Máselen, orys tilindegi bir ǵana «ası» jurnaǵymen jazylatyn termın sózderdiń uzyn sany 884 eken: avıasııa, assosıasııa, adaptasııa, assıgnasııa, varıasııa, globalızasııa, deklarasııa, prıvatızasııa jáne t.t. Ulttyq zańnama termınderiniń qoryndaǵy shet tilinen engen termınderdiń bári bolmasa da, deni búgingi tańda orys tilindegi osy «ası» jurnaǵy arqyly jazylǵan nusqasynda qoldanylady. Munyń basty sebebi qazaq tilinde onyń dál maǵynasyn beretin balama sózderdiń bolmaýy jáne zań normasynyń mánin asha almaıtyndyǵynan degen paıymnan týyndap otyr. Áıtse de maǵynalyq jáne zańı normasy jaǵynan shet til termınderine qazaqsha balamasy sátti tabylǵan termınderdiń ulttyq tilimizdegi zańı qoldanysqa engen mysaldary da az emes, aıtalyq, úgit (agıtasııa), jekeshelendirý (prıvatızasııa), qaýymdastyq (assosıasııa), qujattama (dokýmentasııa), jahandaný (globalızasııa), jarııalanym (pýblıkasııa), ortalyqtandyrý (sentralızasııa) jáne taǵy basqalary. Qazaqsha jurnaqtar arqyly da osy tektes termınder ózderiniń túbirlik negizin saqtap, termındik qorymyzdan oryn alǵan, máselen, rotasııa – rotasııalaý, demokratızasııa – demokratııalandyrý, hımızasııa – hımııalandyrý, elektrofıkasııa – elektrlendirý.
Etnomádenı birlestikterdiń ókilderimen kezdesý barysynda aıtqan Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, professor Erden Qajybektiń biz qazaq tiliniń fonetıkalyq, orfoepııalyq jáne basqa da normalaryn buzbaı, sheteldik termınderdi qazaqsha aıtýǵa tıispiz. Bul búkil álemde qoldanylyp otyrǵan tájirıbe degen pikiri óte oryndy. Onyń aıtýynsha, eger shet tilge ǵana tán áripter álipbıde bolmasa, termın aýdarylýy tıis. Búginde qazaq tilinde 30 mıllıon sóz bar. Aldaǵy birneshe jylda sóz sany 100 mıllıonǵa jetýi múmkin. Osynshalyq til baılyǵymen termınderdi aýdarýda qıyndyq týdyrmaıdy.
Latyn grafıkasyna kóshý tek álipbı aýystyrýmen ǵana shektelmese kerek. Bul – shyn máninde úlken reforma, ulttyq tilimizdi jańǵyrtýdaǵy, tipti aýqymdy turǵydan alǵanda, ulttyq sanamyzda rýhanı jańǵyrtý baǵytyndaǵy reforma. Árıne kez kelgen reforma qıyndyqsyz iske asa qoımaıtyny belgili. Sol sebepti, latynǵa kóshý barysynda, bizder dybys-árip-emle úshtiginiń tutastyǵyn ǵylymı-tájirıbelik ári ádistemelik turǵydan ushtastyra bilýimiz qajet.
Qoǵamnyń rýhanı damýyna jańa úrdis berip otyrǵan bul reforma memlekettik tilimizdiń mártebesin kóterýge de zor úles qosady. Sol turǵydan kelgende ulttyq álipbıimizdi latyn grafıkasyna negizdeý – ýaqyt talaby. Álemdegi 200-den astam memlekettiń 112-si, bylaısha aıtqanda, álem halyqtarynyń 60 paıyzy, ıaǵnı 4,5 mıllıardy ózderiniń jazý-syzý mádenıetinde latyn álipbıin qoldanady eken. Ejelgi tól jazýlarynyń dástúrinen aınymaı kele jatqan Qytaı men Japonııa sııaqty órkenıetti elderdiń ózi de sońǵy jyldary barlyq jarnama agenttikteriniń aqparattyq atalymdaryn latyn álipbıimen jaza bastaǵany da barshaǵa málim. Mine, osy derekterdiń ózinen-aq latyn grafıkasynyń dúnıe júzi aýmaǵyndaǵy mańyzynyń aıryqsha mánge ıe bola bastaǵanyn ańǵarý qıyn emes.
Latyn álipbıine kóshý tilimizdi shubarlandyrýdan aryltady desek, ulttyq zańnama termınderiniń de sapalyq jaǵynan oń ózgeristerge ushyraıtyny aqıqat. Osy kezge deıin kırıll grafıkasynyń yqpalymen durys jazylmaı, orys tiliniń fonetıkasyna saı aıtylyp, jazylyp kelgen birqatar termınder óziniń shynaıy ulttyq sıpatyn ıelenedi. Bul birinshi kezekte zańnama termınderine de qatysty másele. Búgingi tańda jınaqtalyp, saralanǵan jáne zań leksıkasynyń negizin qurap otyrǵan, qoldanysqa engen termın qoryn latyn álipbıine kóshirýge yńǵaılaý jumysy qazirden bastap qolǵa alyna bastaýy tıis. Respýblıkalyq Quqyqtyq aqparat ortalyǵynyń qorynda jınaqtalǵan zańnamalyq qujattardyń termınologııasyn jańartylǵan orfografııa men emleniń negizinde saralaý arqyly latyn negizdi ulttyq álipbıdegi ár salanyń quqyq termınderiniń tutastaı bir júıeli standartyn jasaýǵa bolady. Memlekettik tildegi ulttyq zańnama mátininiń latyn álipbıinde jazylýy leksıkalyq, termınologııalyq jańa sapalyq ózgeristerdi qamtıtyny aıqyn. Kırıll álipbıinde qoldanysqa engen búgingi termınderdiń aıtylýy (orfoepııasy) men jazylýy (orfografııasy) latyn grafıkasynda ana tilimizdiń tolyq zańdylyǵymen jazylýǵa tıis. Ulttyq zańnama lıngvıstıkasynyń negizin jasaıtyn termınderdiń, ásirese halyqaralyq ortaq qoldanystaǵy, túbiri latynsha jáne Eýropanyń basqa da tilderinen engen termınderdiń latyn álipbıinde qazaqshalanýy muqııat saralaý men izdenisterdi talap etedi. Bul zańnama termınderin qazirden-aq ulttyq tilimizge birjola beıimdeý jumysyn jandandyratyny sózsiz.
Mádı AIYMBETOV,
Qazaqstan Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń múshesi
