Ulttyq termınologııa máselesi talqylandy

Konferensııa jumysyna qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ter­mınologııalyq jumys toby­nyń ókilderi, Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq komıssııanyń músheleri, elimizdegi jetekshi termınolog ǵalymdar, ortalyq atqarýshy organdardaǵy sala mamandary jáne jergilikti at­qarýshy organdardyń termıno­logııa salasyna jaýapty qyz­met­kerleri qatysty.

«Qazaq tili tuǵyryna tolyq­taı qondy dep aıta almaımyz. 1990 jyldardyń basynda ár qazaq­tyń boıynda eıforııa bar edi. Balalaryn qazaq mektebine berip, qoǵamda tilge baılanys­ty úlken bastamalar kóterilip, ony qoldaıtyn azamattardyń qatary qalyń edi. Biraq sol kisiler qazaq mektebine bergen balalaryn keıin orys mektebine aýystyryp alyp jatty. Qazaq tiliniń azdap keri ketken shaǵy bas­taldy. Jıyrma jyldan artyq Prezıdent Ákimshiliginde ju­mys istedik. Sol jyldary birge qyzmet isteıtin laýazymdy tulǵalar aqyldasa kelip, Prezıdent Ákimshiliginen joldanatyn qujattar men hattardy qazaq tilinde daıyndap, keletin hattardy da qazaqsha qabyldaýǵa ýádelestik. Bizdiń bul usynysymyz mınıstrlikterden de qoldaý tapty. Qazir bári de ju­mysyn osy bastama negizinde jal­ǵas­tyryp keledi, kóńilge medeý bolatyny da osy», dedi jıyn­dy ashqan «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Álibek Asqarov. Respýblıkalyq semınar jumysyna Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dáýeshov qatysty.

Uıymdastyrylyp otyrǵan «Termınderdi irikteýdiń krı­terıı­leri men prınsıpteri» atty respýblıkalyq ádistemelik semınardyń basty maqsaty – salalyq termınologııany qazaq tilin ǵylym tili retinde damytý turǵysynda qarastyrý jáne termınderdi irikteý men resmı bekitýge qoıylatyn negizgi talaptardy aıqyndaý. Elimizge belgili fılolog ǵalymdar, aı­maq­tardan kelgen til mamandary memlekettik tildegi ter­­mın­­­jasamnyń jalpy ba­ǵyt­­­taryn belgileý, termın shyǵar­ma­­­shy­lyǵy júıesin qaıta qurylym­­daýdy qamtamasyz etý, «Termincom.kz» saıtyndaǵy Elekt­ron­­dyq alańda bekitilgen ter­mın­derdi jurtshylyqqa nası­hat­taý, qoljetimdiligin qamta­ma­syz etý jumystaryn júr­gizý barysynda basty aqparat kózine aınaldyrý, te­r­mınolo­gııa salasyna jaýapty qyz­met­kerlerge ádistemelik jaǵy­­nan qoldaý kórsetý sııaqty óz­deri kún saıyn betpe-bet kelip otyr­­ǵan máselelerdi ortaǵa sal­dy. Salalyq termınologııany jan­­dandyrý, termınderdi qazaq tiliniń jazý normalaryna sáı­kes retke keltirý máseleleri qoz­ǵa­lyp, árkelki qoldanylyp júr­gen keıbir sátsiz balamalardy óz­ger­tý men túzetý joldary sóz boldy.

Búgingi tańda qazaq tilin qo­ǵam­nyń barlyq suranysyna jaýap beretin qýatty qatynas qura­ly retinde damytý talabyn­da ulttyq termınologııa má­selesiniń alatyn orny asa joǵa­ry. Elimiz táýelsizdik alǵannan beri ulttyq termınologııa jańa arnaǵa bet burdy. Onyń ishin­de termınderdi irikteýdiń krı­terıı­leri men prınsıpteri, termınderdi aýdarý, birizdendirý máselesi jáne taǵy basqa ózekti jaıttar týraly tyń oılar aıtylyp, júıeli talqylanyp keledi. Keshendi jumystar júrgizilip, nátıjesi praktıkalyq turǵy­dan qoldanysqa engizilip te jatyr. Atap aıtqanda, memlekettik baǵdarlama kórsetkishiniń ındıkatory boıynsha 2020 jylǵa deıin 27 000 termın bekitilýi tıis bolsa, búginge deıin 24 300 termın sóz jáne sóz tirkesi bekitil­di. Bekitilgen termınder qazaq tilin álemdik ǵylym men bilim­­niń joǵary ıntegrasııalyq deń­­geıi­ne saı jetildirý baǵytyn­da qyz­­­­met atqarady. Áıtse de bekitil­gen ter­mınderdiń, ásirese salalyq ǵy­lymdar termınderiniń sapasy áli de zerdeleı túsýdi qajet etedi. Salalyq termınderdi irikteý, birizdendirýge qatysty kóptegen usynys, qoǵamdyq pikir aı­tyl­ǵanymen, osy ýaqytqa deıin ǵylymı tujyrymdar naq­ty aıqyndalǵan joq. Sol sebep­ti elimizde tilderdi qoldaný men da­mytýdyń 2011-2019 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­l­amasyn iske asyrý maq­satyn­da salalyq termınologııa­ny júıelendirý maqsatynda ter­mınderdi birizdendirý men irikteý krıterıılerin belgileý, prın­sıpt­erin aıqyndaý ádisteme­lik semınardyń ózegi boldy.

Ádistemelik semınarda Pre­zı­­dent Ákimshiligi Jalpy bóli­min­iń redaksııalyq saraptama jáne aktilerdi shyǵarý sek­tory­nyń meńgerýshisi Bekzada Saǵyn, professor Sherýbaı Qur­manbaıuly, fılologııa ǵylym­darynyń doktorlary Qu­ralaı Kúderına, Qarlyǵash Aıdar­bek sekildi jetekshi termınolog ǵalymdar baıandama jasap, ne­giz­gi ǵylymı ustanymdarymen bólis­ti. Baıandamalarda sóz bolǵan másele ǵalymdar men mamandar arasyndaǵy jaryssózge ulasty. Sala­lyq termınologııanyń túıt­kil­derin jan-jaqty talqylaı kele, ádistemelik semınarǵa qa­tysý­shy­lardyń pikirlerin eskere oty­ryp, sońynan qarar qabyldandy.

Qarar tórt negizgi tarmaqtan turady. Qabyldanǵan qarar bo­ıyn­sha termınderdi beki­tý­ge usynýdyń tártibi, ter­mın­derdi lıngvıster men sala ma­mandarynyń saraptamasynan ótkizýdi uıymdastyrý, ter­mınderdi irikteýge qoıylatyn talaptar, termınderdi qaıta bekitý tártibi belgilendi. Sondaı-aq Termınkomnyń talqylaýynan ótken, tildik aınalymǵa enip ketken sózderdi on jylsyz qaıta tal­qyǵa salyp, ózgerte berýge bol­maıtyny eskertildi.

ALMATY