Ánes Saraı: Meniń bala kezdegi ómirim túgeldeı sport edi

–  Árıne, aıtarym bar. О́ıtkeni meniń bala kezimdegi ómirim túgeldeı sport desem qatelese qoımaımyn. О́ıt­keni bizdiń bozbala shaǵymyzda  qazirgideı álem-jálem aldamshy tir­lik nemese úıkúshik, buıyǵylyq, te­lefonǵa telmirý degen túbimen bol­ǵan joq. Sondyqtan da shyǵar, biz­diń tuıaq tirer túbirimiz sport edi.

Áýeli erkin kúrespen aınalystym. Bir ǵana nátıjemdi aıtaıyn, 1956 jyly osy kúres túrinen eresekter arasynda Atyraý oblysynyń chempıony bolǵan adammyn. Salma­ǵym – 63 kılo. Qarańyz, al endi meni kúres kilemine ertip alyp shyqqan jankúıerim kim deısiz ǵoı, jeńil atletıkadan KSRO-ǵa eńbek sińirgen sport sheberi, 100 jáne 200 metrlik qysqa qashyqtyqta júgirýden KSRO halyqtary spartakıa­dasy jáne Eýropa kýbogynyń chempıony,  Keńes Odaǵy Qarýly kúshteriniń 14 dúrkin jeńimpazy, odaqtyq rekordty 6 dúrkin jańartqan ataqty jelaıaq – Ámın Tuıaqov aǵań.

– Demek, Ámın aǵany erteden bile­­­tin boldyńyz ǵoı?

– Iá. Ol ekeýmiz Gýrev pedıns­tıtýtynda bir kýrsta birge oqydyq. Ekeýmiz júgirýge qatystyq. Men bal­pańdap júgire almaımyn. Qazaq­ta sóz bar emes pe, «dosyń qan­daı bolsa, sen de sondaısyń» degen. Sóı­­tip Ámın dosym meni jetelep kú­res úıirmesine ákeldi. О́ıtkeni ol kisi sporttyń adam ómiri úshin paı­­daly ekenin áldeqashan ańǵarǵan adam ǵoı.

Ol kezdiń ahýaly basqa. Kúlli ıns­­­tıtýtta jalǵyz zal bar. Bárimiz aralas-quralas, qat-qabat japsarlasyp jattyǵamyz. Zaldyń oń jaq buryshynda eski kilem tóselgen. Ba­lýandar sonda jattyqqan bolady. Ámın bastatqan jelaıaqtar zaldyń ortasynda, odan qaldy korıdorynda yrǵyp-shorshyp júgirip júretin.

О́z basym sportqa janyn bergen­ Tuıaqovtaı talantty adam kórgem joq.­ Ol júgirip kelip tik sekirgende  tórt­paq jaman zaldyń tóbesine ba­sy baryp dik etip tıetin. Alapat kúsh-qýa­ty aıaǵynda edi. Sanynyń syrt­qy terisi tarǵyldanyp, bulshyq etteri dalanyń taǵy aq bókeniniń oıyndy eti sııaqty qara sińirlenip, býyltyqtanyp turatyn…

– Sportpen qaı jas shamadan bas­tap shuǵyldandyńyz?

–  Menen dene shynyqtyrýmen qaı jasyńyzdan bastap aınalystyńyz dep suraq qoıyp otyrsyz ǵoı…

– Iá.

– Ym… baıyrǵy qazaq ómiri, ıaǵnı meniń bala kezdegi ómir súrý ádebim men kúndelikti tirshiligim túgeldeı sport dedim emes pe. Máselen, bizdiń aýyldyń qystaýy men jaılaýynyń arasynda úsh úlken ózen boldy. Ataqty Edildiń teńizge quıaatyn keń atyrap­ty tarmaqtary. Árbir ózenniń jal­paqtyǵy 100 metrden kem emes.  Bala kezimde osy úsh ózendi birinen soń birin kesip, qatar júzip óte beretin edim.

Al kóktemde Edil tasyǵanda sýy 2,5 shaqyrymnan 5 shaqyrymǵa deıin jaıylatyn Osy bir teńiz sııaqty ja­ıylyp jatqan jalpaq sýdy qalaı bolsa solaı júzip óte shyǵam. Sýdyń arǵy jaǵyndaǵy aýyldarǵa barý úshin ózen aǵynynyń jyldamdyǵyn mólsherlep alam da, joǵarylaý jaqtan sekirip túsip, yqtaı aǵa júzip ótem. Shalqalap júzem, sharshaǵanda sý betinde qalqyp jatyp demalam… Birde osy ádispen
5 shaqyrym týlap jatqan Edildiń ózin kesip óttim. Mine, meniń bala kúngi tirligim…

– Ym… júzýdi jaqsy meńger­gen ekensiz, basqa qandaı ónerińiz boldy?

– Táı-táı basyp qaz turǵan kú­nimnen bastap, aıaǵyma konkı baılap erjetken adammyn. Bastaýyshty aıaqtap, orta klasqa kóshkende mek­tebimiz
25 shaqyrym qashyqta boldy. Soǵan kún saıyn sabaqqa konkımen baramyn. Sol zamanda konkıdiń «dýtyı», «begovoı» deıtin túrleri boldy. «Begovoımen» kósiltkende júk mashınalarynan qalyspaı aýyl­ǵa qatar baryp  júrdim. О́te jas kezimde «snegýrochka» deıtin balalar kon­kıin ermek qyldym.

Artynan alpysynshy jyldar­dyń basynda Almatyǵa oqýǵa kelgen soń aıaǵyma konkı baılap kásibı bap­kerdiń nusqaýymen, ýaqytty bel­­­gilep syrǵanap kórsem, sport sheberligine jeteqabyl júıtkip jú­rippin.

Bala kúnimde taǵy bir aınalysqan sportym − báıge atyna kóp shaptym. Aǵyskúreń deıtin júırik at boldy. Janýar alǵash máreden shyqqanda qos qulaǵyn jymyp, jumsaq shabyspen or qoıandaı ytqyp otyrady. Báıge jolynyń orta shenine kelgende men eptep qamshy basam, qulaǵynyń túbi terlegen soń baýyryn jazyp kósiledi. Atqa jaıdaq mi­nip shabamyz. Bul jalǵannyń qy­zyǵy – báıgeden qıqýlatyp aldyńa qara salmaı, ozyp kelgen sátiń ǵoı. Ondaı qyzyqtyń talaıyn bastan keshirdik, qaraǵym! Qazir ǵoı, attyń ús­tinde bir saǵat otyr­ǵan bala, ózin at sportymen aınaly­syp júrmin dep yqy­­lyq atady.

Odan keıin kol­hozdyń qaptaǵan asaý jylqysyn biz sııaqty qa­rýly balalardy alyp baryp úırettiredi. О́ıtkeni elge jýas minis at kerek. Asaý bastyqtyrǵanyń úshin eńbek kún, jalaqy tóleıdi. Júgen-quryq tımegen qunandardy quryqtap ustap, qulaqtap turyp, shyńǵyrtyp er salyp, tós aıyldy qatty tartyp, shap aıylyn shaptaı tartyp, minip alamyz. Bir qolymyz erdiń artqy qasynda. Odan myqtap ustap shý asaýdy shyryq úıiremiz. Asaý moıynyn ishine alyp, týlaıdy kep. Alǵashqy qatty ekpinde ushyp ketpeı erde bir ornyǵyp qalsańyz boldy. Shý asaý ári-beri móńkip-móńkip búıregin soǵyp, solyqtap  baryp ózi toqtaıdy. Bizdiń bala kúngi ómir osylaı ótti…

– Almatyǵa oqýǵa kelgen soń ózińiz baıaǵydan beıim bir sport tú­rimen aınalystyńyz ba?

– Jaspyz. Ár nársege qumarlyq basym. Meni júzýge shaqyrdy, kúresti eki bastan bilemin. Sodan biletin dúnıelerimdi ezip júrem be dep, buryn aınalyspaǵan boksqa baryp jazyldym. Bapkerim boksshylar ortasyna tanymal  Ryjkov deıtin orys. Eki jyl shuǵyldanyp, boks sportynan birinshi razrıad normasyn oryndadym da, doǵara qoıdym.

– Nege?

– О́ıtkeni budan bylaı jazýshy­lyqpen aınalysý kerek boldy. Áde­bıettiń ábigeri bastaldy.

– Siz joǵaryda, ıakı 1956 jyly erkin kúres túrinen oblys chempıo­ny boldym dedińiz. Osy jaıly tar­qatyp aıtyp bermeısiz be?

– Sol jyly ózim týǵan  Astrahan (Reseı terrıtorııasynda) jerinen kelip, Gýrevtiń pedınstıtýtyna oqýǵa tústim emes pe. Instıtýttyń erkin kúresten jattyqtyratyn bapkeri (atyn umyttym) beldesýge beıimi bar balalardy jınap úıirme ashty. Alty-aq aı jattyqtym. Je­tin­shi aıda oblys chempıony atan­dym. Meniń kúrestegi basty erek­sheligim – sharshaýdy bilmeımin. Ja­symda dalanyń jalpaq sýlarynda kóp júzgendikten be, tynysym sumdyq keń. Albaty alqynbaımyn, tank sııaqtymyn, tek alǵa!

Alǵashqy úsh beldesýdi de taza uttym. Sheshýshi tórtinshi kezeńde Myrzaǵalıev deıtin saqa jigitpen jolym túıisti. Qarsylasym tanymal balýan, men jas balamyn, ne isteýim kerek… Kóterip aldym da urdym. So­laı uttym. Ári qaraı kúrespen shu­ǵyl­danýǵa múmkindik bolmady. Sebebi oqýdy tastap kettim…

–  Sebebi?

– Ataqty Eınshteınniń «Teorııa veroıatnostı» deıtin ilimi bar. Ǵa­lam­dyq jańalyqtardy osy ar­qyly ashqan. Bizge sabaq beretin Cher­nov deıtin ustaz jańaǵy ilimdi úı­retetin. Qysqasy, ustazymnyń aıt­qany mıyma qonbady.  Eregesip qaldym. Sóıtip oqýdy tastadym da, áskerge attanyp kettim.

– Áskerde desant bolǵanyńyz jaıly bilemiz. Ol zamanda Keńes Armııasy desantshylardy tek sport­­­shylar arasynan tańdap alýshy edi ǵoı?

– Árıne solaı bolatyn. Biraq men aldymen áskerı ýchılıshede oqydym. Odan keıin ushqysh-ıs­trebıtel da­ıyndaıtyn bólimge ke­lip parashıýtpen sekirýdi úıren­­dik. Bul da sporttyń bir túri. Odan ótken soń bizge eń qıyn soq­qany kata­pýltqa otyrǵyzyp, qol-­aıaǵyńdy baı­lap, oq sııaqty atyp ji­beredi. Bul jattyǵýdyń mańyzy – ushaq­qa oq tıgen jaǵdaıda ushqysh-ıs­­tre­bıtelder qutqarý tegershigin basyp, otqa oranǵan ushaqtan osylaı aty­lyp shyǵady. Osyny úırendik. О́ıt­keni ıstrebıtelde eki adam otyrady. Biri – ushqysh, ekinshisi – atqysh. Biz sol atqyshtyń oqýyn oqydyq.

Osyndaı asa kúrdeli, áskerı oqý-jattyǵýlardy tez ári tolyq meń­­­gerip ketýime meniń bala kúngi tir­shilik qa­my­men aınalysqan dene shynyqtyrý áreketterim kóp kómegin tıgizdi.

– Qazirgi balalarda sizder sııaq­ty tirshilik qamymen shynyǵý bar ma?

– Áı, joq-aý. Jap-jas jigitterge qarap otyrsam, otyzǵa jetpeı qam­pıyp qaryndary shyǵady. Bul birin­shiden, qamsyz, oısyz, adamnyń tir­ligi, ekinshiden, besikten beli shyq­paı jatyp mashına minip alady da, qudaı bergen eki aıaǵy jer ıis­kemeıdi. Sumdyq qoı bul! Alla qol-aıaqty ne úshin ber­di. Adam degen qudaı bergen qol-aıa­ǵynyń haqysyn óteýi kerek emes pe?! О́telmegen ha­­­­qy qaıtedi. Iesine aýrý-syrqaý, pá­le-jala bolyp aınalyp keledi. Son­­dyqtan men jastarǵa aıtar edim, jas kúnińde deneńdi shıratyp alma­sań, qartaıyp ta jarytpaısyń. Jasyń ulǵaıǵanda boıyńnan qýat ke­tip, dári-dármekke súıenip, ý iship kún keshesiń. Bul ne? Bul jasyńda sport­pen aınalyspaǵandyqtyń ke­siri, boıyńda kárilikke qarsy qýat-ım­mýnıtet joq. Halqymyzdyń ejel­­gi túsiniginde balýan degenimiz  – el­diń qamqory, halyqtyń namysy, óner­diń úlgisi delindi emes pe?!

– Iá, ras aıtasyz aǵa, baıaǵyda eldiń ishinen shyqqan balýandar – Imanjúsip, Balýan Sholaq, Qa­jymuqandardy alyp qarasaq: ári ánshi, ári kúıshi, ári sazger, ári balýan, ári halyqtyń qamqory-tyn. Qazirgiler olaı emes,  zaman basqa ma, álde adam ózgerdi me?

– Sport degen uǵymynyń bala­­masy talant degenge saıady. Alla qalaǵan qulyna talantty bólip-jarmaı bir-aq beredi. Sony damytý, jetildirý basqa másele. Darynnyń kúsh bop shyǵatyn kezi bar,  án bolyp aıtylatyn tusy bar, sheshendik jaǵy óz aldyna bir tóbe. Ǵalymdar aı­tady eken, talant áýeli adamnyń fızıologııasynda, naqtyraq aıtqanda arqa omyrtqasynyń sońǵy býyny segizkóz súıegi ornalasqan bi­rin­shi omyrtqadan bastap, shymyr­lap boıǵa taraıdy. Atamyz qazaqta, «arqasy qozyp ketti», «arqaly aqyn», «dińi myqty» deıtin teńeýler te­­gin aıtylmaǵan. Diń dep otyrǵany – omyrtqa.

Demek, osyndaı dińi myqty týma talanttar qazaqta kóp boldy. Jańa ózińiz aıtqandaı, Imanjúsip, Balýan Sholaq, Qajymuqan t.b. Bu­lar­dyń búgingi balýandardan óz­gesheligi qudaı bergen qýatyn paıda tabýǵa emes, hal­qynyń qamy úshin jumsady.

Ol zamandaǵy halyqtyń qamy degen ne? Qazirgideı salyp qoıǵan teatry joq, qosyp qoıyp kórip otyratyn teledıdary joq. Biraq halyqty óner-jyrmen sýsyndatyp, kóńilin kóterý kerek. Ony kim isteıdi?! Jańaǵy qudaı artyqsha talant bergen adamdar atqarady. Sondyqtan da jaratýshy ıemiz bir adamǵa barlyq talantty úıip berip, quldaryna qaıyr jasaıtyn. Ol talanttar bolsa, óziniń halqy, qoǵamy, eli úshin qyzmet etetin. Basqa uǵym bolǵan joq.

Qazir adam da, zaman da ózgergen. Qundylyqtardyń orny aýysty. Sporttyń mańynda aqsha kóp. Aqsha kóbeıgen jerde adamgershilik, ult­tyq qasıetter kómeskilenedi. Ony kómeskileıtin bizbiz, ıaǵnı adamdar. Sondyqtan qazaq sporty tóńiregine ultjandy tulǵalardy toptastyra otyryp, jańa tehnıka-tehnologııalardy paıdalana otyryp, damytqan durys. Qazirgi tańda topan sýdaı qaptaǵan aqparat kóp. Sol sebepti, jastarǵa, sonyń ishinde sportshy jastarǵa jaqsy men jamandy aıyryp tanıtyndaı uǵym-túsinik qalyptastyrǵan jón.

– Sóz sońynda…

– Aqsaqal retinde aıtar bolsam, sport degen jaı bir alys-julys emes, ol rýhanı tereń tynysy bar dúnıe. Osy tamyr-tynysty dóp basyp buqara jurtqa jaqsy nasıhat jetkizýlerińizdi tileımin!