The Times basylymy AQSh-tyń Bas barlaý basqarmasy qytaılyq Huawei kompanııasy Qytaı bıliginen, onyń ishinde barlaý qurylymdarynan qarjylyq kómek alyp kelgenine kúdiktenip otyrǵanyn jazdy. Sóıtip, Ulybrıtanııaǵa besinshi býyn tehnologııalaryn júrgizýge belsene kirisken qytaılyq kompanııanyń basy daýǵa qaldy. Bul bir jaǵynan jańa tehnologııalardy engizýde kósh basyna shyqqan kompanııaǵa tusaý salý bolsa, ekinshi jaǵynan Qytaıdyń ústemdigine qarsy turýdyń amaly bolsa kerek.
Amerıka barlaýynyń málimetterine qaraǵanda, Huawei Qytaı ult-azattyq armııasynan, Ulttyq qaýipsizdik komıssııasynan jáne Qytaı memlekettik barlaý jelisiniń úshinshi bólimshesinen qomaqty qarjy alǵan. Osy arqyly jeke jáne zańdy tulǵalardyń málimetterin Qytaıdyń barlaý qyzmetine berip kelgen.
Mine, AQSh-Qytaı saýda soǵysynyń órshigen tusynda mundaı málimet qolyna tıgen AQSh prezıdenti Donald Tramp 15 mamyr kúni sheteldik qaýip-qaterlerden ulttyq aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdardy qorǵaý úshin elde tótenshe jaǵdaı jarııalady. Dálirek aıtqanda, ol amerıkalyq telekommýnıkasııalyq kompanııalarǵa eldiń ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keltiretin sheteldik tasymaldaýshylardyń qurylǵylaryn satyp alýǵa tyıym salatyn jarlyq shyǵardy.
AQSh Saýda mınıstrligi jedel túrde qaýip keltirýi yqtımal kompanııalardyń tizimin jasap, oǵan Huawei alǵashqylardyń biri bolyp engizildi. Álemdegi telekommýnıkasııalyq qurylǵylar men tutynýshylyq elektronıka óndirisindegi mańdaıaldy kompanııa sanatyndaǵy Huawei basshylyǵy bul tizimniń astarynda saıası múdde jatqandyǵyn uǵynyp hám túısinip otyr. Endi jarlyqqa baılanysty amerıkalyq óndirýshiler el úkimetiniń kelisiminsiz qytaılyq kompanııamen qarym-qatynas jasaı almaıdy.
Qazir Huawei kompanııasyna salynǵan qosarlanǵan sanksııanyń dúrmegi shekten shyǵyp barady. Qytaılyq kompanııamen baılanysyn alǵashqylardyń biri bolyp Google úzdi. Kenetten at quıryǵyn kesisý Google úshin de ońaıǵa soǵyp otyrǵan joq. Basty naryqtan aıyrylý oǵan da úlken soqqy bolyp tıdi. Tipti Google kompanııasy qytaılyq basty tutynýshysynan aıyrylsa, AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keletinin aıtyp dabyl qaǵyp jatyr. О́ıtkeni qysym jalǵasa berip, shekteýler alynbasa Google-diń ónimi Android qytaılyq kompanııalarǵa kereksiz bolyp qalyp, olar óz nusqasyn jasap shyǵarýy bek múmkin. Bul – ústemdikten aıyrylý men orasan shyǵynǵa batý degen sóz.
AQSh sheshimine Qytaı tarapy da jaýap qaıtarýǵa daıyn. Qytaılyq Global Times gazetiniń bir sanynda Qytaı óz tarapynan qytaılyq kompanııalar men jeke tulǵalarǵa qysym kórsetýshilerdiń qara tizimin jasaýǵa kiriskendigi habarlandy. Bul týraly QHR Saýda mınıstrligi málimdegen. Resmı túsiniktemede bul uıǵarym «kommersııalyq emes sebepterge baılanysty qysym kórsetýshiler» tizimi dep kórsetilgen.
Buǵan deıin atalǵan basylymnyń bas redaktory Hý Sıszın Tvıtterdegi paraqshasynda «Beıjiń mundaı jaǵdaılarǵa únsiz qarap otyr almaıdy. Aldaǵy kúnderi qarsy sharalar bolady» dep jazǵan bolatyn.
Donald Tramp saýdadaǵy basty qarsylasyna Eýropanyń birqatar memleketterin de tartyp úlgerdi. Atap aıtqanda, nemis tarapy qytaılyq Huawei kompanııasymen baılanysyn jalǵastyra berer bolsa, AQSh óziniń barlaý málimetterimen bólispeıtinin ashyq aıtty. Bul saqtandyrý ma, álde qyspaqqa alý ma, áıteýir Eýropa ázirge AQSh-tyń usynysyn keri qaıtara almasy anyq.
Jalpy, CNN telearnasynyń habarlaýynsha, Huawei kompanııasy men onyń qarjy dırektory Men Vanchjoý qańtar aıynda T-Mobile kompanııasynyń kommersııalyq qupııalaryn satyp alýǵa talpynysy jáne AQSh-tyń Iranǵa salǵan sankııalaryn aınalyp ótpek bolǵany úshin AQSh tarapynan resmı aıyptalǵan. Al AQSh-tyń bas prokýratýrasy Huawei-diń T-Mobile kompanııasynyń smartfondardy synaqtan ótkizý júıesin qolǵa túsirýge áreket jasaǵanyn anyqtaǵan.
Osynyń aldynda Polsha úkimeti de Huawei kompanııasy qyzmetkerlerin Varshavaǵa qarsy tyńshylyq áreketteri úshin qamaýǵa alǵan bolatyn.
Aqparattyq tehnologııa men telekommýnıkasııa salasyna qytaılyqtardyń dendep engendigin eskersek, qazir álem elderi etek-jeńderin jınaýǵa kiristi. Osyndaıda halqymyzdyń «jel turmasa shóptiń basy qımyldamaıdy» degen naqyly eske túsedi. Saqtyqta qorlyq joq. Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda soǵysy osylaısha kóptegen memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine qatysty kózqarastaryn ózgertýde.
