Burnaǵy kúni ótken Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylanyp, birinshi oqylymda maquldandy. Bul zań jobasynyń negizgi túıini – kúrmeýi kúrdeli PIK-terdiń ornyna «bir úı – múliktiń menshik ıeleriniń bir birlestigi» qaǵıdaty boıynsha «múliktiń menshik ıeleriniń birlestigi» (MIB) kommersııalyq emes uıymyn qurý arqyly kondomınıým obektisin basqarýdyń jańa úlgisin jasaý.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy turǵyndardyń qalypty ómirin qamtamasyz etetin áleýmettik mańyzy zor, memleket úshin óte jaýapty salalardyń biri bolyp sanalady. Úkimettiń osy bir kúrdeli salada sońǵy jyldary júrgizgen reformalary eshbir tıimdilik bermedi. Oǵan kópqabatty úılerdiń taǵdyry tapsyrylǵan páter ıeleri kooperatıvteriniń (PIK) jumysyndaǵy beleń alǵan berekesizdik kesirin tıigizip keldi. Keńes dáýirinde kópqabatty turǵyn úı qoryn ıeliginde ustap, búkil ınjenerlik-kommýnaldyq qyzmetin qatamasyz etetin «úı basqarmalary» (domoýpravlenıe) bolatyn. Máselen, búginde myńnan astam PIK durys qyzmet kórsete almaı otyrǵan Almatynyń búkil turǵyn úı qoryn 56 úı basqarmasy tap-tuınaqtaı ustaıtyn. Keńestik kezeńniń úı basqarmalarynda bilikti mamandar, myqty materıaldyq baza bolatyn. Sonyń bári qurdymǵa ketti.
Sóıtip jekeshelendirýdi jeleý etken zamanda júz myńdaǵan qazaqstandyq Qajygeldın úkimetiniń turǵyn úı qory salasynda jasaǵan reformalarynyń nátıjesinde bir sátte menshik ıeleri bolyp shyǵa keldi. Kópqabatty turǵyn úılerdiń ortaq ınjenerlik-kommýnaldyq júıelerine táýeldi bul jekemenshik páterlerdi qalypty jaǵdaıda ustaýdyń problemalary týyndady. Shańyraǵy ortasyna túsken úı basqarmalarynyń ornyn basatyn qurylym qajet boldy. Aqyry ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ortasynda qalalarda kópqabatty úılerge kommýnaldyq ınjenerlik qyzmet kórsetetin kooperatıvter – PIK-ter quryldy. Bul kooperatıvterdi paıda tabýdyń kózi dep túsingen pysyqaılar balǵa úımelegen shybyndarsha PIK-terdi tóńirektedi. PIK-terdiń jańadan saılanǵan tóraǵalarynyń joǵary ınjenerlik bilimi, tym bolmaǵanda kommýnaldyq ınjenerlik júıeni jetik biletin mamandar bolýy kerek edi. О́ıtkeni sol kezeńniń ózinde Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan kópqabatty turǵyn úılerdiń búkil ınjenerlik-kommýnaldyq júıesi jóndeýge suranyp-aq turǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, is júzinde bári kerisinshe bolyp shyqty.
Máselen, búginde Nur-Sultan qalasynda 2500-den astam kópqabatty turǵyn úı qory bar. Mine, osy turǵyn úı keshenderine 430-dan astam PIK qyzmet kórsetedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańyna sáıkes PIK – kondomınıým nysanynyń ortaq menshigin birlesip basqarý úshin qurylǵan páter ıeleriniń kommersııalyq emes uıymy bolatyn. О́kinishke qaraı, «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań boıynsha 1993-1996 jyldary elimizde júrgizilgen turǵyn úı qoryn jekeshelendirý reformasy jartykesh kúıde is júzine asyryldy. Reforma boıynsha kópqabatty turǵyn úılerdiń tek páterleri ǵana jekemenshikke berilgen. Al kópqabatty úılerdiń shatyrlary, jertóleleri, kireberisteri jáne jalpy úı mańyndaǵy aýmaǵy, kommýnıkasııalar júıesi, bıik úılerdiń lıftileri ortaq menshik kúıinde qalǵan. Ortaq ıgiliktiń qalaı talan-tarajǵa salynǵanyn kózimen kórgen bizdiń turǵyndar úshin «ortaq menshik uǵymy» ıesiz, suraýsyz múlik uǵymymen astasady.
«Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, 20 jyldan beri bir bátýaǵa kelmegen turǵyndar men PIK-terdiń arasyndaǵy bitispes daýdyń basy da osy ıesiz qalǵan «ortaq menshik» múlkinen týyndap keldi. Sebebi zań júzinde PIK-ter eshteńege jaýap bermeıdi. Turǵyndardan tólenetin qarjydan quralatyn mıllıondaǵan aqsha aınalymyn basqaratyn PIK-ter «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańǵa sáıkes arnaıy móri, bankte esepshoty bar qoǵamdyq uıym ǵana bolyp sanalady. Onyń turǵyndar aldynda, tekserý organdary aldynda da, kommýnaldyq qyzmettiń tabıǵı monopolısteri aldynda da jaýap beretin eshqandaı jarǵylyq kapıtaly, jarǵylyq múlki joq.
Mine, kesh te bolsa, osy keleńsizdikterdi túzetý maqsatynda jańa zań qabyldanǵaly otyr.
