Tuńǵysh derbes prokýror

Seısenbi, 9 sáýir 2013 1:42

О́tken ǵasyrdyń 37-shi jyldaryndaǵy zulmat tarıh betterinen eshqashan óshpek emes. Osy kezeńde qazaqtyń qanshama zııaly azamattary qýǵyn-súrginge ushyrap, jazyqsyz atylyp ketti. Sol asyldarymyzdyń qatarynda Qazaqstannyń tuńǵysh prokýrory, belgili memleket qaıratkeri, týǵanyna 115 jyl tolǵan Súleımen Esqaraev ta bar edi.

Seısenbi, 9 sáýir 2013 1:42

О́tken ǵasyrdyń 37-shi jyldaryndaǵy zulmat tarıh betterinen eshqashan óshpek emes. Osy kezeńde qazaqtyń qanshama zııaly azamattary qýǵyn-súrginge ushyrap, jazyqsyz atylyp ketti. Sol asyldarymyzdyń qatarynda Qazaqstannyń tuńǵysh prokýrory, belgili memleket qaıratkeri, týǵanyna 115 jyl tolǵan Súleımen Esqaraev ta bar edi.

Súleımen Esqaraev Syrdarııa gýbernııasy Qazaly ýezine qarasty Qýańdarııa bolysynda (qazirgi Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdany) 1897 jyly týǵan. 1909 jyly jasy 12-ge tolǵannan kirpish zaýytynda jumys istep, eńbek jolyn tym erte bastaǵan ol 1912 jyly temir jol stansasyna jumysshy bolyp aýysady. Al 1916 jyly Perovsk deposynda balǵashy bolyp ornalasady. Osynda kelgesin saıası saýatyn ashyp, revolıýsııalyq kúreske qatysa bastaıdy. Sondyqtan da ózin belsendilik jaǵynan tanytqan jas qazaq jumysshysy 1918 jylǵy qazanda Perovsk ýezdik komıteti bolshevıkter qataryna qabyldanady.

Súleımen osy kezden bastap partııa jumysyna belsene aralasa júrip, revolıýsııa isi úshin shyn kúresker eke­nin kórsetedi. Sol jyldary Perovsk partızandar otrıa­dynyń quramyna kirip, Aqtóbe jáne Chernıaev maıdandarynda soǵysady. Keıin Tashkenttegi Osıpov kóterilisin basýǵa qatysyp, Keńes ókimetine berilgendigin taǵy dálel­deıdi. Batyl jigittiń osy kez­degi keı­pin kórgen kórnekti jazýshy Sábıt Muqanov keıin óz esteliginde ol týraly «Azamat soǵysyna qatynasyp, aqtar men basmashylardy joıysqan Esqaraev jaýdy áshkereleýdiń, joıýdyń talaı tásilin bilip, sheber qoldanady eken. Aryq deneli, qara óńdi onyń keskini óte sýyq jigit bolatyn. Soǵan tap jaýyna qarsy júrgizip jatqan qatty qımyly qosylǵanda, jaý deıtinderdiń odan záresi ketip, qarsy kelmeýge, kózine kórinbeýge tyrysady eken. Súleımen Esqaraev sol bir kezeńde tap jaýyna eń qatal adamnyń biri boldy»,  dep jazypty.

Azamat soǵysy aıaqtalǵannan keıin S.Esqaraev jergilikti jerdi kadr­men nyǵaıtýǵa edáýir atsalysqan. 1919 jyly Aqmeshit ýezdik partııa komı­teti ony Tashkenttegi keńestik partııa mektebine oqýǵa jiberedi. Ony bitir­gennen keıin Syrdarııa obkomy men oblystyq atqarý komıteti Cher­nıaev (qazirgi Shymkent) qalasyndaǵy Ke­ńester sezin shaqyrý jónindegi nus­qaý­shy etip taǵaıyndaıdy. Túrkistan kompartııasynyń basshylyǵy bolsa, sol sát ony jumysshy ortasynan shyqqan belsendi uıymdastyrýshy dep tanyp, jaýapty ýchaskelerge jumsap otyrady. 1921 jyldyń qańtar-sáýiri aralyǵynda S.Esqaraev Tashkent oblystyq tótenshe jaǵdaılar komıteti tóraǵasynyń orynbasary, 1922 jylǵy tamyzdan 1923 jylǵy mamyrǵa deıin Aqmeshit ýezdik qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarady. 1923 jylǵy mamyrdan 1924 jylǵy naýryzǵa deıin Tashkenttegi Túrkistan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıteti hatshysynyń orynbasary, 1924 jylǵy naýryzdan jeltoqsanǵa deıin Syrdarııa oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1921-1925 jyldary Túrkistan Ortalyq atqarý komıteti men Túrkistan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń múshesi boldy. 1924 jyly Syrdarııa jáne Jetisý oblystarynyń kommýnıst basshy qyzmetkerleri Qazaq AKSR-niń memlekettik organdaryndaǵy basshy qyzmetterge jiberilgende, olardyń arasynda S.Esqaraev ta bar edi. Ol 1925 jylǵy sáýirden 1928 jylǵy qańtarǵa deıin Qazaq AKSR Ishki ister halyq komıssarıatynda jumys istep, QazSIK-tiń múshesi boldy, al 1929 jyldyń basynda Orynbordaǵy Qazaq AKSR-iniń ólkelik mılısııa mektebiniń bastyǵy qyzmetine jiberilip, tuńǵysh mılısııa mektebin qurýǵa qatysty. 1930 jylǵy aqpannan tamyzǵa deıin Almatydaǵy joǵary tehnıkalyq oqý oryndarynyń daıyndyq kýrsynda oqyp, Máskeýdegi josparlaý akademııasynyń energetıka bólimine oqýǵa túsedi. 1933 jylǵy naýryzda akademııa­ny úzdik bitirip, Petropavl qalasynda ornalasqan Qaraǵandy oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine jiberiledi.

Súleımen Esqaraev 1936 jyly Ádi­let mınıstrliginen prokýratýra bólinip shyqqanda, respýblıka prokýratýrasyn óz aldyna derbes qurylym retinde quryp, jańa qurylymnyń № 1 buıryǵyna qol qoıdy. Osylaısha ol respýblıkada prokýratýra organdary júıesin qurýdyń, qalyptastyrýdyń eń basynda turdy. Jańadan qurylyp jatqan prokýratýraǵa kadrlar jetispeıtin sol bir qıyn-qystaý kezeńde ol joǵary uıymdastyrýshylyq qabiletin tanytty. Sonyń nátıjesinde prokýratýra organdary jedel óz damýynyń jolyna tústi.

Sóıtken asyl er aqyry naqaqtan-naqaq kúıdirýdiń qurbany bolyp ketti. Ol Qazaq KSR Halyq komıssarlar keńesi Tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp turǵanynda, 1938 jyly «halyq jaýy» degen jalamen ustaldy. Bul kezde onyń jasy naǵyz qamal alar qyryq birde ǵana edi.

Endi osy jylǵy 4 qańtarda júrgi­zilgen tergeý qujatyna úńileıik.

«Hattamadaǵy suraq: NKVD ter­geýlerindegi kontrevoloıýsııalyq ister­diń analızi qashan jáne kimder arqyly jasalǵan?

Jaýap: 1936 jyldyń aıaǵynda arnaıy sektor bastyǵy Dýbrovskıı men onyń kómekshisi Bekarystanov jasaǵan.

Suraq: Bul analız qandaı maqsattar úshin jasalǵan?

Jaýap: KSRO prokýratýrasynyń tapsyrmasyna sáıkes NKVD organ­darynyń jumysyndaǵy kemshilikterdi jarııalaý úshin.

Suraq: Bul analız qashan jáne kimderge jiberildi?

Jaýap:KSRO prokýratýrasynyń adresine»…

Zańdy bir kisideı biletin Súleımen Esqaraevtyń eń sońǵy sátke deıin ózine taǵylǵan aıyptardy moıyndamaǵan. Bul onyń tergeý qaýlysyndaǵy sózinen de baıqalady. Onda ol: «Eń alǵash maǵan 58-baptyń 10-11 tarmaqtaryna sáıkes taǵylǵan aıyptyń 58-baptyń 2,7,8,11, tarmaqtarymen aýystyrylǵanyna kelispeımin, óıtkeni bul bap qylmys jasaǵandarǵa jatady, al meniń túsinik­terimde bótenderdiń sózderindegi áńgi­meden basqa qylmys jasady degen uǵym joq. Tipti, jaman jaǵdaıǵa barǵannyń ózinde maǵan burynǵy 58-baptyń 10 tarmaǵyna sáıkes taǵylǵan aıypty qaldyrý kerek edi. Sonymen qatar, Hojanovtyń tobyn jasyryn uıym dep qaraýǵa kelispeımin», dep ashyq atap kórsetipti.

Súleımen Esqaraev aldyn ala tergeý barysynda da jáne odan keıin de respýblıka prokýrorymen kezdestirýdi birneshe ret suraǵan eken. Ony tergeý qujattaryndaǵy jazylǵan q­aǵaz­dar dáleldeıdi. Biraq barlyq ótinishi eske­rýsiz qalǵan. Al KSRO Joǵarǵy Sotynyń áskerı alqasy 1938 jylǵy 25 aqpanda ony atýǵa úkim shyǵarady. Sot májilisi bar bolǵany 20 mınýtqa sozylǵan. Osy sanaýly sátterde aıtýly azamattyń, adamnyń taǵdyry op-ońaı sheshile salǵan. Sol kezdegi «Sosıalıstıcheskaıa Alma-Ata» gazetinde jarııalanǵan habarǵa súıensek, onda KSRO Joǵarǵy Soty Áskerı alqasynyń kóshpeli sessııasy óziniń jabyq sot májilisinde 19 adamǵa «ultshyl-fashıst, troıskısshil-býharınshilder» degen aıyp taǵyp, olardy atý jazasyna keskeni aıtylady. Olardyń aldyńǵy qatarynda qazaqtyń arys azamattary U.Qulymbetov, T.Júrgenov, J.Sádýaqasov sekildi tolymdy tulǵalarmen birge S.Esqaraev ta boldy.

Tuńǵysh derbes prokýror jazyqsyz atylǵannan keıin onyń otbasy men aǵa­ıyn-týǵandaryna da zobalań týdy. Aldymen zaıyby «halyq jaýynyń áıeli» retinde Aqmoladaǵy áıgili ALJIR lagerine aıdaldy. Balalary dalada qalady. Sonymen birge, Qyzylordadaǵy týystary da qýǵynǵa tústi. Ádildik tek arada týra 20 jyl ótkennen keıin ǵana qalpyna keltirildi. KSRO Joǵarǵy Sotynyń Áskerı alqasynyń ádiletsiz úkimi 1957 jyly buzylyp, Súleımen Esqaraev birjola aqtaldy. Osylaısha onyń adal esimi halqyna qaıtaryldy.

Búginde Qyzylorda qalasynyń bir kóshesi Súleımen Esqaraevtyń esimimen atalady. Úkimettiń 1997 jylǵy 3 jeltoqsandaǵy №1485 qaýlysyna saı, oblysta «Esqaraevtyń 100 jyldyq toıy» keńinen atap ótilip, ol dúnıege kelgen Qarmaqshy aýdanyndaǵy № 27 Josaly lıseıine aty berildi. Sondaı-aq, mereıtoı qarsańynda Bas prokýratýra janyndaǵy Zańdylyq, quqyq tártibi problemalaryn zertteý jáne prokýratýra organdary kadrlarynyń biliktiligin arttyrý ınstıtýty Súleımen Esqaraev esimimen ataldy.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «Kóneniń kózindeı, tarıhtyń ózindeı bolǵan jádigerlerdi jınaqtap júıeleý, olardy keleshekke saqtap jetkizý, ózge jurtqa barymyzdy kórsetip nasıhattaý – abyroıly mindettiń biri» degen bolatyn. Bizdińshe, Súleımen Esqaraev syndy atpal azamatymyz da sondaı jádiger bolatyn, tarıhta aıshyqty orny bar tulǵalardyń biri. Sondyqtan da bıyl Qyzylorda oblysynda onyń týǵanyna 115 jyl tolýyna arnalǵan is-sharalar jospary jasaldy. Oblys ákimdigimen birlese qabyldanǵan shara sheńberinde jyl boıyna aımaqta esil erdi eske túsirýge arnalǵan aýqymdy jumystar atqarý kózdelip otyr. Sonyń sıpatynda oblys prokýratýrasynyń bastamasymen ádebıettanýshy, kınodramatýrg, «Daryn» memlekettik syı­lyǵynyń laýreaty Aıgúl Kemelbaıdyń shyǵarmashylyq keńesi negizinde «Qazaqstan-Qyzylorda» telearnasy «Súleımen Esqaraev. Qazaqtyń tuńǵysh prokýrory» atty derekti fılm daıyndady. Sondaı-aq, oblystyq prokýratýra qazaqtyń tuńǵysh prokýrorynyń ómirin, qyzmetin jáne adamdyq qalpyn baıandaıtyn «Tarlanboz» atty jınaq ta shyǵardy. Sol sııaqty bıyl prokýratýra janynan Súleımen Esqaraev esimindegi vedomstvolyq murajaı ashylyp, onyń ómir jolyna, jaýyngerlik jáne eńbek dańqyna qatysty barlyq maǵlumattar jınaqtalyp jatyr. Endi sáýir-mamyr aılarynda fýtbol men voleıboldan prokýratýra organdary qyzmetkerleri arasynda tuńǵysh prokýrordy eske túsirýge arnalǵan týrnır ótkiziledi.

Bizder búginde bar bolǵany 41 jasynda mert bolyp, artyna óshpes atyn qaldyryp ketken jerlesimizdyń ómirin árýaqyt maqtan tutamyz. Onyń elimizdiń quqyq qorǵaý salasyn qurýshylardyń biri bolýmen birge, iri saıası jáne memleket qaıratkeri atanǵanyn da aıǵaqtaıtyn qujattar óte kóp. Ol negizin qalaǵan Qazaqstan prokýratýrasy zańnyń ústemdigin, onyń biryńǵaı jáne birkelki qoldanylýyn, elimizdegi zańdylyq pen quqyq tártibiniń birligi men ornyq­­­tylyǵy saqtalýyn qamtamasyz etý jolynda qaltqysyz qyzmet etip keledi.

«Izgi jáne qajetti jumys istegen adam basqa adamnan joǵary turady» degen eken álemniń ekinshi ustazy atanǵan áıgili Ál-Farabı kóne zamandarda. Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń tuńǵysh derbes prokýrory, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Súleımen Esqaraevty da óziniń kóptegen zamandastarynan joǵary etip kórsetetin qasıetteri de osydan kórinedi.

Saparbek NURPEIISOV,

Qyzylorda oblysynyń prokýrory.