Sherýmen jáne bos sózben sharýa bitpeıdi

Jerdi kóp demeıik, uqypty paıdalanaıyq

Bárekeldi! Qaraǵandylyq Dáý­let Júnisov atty azamat Kana­da­­daǵy táp-táýir tabysty bir j­u­my­syn tastap, óziniń týǵan aýyly­na oralyp, mal ósirýdi qolǵa alyp­ty. Ádemi Esenshoraeva degen qa­ryn­dasymyz da «Árıne, qalada jaǵ­daı da, jalaqy da jaqsy, alaı­da ózimniń týǵan aýylymdy kim kóteredi?» dep Almaty men Nur-Sultan qalalaryndaǵy dáne­kerleý sehyn tastap, óziniń týǵan aýylyna kelip kásibin bas­tap ketti. Bul jaıly áleýmettik jeli­lerde keńinen habarlar taraty­lyp jatty. Biz endigi arada aýyl úshin naqty bir qadam jasap otyrǵan osy Dáýlet pen Ádeminiń ónegelerin keńinen aıtyp, keńinen nasıhattaýǵa tıis­timiz. Solardy dáripteýimiz kerek. Olardy búgingi kúnniń batyr­lary esebinde tanýymyz qajet.

Shyny kerek, Dáýlet syndy aza­mattyń jáne Ádemideı qazaq qy­zynyń osy bir qadamy, ıaǵnı olar­dyń óz týǵan aýyldaryna qaıta ora­lyp, óz elderinde sharýa­ny qol­ǵa alǵany kóńilge túrli oı salǵany da bar. Osy Dáýlet pen Ádeminiń ónegeli bastamalary neg­izinde búgingi qazaq balasyn baıa­ǵy Keńes Odaǵy kezindegi tyń jer­lerdi ıgerý men BAM (Baıkal – Amýr magıstraly) qurylysyna jumyl­dyrǵanyndaı patrıottyq bir bastamany kótere alsaq etti. Elsúıgishtik ol bastamaǵa qazaq­tyń «Bıaǵasy» atanǵan Beıimbet Maılınniń ujymdastyrý kezinde aıtylǵan «Gúldense aýyl, gúl­denemiz bárimiz!» degen bir aýyz sózi uran bolsa etti dep te oılaımyz. Osy arada Nur Otan partııasynyń jastar qanaty serpiletin jáne aýylǵa baryp, eńbek etýdiń bastamashylary bolatyn kezi ǵoı dep paıymdaımyz.

Qazaqtyń keń baıtaq dalasyn aralaı júrip, bizde eki nárseniń – mal men jannyń jetispeı jatqanyn ańdaımyz. Babalarymyzdyń «mal-jan aman ba?» dep amandasýynyń tereń maǵynasy baryn da endi uǵyn­ǵandaımyz. Maly aman bol­sa, jany aman bolatynyn hal­qy­myz tereń zerdeleı bilgen eken. HH ǵasyrdyń 30-jyldary qazaq­tyń qolyndaǵy malyn Keńes ókimeti sypyryp alyp edi, halqy­myz jappaı asharshylyqqa ushyra­ǵa­nyn da tarıh jaqsy biledi. Betin aýlaq qylsyn deńiz! Alaıda, qazirgi jaǵdaıda óz malymyzdy ózimiz ósirip, sonyń etimen ishki suranysymyzdy da qamtamasyz ete almaı otyrmyz. Etti sonaý Latyn Amerıkasy elderinen, odan qaldy ózge de elderden tasyp jep jatyrmyz.

Búginde kúni qaladan turaq taba almaı júrgenderdi aýylǵa shaqyryp, sol arada óz kásipterin, óz ómirlerin bastaýǵa únder kez keldi. Naqty ispen aınalysar shaq týdy! Endigi arada Úkimetten ár nárseni talap etip, kóshelerge sherýge shyqqanmen sharýanyń bitpeıtinine jáne bizdi eshkimniń de syrttan kelip jarylqamaıtynyna taǵy da kóz jetti. Tek eńbek etý arqyly ǵana, sonyń ishinde aýyldy jáne onyń sharýasyn búgingi zaman talabyna saı órkendete alsaq qana halqymyzdyń maly men jany da kóbeıip, baqýatty turmys kesherimiz anyq.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy 2 qyrkúıektegi «Syn­darly qoǵamdyq dıalog – Qazaq­stan­nyń turaqtylyǵy men órken­deýi­niń negizi» atty Joldaýynda «Aýyl sharýashylyǵy – bizdiń negiz­gi resýrsymyz, biraq onyń áleýe­ti tolyq paıdalanylmaı otyr. El ishinde ǵana emes, shetelde de suranysqa ıe organıkalyq jáne ekologııalyq taza ónim óndirý úshin zor múmkindikter bar», eken­digi de atap kórsetilip otyr. Mine, osy bizdiń negizgi resýrsymyz bo­lyp tabylatyn aýyl sharýa­shy­lyǵy máselesimen naqty aınalysatyn kezdiń ábden kelgeni anyq. Bul oraıda buǵan deıin de aýyldy kóteremiz, olardyń jaǵdaılaryn jaqsartamyz degen áreketter boldy. Ana bir kezderi «aýyldyń úsh jyly da» belgilengeni este. Úkimet tarapynan aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa qarajat ta az bólinip kele jatqan joq. Biraq berekesizdik basym. Úkimettiń sol qoldaý qarajatyna ishinara bireýlerdiń ǵana qoly jetip keldi de, aýyldan buryn olardyń ózderiniń jeke «sharýalary» jaqsaryp shyǵa kelgendigi de jasyryn emes. Endigi arada «aýyl» dep óńeshimizdi jyrtyp, bos sózben aınalysa bermeı, sol aýyldyń sharýasyn kótereıik.

Prezıdent Qazaqstan halqyna Jol­daýynda «Jer resýrstaryn tıimsiz paıdalaný máselesi óte ózekti bolyp otyr. Jerge saly­na­tyn tikeleı salyqtar deń­geıi­niń tómendigi jaǵdaıdy kúrde­len­dire tústi. Memleketten jerdi tegin jalǵa alý quqyǵyna ıe bol­ǵan­dardyń kópshiligi jerdi ıgermeı, bosqa ustap otyr. Elimizde «shóp qoryǵan ıttiń» kebin kıgen «latıfýndıster» kóbeıip ket­ti. Paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin qaıtaryp alatyn kez keldi. Jer – bizdiń ortaq baılyǵymyz jáne ony kim ıgerse, soǵan tıesili bolýy tıis», dep atap kórsetse, ol da tegin emes. О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń 90-jyldary aýyl sharýashylyǵyn órkendetemiz degendi jeleý etip, aýyl adamdarynyń paı úlesindegi jerlerin tek qana bankterden qyrýar nesıe alýǵa kepildikke qoıǵan pysyqaılar kóbeıgen edi. Sol nesıe qarjyny is qyla almaı, aqyry bankrot bolǵandary qanshama?! Olar ózderi ǵana bankrot bolmaı, tutas bir aýyldardy turalatyp, kúızeltip ketti.

Jekeshelendirý, ıaǵnı jer paıy bóliske túsken kezde sol pysy­qaı­lar aýyl-aýyldy jaǵalap, «bárińdi jarylqaımyz» dep jurttyń jer paıyn qaǵyp aldy da, jerdi bank­terge kepildikke salyp, qyrýar qarjy alyp, ózderi sonymen iz- túzsiz joǵaldy. Endi keıbir aýyl­dardyń halqy óz jerlerine ózderi ıe bola almaı otyr. Tipti aýyl adam­darynyń kóbi ózderiniń jer paı­laryn kimge bergenderin de bilmeıdi. Alaıda solar ıelik etken aýyldar júdep qalǵanymen, olardyń ózderiniń júdeý tirshilik keship otyrǵandaryn kórgen joq­pyz. Jáne aýyl halqynyń jer paı­laryn alǵandardyń birazy alys-jaqyn shet elderde baı da baqýat­ty ómir súrip jatyr degendi aýyl halqy aıtyp ta júr. Osy ras pa? Olar kimder? Aýyldyń ań­qaý adamdarynyń jer paıyn ýysy­na túsirip alyp, sol aýylǵa qaıy­rylyp bir qaraılaspaı ket­ken­derdi zańǵa júgindirý kerek. Endi tipti óz jerlerine ózderi ıe bola almaı qalǵan aýyl halqy­nyń osy máselesin dereý sheshý úshin, osy m­áselede naqty bir jer tú­gen­deý úderisi júrýi qajet. Jáne je­ke­men­shikke ótkizip alǵan jer­lerin ıgermeı, tastap ketken­deri qanshama?!

Mal baǵý maqtanyshymyzǵa aınalsa, nesi aıyp?!

Qazaqstannyń aýyl sharýashy­lyǵyn órkendetýdiń bizge jańa kózqarasy qajet. Eń áýeli mal baǵyp, mal ósirýdiń jańa ári tyń baǵytyn oılastyrǵanymyz abzal. Bul oraıda mal baǵýdyń da ıdeologııasyn qalyptastyrýǵa erekshe mán berilýi kerek dep sanaımyz. «Mal baǵýǵa da ıdeologııa kerek pe?» degender de tabylar. Bizdiń halqymyz úshin endigi arada mal ósirý men ony baǵýdy basty kásipke aınaldyrýdyń amalyn oılastyrýǵa tıispiz. «Qoı baǵýǵa da oı kerek» degendi atam qazaq tegin aıtpaǵan bolar. Mal baǵý bizdiń atakásibimiz ekenin maqtan eterlikteı, sol úrdisti qaıtadan jańǵyrtatyndaı jumystar qolǵa alynýy kerek.

Keıde Qazaq eliniń qalalary men eldi mekenderinde ár jerge ilinip tastalǵan basynda úlken qalpaǵy, qolynda shubatylǵan arqany bar at ústinde otyrǵan amerıkalyq kovboıdyń sýretin kórip, bizdiń bala kezimizdegi basynda tymaǵy, qaryna ilip súıretken quryǵy bar at ústinde otyrǵan jylqyshynyń beınesi kóz aldyma keletini bar. Solardyń osy kúnderi kózden de, oıdan da ǵaıyp bolǵany nesi?! Hakim Abaıdyń «kettiń-aý eń bolmasa mal baǵa almaı» degen ókinishi osy kúnderi anyq baıqalyp ta júr. Aýyldy jerlerde otyryp, mal ustamaıtyndar da, bar maldaryn aqshasyn tólep baǵatyn baqtashy taba almaı otyrǵandar da qanshama?!

Mal baǵýdy ar sanaıtyn kúıge tústik. О́ıtkeni aýyldy jerlerde malyn qarap baǵý úshin belgili bir turaǵy joq, ne úı-kúıi joq qańǵybastar ustaý etek alyp ketti. Mal baǵyp júrgen qańǵybastardy kórip, bala men jastyń boıynda «mal baǵý úı-kúıi joq qańǵybastyń isi eken ǵoı» degen teris túsinik qalyptasyp jatyr. «Mal baǵatyn men, nemene, «bıchpin» be?» degendi de estidik.

 Apyr-aý, mal baǵý ata kásibimiz emes pe edi, bul kásipten nege jerindik? Árıne mal baǵý jáne onyń ónimin óndirý ońaı sharýa emes. Jyldyń tórt mezgilinde malǵa kúni-túni qaraý kerek. «Baqpasań mal keter» degendi de atam qazaq bilgen soń aıtqan. Biz de bar qazaqty mal sońyna salyp qoıý kerek degen oıdan aýlaqpyz. Degenmen, mal sharýashylyǵyn jolǵa qoıý jáne ony órkendetý – aýyldy órkendetý emes pe?!

 Sóz joq, endigi arada aýylǵa jańa jumys oryndary qajet. Budan bylaı bolashaǵy bar deıtin aýyl­darǵa aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeıtin shaǵyn kásip­oryndardy shoǵyrlandyrǵan abzal. Mal soıyp, etinen bastap, sol maldyń teri-tersegine deıin alǵashqy óńdeýden ótkizetin shaǵyn kásiporyndar qajet. Ásirese qazir qoı júniniń boqtyqpen birge tógilip jatqanyna janyń aýyrady. Tym bolmasa, sol júndi jýyp, ıirip, shúıkelep daıyndaıtyn alǵashqy óńdeý isin qolǵa alýǵa bolady ǵoı!

Aýyl halqy óndirgen ónimderi men alǵashqy óńdeýden ótkizgen teri-tersekteri men qoı júnin Úkimet satyp alýdy ózderi uıymdastyrǵany abzal. Úkimet agroónerkásip sala­sy­nyń, sonyń ishinde aýyl adamdary óndirgen ónimderdi satyp alý­daǵy basty menedjerleri bolýǵa tıisti. Eńbek etip asyraǵan maly tabys ákele bastasa, sóz joq, aýyl halqy mal ósirýge yntalana túser edi. Jáne aýylda ónim óndirýshiler úshin elektr qýatyn arzan baǵamen berýdi de oılastyrý qajet.

Bul oraıda malshy eńbekker­lerdiń jyl saıyn respýblıkalyq, odan qaldy oblystyq jáne aýdan­dyq sletterin ótkizip tursa deımiz. Osy sharalar arqyly mal sharýa­shylyǵy boıynsha ıe bolǵan tabystarymyz ben jetistikterimiz kórsetilip jáne de malshy eńbegin baǵalap, olarǵa syı-qurmet jasaý­dyń, yntalandyrýdyń turaqty bir tetigi qalyptasqany da abzal bolar edi. Qazaqtyń endigi Ja­zyl­bek Qýanyshbaevy kim? Mi­ne, eńbegi de, ataǵy men dańq­y da áıgili mal ósirýshilerdi bıik­ke kóterýdiń búgingi urpaqty eńbek­qorlyqqa tárbıeleýdegi mańyzyn eskergenimiz abzal.

 Elimizde jeńil ónerkásip aqsap tur. Bazar qytaı men qyrǵyzdyń shulyǵyna, matasy men oramalyna, kıim-keshegi men basqa da buıymdaryna toly. Qazaqstannyń jeńil ónerkásibin damyta alsaq, sol jeńil ónerkásipke qajetti shıki­zatty ózimiz daıyndap, qamtama­syz ete alatyndaı jaǵdaıy­myz bar ǵoı. Endigi arada aýyldy órkendetemiz, ornynda bar irgeli aýyldardy saqtap qalamyz desek, mal sharýashylyǵy men ónim óńdeýshi shaǵyn kásiporyndardy sol aýyldarǵa aparyp salýdy jedel qolǵa alý kerek. Mal ónimderin sol aýyldy jerlerde óndirip, sonymen qosa óńdeý jumystary da sol aýyldy jerlerde júrgizilýi tıis. Bul aýyl halqyn jumyspen qamtýdyń birden-bir joly da bolmaq.

Jabal ERǴALIEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi

KО́KShETAÝ