bastap, órken jaıa bastaǵan gýmanıstik baǵyttaǵy izdenisterdi kózge elestetý múmkin emes-ti.
Munyń yqpaly sol kezderdegi ult ádebıetterinen de baıqaldy. Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıt­matovtyń jer júzilik dańqqa bólenýi sonyń aıǵaǵy. Qazaq ádebı keńis­tiginde Sherhan Murtaza dál solarsha eńbek etti. Jylt etken jaqsylyq­tarymyzdyń bárin terip ap, tóbesine kóterdi. Ol «Lenınshil jasta» júrip, qazaq áde­bıetshileriniń úlken tobynyń tu­saýyn kesti. Al «Ja­lyn­ǵa» kelip, olar­dy qalyń oqyrman qaýymǵa tanystyrdy. «Juldyz» ben «Qazaq ádebıetine» olardy el ómirin zerttep, shyn mánindegi áleýmettik aıqastar­dyń úlken sarbazdary bo­lýǵa tárbıe­ledi. Ol basshy bolyp istegen jyldar ár basylymdardyń tek óz ómirlerin­degi ǵana emes, búkil qazaq baspasó­zine áser etti. Árqaı­sysy jas qazaq ádebı oıynyń erjetip, eseıýine qyzmet etti.
Ol jyldary «Lenınshil jasta», «Jalynda», «Juldyzda», «Qazaq ádebıetinde» Sherhan Murtaza emes, basqa redaktor otyrsa, qazirgi Sher­aǵańnyń shekpeninen shyqtyq dep, shal­ǵaıyna jarmasyp júrgender bolar ma edi, bolmas pa edi, kim bilipti?!
Ol ádebıetke tek bir ózi ǵana kelip qoıǵan joq, jazýshylardyń tutas ál­deneshe urpaqtarynyń kelýi­ne kómek­testi. Bul Sherhan Murta­za­nyń qazaq rýhanııatyna qosqan eń keleli úlesi edi. Bul úshin oǵan tek keshegi shákirt­teri ǵana emes, búkil qazaq qaýymy qansha ret ornynan turyp taǵzym etse de, kóptik etpeıdi.
Redaktor Sherhan Murtaza «Jalyn» men «Juldyzda» júrip, óner jolynyń tym názik ári shetin ekenin uqty. Osyny uqqandar men uǵýǵa tyrysqandarǵa ǵana qyzmet etýge umtyldy. Qudaıǵa shúkir, izdenimpaz redaktorǵa senetinder men eretinder kóbeıe túspese, azaıa túspeıdi. «Qazaq ádebıetinde» istegen jyldar onyń azamattyq bolmysynyń ashyla, tolysa túsken kezeńi boldy. Ol qazaq qaýymynyń da rýhanı túlep, saıası eseıip, jańa qubylystar men ózge­ris­­terge ilese qalyptasyp, ishteı damýǵa ázirlene bastaǵan tusy edi. Aqtańdaq­tar tutasa siresip jatqan tarıhymyz­dyń ótkelderine, týǵan tilimizdiń shamalyda qatarǵa qosyla almastaı bolyp múshkildenip bara jatqan jaı-kúıine, tól tabıǵaty­myz­dyń odan da aıanyshty ekologııa­lyq problemalaryna, ádet-ǵuryp­ta­ry­myzdyń azyp, tur­mys-salt­tary­myzdyń kóz aldymyzda joǵa­lyp jat­qandyǵyna, kónelikti tarıhı já­di­gerlikterimizdi kósheli nası­hat­taýǵa alǵash qalam tartqan Sherhan Murtaza jetekshilik etken «Qa­zaq ádebıeti» ǵana edi. Ol óz tusynda tuspaldap bolsa da, bir kezde Alash kósemderi aıtqan áńgimelerdi asqan jitilikpen jalǵastyra bildi. Onyń halyqtyń izdep júrip, oqıtyn súıik­­ti gazetine aınalýy da son­dyqtan edi.
«Qazaq ádebıetinde» jınalǵan áleýmettik kapıtaly Sheraǵań «Egemen Qazaqstanǵa» kelgennen soń tip­ten qordalana tústi. Burynǵy ádebı tásilmen janamalap sóz bolatyn ashy shyndyqtar endi ashyqtan ashyq aıtyla bastady. Bul tustaǵy basylym eldiń naǵyz qulaǵy, tili, kózi bolyp, naǵyz ulttyq gazetke aýysty. Endi ol tek ádebı qaýymdy ǵana qaýzap qoı­maı, búkil ulttyń arǵy-bergisin qoz­ǵaıtyn orasan zor ıdeıalyq yqpalǵa ıe boldy.
Sherhan Murtaza Qazaq televı­zııa­syna barǵan jyldary respýblıka jurtshylyǵy táýelsizdikke qol jet­kizgen-di. Elimizdiń endi qaı baǵytta damyp, kósegesiniń qalaı kógeretinin ekran aldynda, dastarqan basynda talqylap, búkil Qazaqstandy sol tal­qylaýǵa taıly-taıaǵy qalmaı qa­ty­­satyn, úlken májilis zalyna aınaldyrdy. Sóıtip, halyq kóńilinde Mur­ta­za respýblıkadaǵy bes-alty sheshý­shi tulǵanyń biri bolyp shyqty.
Mundaı tulǵaǵa kósemsózdiń top­jarǵan shyn dúldúli ıe bolmaǵanda, kim ıe bolady?! Jerlesteri Joǵarǵy Keńeske múshe etip saılady. Sodan kúni keshege deıin ulttyq Parlament minberindegi aldyna jan salmaıtyn shyn sańlaqtyń ózi bolyp keldi. Eki kózin ejireıtip, tarǵyl murtyn tiki­reıtip, qaqpaq jaýyrynyn kúdireı­tip, zilman judyryqtaryn óńmeniń­nen ótkize túıip, shatynaı estiletin únjarǵyǵa sańqyldaı til qatyp, ekran­ǵa ol shyǵa kelgende, qazaq bala­synyń dastarqanynda kim otyrsa meıli dýyldata qol soǵary sózsiz. Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin súıikti dilmarynyń ár sózin qalt jibermeı, qulaǵyna quıyp ba­ǵa­ry da daýsyz. Ol sóılegende búkil el tebirenedi. Ol synaǵanda óńme­niń­nen ótkize, saı-súıegińdi syr­qyra­ta, jer-jebirińe jetkize, jer tistete synaıdy ǵoı. Qarap otyryp, qalpaǵyńdy shaıqap, áı, aıyzyń bir qanady ǵoı. Halyqtyń kóńilindegini aıtyp, keńirdegindegini qozǵaıdy ǵoı. Ár sózi jurttyń oıyndaǵymen dóp túsedi ǵoı. Mundaı dál tıgizer sóz mergendik týǵan halqynyń aryn arlap, joǵyn joqtap, birge muńaıyp, birge qýanyp júrgenderden ǵana tabylady ǵoı.
Mundaı óz halqymen bite qaınas­qan tutastyq Sherhan Murtaza shy­ǵarmashylyǵyna áýelden tán edi. Ol ne týraly jazsa da óz basynan alatyn. О́zi týraly jazatyn. Onyń eń alǵashqy ózi kórip júrgen jáıt­terden jazylǵan áńgime-povesteriniń qaı-qaısysynan da jadaý ıin, jyr­tyq ókpe balalyq shaǵy syǵalap turatyn. Ol maıdannan qaıtpaı qalǵan belgisiz soldat balasynyń tóbesinde oınaǵan bultsyz kúngi naızaǵaı-tyn. Ushy-qıyrsyz dala­daǵy ushan aýyldyń qıqy-jıqy kóshelerinde bireýge kóri­nip, bireýge kórinbeı migirsiz júrip jatatyn myltyqsyz maıdan-tyn. Sol aýyldan attanǵan qııalshyl balanyń tapqan teńizi men tapqan qara marja­ny-tyn. Baı bolyp, barsha muratyna jetip jatqan eshqaısysy joq. Biraq tý alys kókjıekten jyltyńdaǵan názik sáýle júrekke ájim túsirmeı­tin. Bárine de qyryq birinshi jylǵy kelin­shektiń óńi men túsindeı baıyrǵy jaılar, baıyrǵy kepter ózek bolǵan-dy. Qýanysh kóksep, baqyt ańsaǵan elegııalyq ahýaldar edi. Jýrnalıst qalamyna tán shynaıy eskızder birte-birte shyrǵalań­dar men shytyr­man­darǵa toly salaýatty prozaǵa ulasa­dy. Eshqaısy­synda emeýringe aldan­ǵan sentımentalızm joq-ty. Shyrqy­raǵan shyn­dyq-ty. Jan shydatpaı bebeýletken drama. Tóten kollızııaǵa aınalǵan baıyrǵy kórinister-di.
Soǵys salǵan sergeldeńderdiń qa­nyn erkekter tógedi de, sherin áıelder shertedi ǵoı. Soǵys tek áıelder kózimen úńilgende ǵana bar shynyn aıtatyn zulmat qubylys. Sherhan Mur­tazanyń «Aı men Aıshasy» eshqandaı ásire dramatızmsiz zulymdyq tabı­ǵa­tyn ashqan izgilikti epopeıa. Shaǵyn da bolsa, myǵym. Jıyrmasynshy ǵa­syr­da bolǵan áleý­mettik epıdemııalardyń tóbesimen dáp túsken mundaı týyndylar bizdi qatty tolǵantady ári oılantady.
О́ıtkeni, ol ne jazsa da, ózi bas­tan keshpese de, kózi kórgen, kóp te­biren­gen jaǵdaılaryn jazatyn. Tipti ózi kórmegen Turar Rysqulov týraly jaz­ǵandarynan da Sherhan kókiregin­degi sher-shemen aqtaryla­tyn. Jastaıynan óz ákesi Murtaza sóz bolsa, onymen birge aıtylatyn «rysqulov­shına» degen sózdiń shyn maǵynasyn bilýge qumartatyn. Sóı­tip júrgende «Sosıalıstik Qazaq­standa» istep júrgen Kım degen retýsh sheberiniń bir eski sýrettiń betin úshkir pyshaq­pen tyrnalap otyr­ǵanynyń ústinen shyǵady. Qasyna baryp ne istep jatqanyna úńiledi. «Bilmediń be? – dep suraıdy Kım. – Bul Rysqulov qoı!» Tula boıy tyz ete qalady. Nomer shyqqan soń, sýretti jalynyp-jalpaıyp surap alady.
Sodan bastap bul jumbaq taǵdyr týraly materıal jınaı bastaıdy. Otyz jyl ómirin jumsaǵan úlken eńbegin bitiredi. «Otyz jyl boıy sizbenen qol ustasyp birge júrdim, birge turdym. Otyz jyl boıy jan-dúnıemdi, oı-sanamdy bılep, uzaq saparǵa jol bastadyńyz. Ol asa qıyn jol edi. Bireýler aıtty: bul jolǵa beker tústiń, jete almaısyń, dedi. Bireýler aıtty: qolyń kótere almaıtyn shoqpardy belińe beker baılaı­syń, dedi. Bireýler aıtty, sheti joq, shegi joq muhıtqa túsip kettiń-aý, baı­ǵus, batyp ketpeseń jarar edi, dedi. Olardyń aıtqany ras edi. Men kóp maltyǵyp, kóp tunshyqtym. Jaǵalaý­ǵa jete almaı, batyp ketýim ábden múmkin edi. Biraq Turar, kóke, ózińiz alyp shyqtyńyz», dep Sheraǵań óziniń otyz jyl joldas bolǵan keıipkeri rýhymen osylaı qoshtasady.
Bul aıtyp otyrǵany ımandaı shyny edi. Kóp ýaqytqa deıin Turar­dyń aty qaqpaqylǵa aınaldy. Uzaq jyl ústemdik qurǵan qoǵamdyq sana ony ólerdeı jek kórdi. Ultshyl sanap qýdalady. Tipti basyn oqqa tikti. Ol kezde eshkim, árıne, ol jaıynda aýzyn ashqan joq. Jeke adamǵa ta­bynýshy­lyq áshkerelengennen keıin ol aqtal­dy. Biraq, sonda da ol týraly jumǵan aýyz jumýly kúıinde qaldy. Táýekel­ge bel baılaǵan tek Sherhan boldy. Onyń mundaı batyl­dyǵyn keıbireý­ler kústánalady. «Ekeýi de bir atanyń balasy ǵoı!»  dep, ıt jylǵy qýrap qalǵan shal­dardyń basyn aýyrtty. О́mir ózgere tústi. Alashorda aqtaldy. Álgindeı káýkildekter aıaq astynan «alashshyl» bop shyǵa keldi. Olar endi Turardyń keńes kezindegi iri qaı­ratker ekendigin Sherhannyń betine basyp, mansuqtaýǵa kúsh saldy. Jazýshy aıtqanynan qaıtpady. Jazǵa­ny­nan tanbady.
Sonda Sherhan somdaǵan Turar kim edi? Bul jaıynda men sol kezdiń ózinde: «Dáıim qapy ketip kelgen ákege ul bolý men dáıim qapy soǵyp qala beretin halyqqa kósem bolýdyń ashysy mol, tushysy tapshy taqsy­ret­ti taǵdyrynyń taǵylymy dál búgingi bizderge kerek. Armanyna zamany, aqylyna qoǵamy der kezinde qulaq aspaı, dáıim kijinýmen ótken pushaı­man tulǵalardyń tusaýly taǵ­dyryn Sherhan óz kózimen kóre júrip, óz basynan ótkere júrip beınelegendeı. Janyń túsingen aqı­qat­qa jappaı des berip, jappaı umty­lys týmaǵan jerde qaı qaýymnyń baǵy janǵan?! Jalpynyń baǵy jan­baǵan jerde qaı jalqynyń ilgeri atta­ǵan qadamy keri ketpegen?! Turar­dyń keshkeni de sol ker taǵdyr edi. Onyń janyn jegideı jep bitken ımandaı sengen aqıqaty­nyń aldamshy, ańsap jetken armany­nyń aqqap­tal tarıhtyń kezekti bir qyljaǵy, jaı ánsheıin jalǵanshylyq bolyp shyqqandyǵy edi. Báriniń de máńgilik qııaly ekendigin moıyndaý­dyń aýyr­lyǵy edi. Ol bul jolǵa bir basynyń baǵyn oılap túspep edi, esesi ketip, eńsesi jyǵylyp kelgen elin oılap túsip edi. Saýabyn alam ba dep júrgende, obalyna qalǵanyna kúıine kúızeledi», – deppin.
Sol sózim sóz eken. Sherhan somdaǵan Turar beınesi týraly búgin de sony aıtamyn. Ol naqty derekterden bir eli de alystamaı otyryp, Turar beınesin jasady. Bul batys ádebıetinde kúni búgin ústemdik qur­ǵan jýrnalızm baǵytyna tán edi. Ol tek qujattarǵa súıene otyryp, naǵyz belletrıstıka bere alatyn áserlilik­ke jetti. Sherhan Murtaza da sol stılge súıene otyryp, súıik­ti keıip­keri týraly bes tomdyq hamsa jazyp shyqty. Bul da kóneni shıyrlaý emes, tyńnan tartqan sony súrleý edi.
Romanda el úshin etken alapat eń­beginiń esh ketkenine ókingen azamat­tyń adam tózgisiz tragedııasy egjeı-tegjeıli ashylady. Bul gýmanıstik ádebıettiń ejelden bergi úrdisterin belletrıstıka men derektiliktiń irge ajyratpas birligine súıene otyryp, ilgeri damytý edi.
Biz abyroıly azamat, aıtýly perzent, súıikti qalamgerdiń kóp qyrly kelbetiniń tek ekeýine ǵana toqtadyq.
Rýhanı ustazdyq pen sýretkerlik batyldyqtyń adam tańǵalardaı óne­gesin kórsetken Erine Eli qandaı qurmet kórsetse de laıyq.
Ábish KEKILBAIULY,
Qazaqstannyń Eńbek Eri, 
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyq jazýshysy.
 Sýretti túsirgen 
Erlan OMAROV.