Qarabalyq aýdany men Reseıdiń Chelıabi oblysyna qarasty Troısk qalasynyń arasyn tek Úı ózeni bólip jatyr. Eki ara taıaq tastam jer, aýyly aralas, qoıy qoralas. Qashannan ózenniń arǵy jaǵy men bergi jaǵyna adamdar jıi qatynap jatady. Troısk qalasynyń qala mártebesi bolǵanymen ózi attas aýdannyń ortalyǵy ǵoı. Al tarıhqa kóz salsaq, ótken ǵasyrdyń 30-40-jyldaryna deıin Troısk Reseıdegi iri saýda, mádenıet, tipti saıası ortalyq bolǵan. Tek Qarabalyq aýdany ǵana emes, oblystyń shekara mańyndaǵy aýdandarynyń barlyǵynda turǵyndardyń ári-beri qatynaýy bir saıabyrsyǵan emes. Biraq burynǵydaı ortaq qazany bar ottyń basynda emespiz. Zańy, rámizi, ishki saıasaty bólek-bólek elmiz. Sondyqtan kóńili jaqyn bolǵanmen, shekaradan kókattynyń bári óte bermeıdi, qos kórshiniń de zańy, qorǵanys talaptary barynsha saqtalady. Degenmen, memleket zańymen rettelgen erejelerdiń kúndelikti tirshilikte adamdarǵa ábigerlik týdyratyn tustary bar ekendigin shekara aýmaǵy sanalatyn Qarabalyq aýdanynyń turǵyndary jıi kóteredi.
Bul másele «Sheteldikterdiń jáne azamattyǵy joq adamdardyń shekaralyq aımaqqa kirýine ruqsatnama qaǵaz berý qaǵıdalaryn jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń keıbir sheshimderine engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlardy bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 23 shildedegi №734 Qaýlysy jáne onyń keıingi tolyqtyrýlary men ózgeristeri arqyly rettelgen. Osy qaýly bekitken Erejede shekaralyq aımaqqa kirýge ruqsatnama qaǵaz kimge beriletini taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Onda ruqsatnama qaǵazy oqý, emdelý, jumys isteý, týrızm maqsatymen shekaralyq aımaqqa kiretin sheteldikter men azamattyǵy joq adamdarǵa beriletini týraly jazylǵan.
Biraq jurttyń barlyǵy Qarabalyqqa jumys isteýge, oqýǵa nemese týrıst bolyp kele bermeıdi, adamdar ózderiniń týysyna, ata-anasyna, dostaryna, quda-jekjatyna jeke sharýasymen keledi. Olar kelgen saıyn aýdandyq kóshi-qon qyzmeti bóliminen ruqsatnama qaǵazyn alý kóptegen adamdar úshin kádimgideı qıyndyq týǵyzyp kelgen. Qarabalyq aýdanyndaǵy Smırnov selolyq okrýginen basqa eldi mekenderdiń barlyǵy shekaralyq aýmaqqa kiredi. Mysaly, Chelıabi oblysynda jumys isteıtin uly nemese turmystaǵy qyzy Reseıdiń azamaty bolǵan soń ol sheteldik bolyp sanalady da, Qazaqstanǵa kelýi úshin aýdandyq kóshi-qon ortalyǵynan ruqsatnama qaǵaz alýy qajet. Ol qujat jeti kúnde daıyn bolady. Eń qyzyǵy, Ereje boıynsha Qazaqstanǵa keletin adam Qarabalyq aýdandyq kóshi-qon bólimine ruqsatnama qaǵaz úshin aryzdy aldyn ala kelip tapsyrýy tıis. Ol qujat jeti kúnde daıyn bolǵan soń, ony alýǵa qaıta keledi. Eger Reseı azamaty ruqsatnama qaǵazǵa aryz bermeı, onsyz shekaralyq aýmaqqa ótti degenshe, bizdiń eldiń zańyn buzǵan bolyp shyǵa keledi. Senimdi aqparat kózderinen alǵan málimetke qarasaq, bizdiń shekarashylar tek naýryz aıynda ǵana ruqsatnama qaǵazsyz Qarabalyq aýdanynda júrgen 10 shetel azamatyn ustaǵan.
– Aýdandyq ishki ister bóliminiń kóshi-qon bólimine Reseı azamattary men azamattyǵy joq adamdardan ruqsatnama qaǵaz úshin kúnine 20 shaqty aryz túsedi. Al jaz aılarynda bul san 80-ge deıin jetedi, – deıdi Qarabalyq aýdandyq kóshi-qon qyzmeti bóliminiń bastyǵy Qaırat Ybyraev.
Kúndelikti tirshilik bul tájirıbeniń qarapaıym adamdar úshin óte qolaısyz ekenin kórsetti. О́ıtkeni ómirde túrli jaǵdaılar kezdesedi. Osyny eskerip, aýdandyq ishki ister bóliminiń kóshi-qon qyzmeti bólimi shekara aýmaǵynda shekaralyq rejimdi qadaǵalaý qyzmetimen ózara aýyzsha kelisip, ruqsatnama qaǵazdy berýdi keıbir jaǵdaıda jeńildetken. Reseı azamaty Qarabalyqqa kelgen betinde ruqsatnama qaǵazǵa ótinish beredi de, óz aryzynyń kóshirmesin alady. Ol jeti kúnde daıyn bolǵansha Qarabalyq aýdanynda júre berýine bolady. Memleket múddesi turǵysynan oılaǵanda, bul da máseleni túbirinen sheshetin sheshim emes. Ruqsatnama qaǵazyn daıyndaýǵa nege jeti kún kerek? О́ıtkeni osy kúnder ishinde Qazaqstanǵa Reseı jaǵynan ótetin adamnyń kim ekeni tekserilmeı me?
Sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardyń shekaralyq aýmaqqa kirýi úshin ruqsatnama qaǵazdyń berilý Erejesi boıynsha Qazaqstanda turatyn etjaqyn týystary aýyryp qalǵan nemese qaıtys bolǵan jaǵdaıda shekaralyq aýmaqqa Reseı azamatyn ruqsatnama qaǵazsyz ótkizýge bolady. Biraq aldyn ala mundaǵy týystary oǵan medısına mekemeleri kýálandyrǵan jedelhat salýy tıis. Al aýyrǵan nemese qaıtys bolǵan týysy jalǵyzilikti adam bolyp, olarǵa jedelhat salatyn adam bolmasa she? Mundaı jaǵdaı Qarabalyq aýdanynda oryn alǵan da kórinedi. «Qazaqtelekom» bólimsheleriniń málimdegenindeı, qazirgideı sıfrlandyrý, kommýnıkasııa zamanynda jedelhattyń kúni ótken.
Boskól selolyq okrýginiń ákimi Sapar Tóleýbaevtyń da ata-anasy Chelıabi oblysynyń Qyzyl aýdanynda turady.
– Ata-anam men biraz aǵaıyn-jekjatym sonda qaldy. Olardyń bizge ár kelýi osyndaı qujattardy retteýden turady. Kelmeı jatyp ruqsatnama qaǵazdy olardyń ózderi kelip alýy qajet. Biraq qazir sál jeńildetildi. Árıne, júrip-turýǵa yńǵaısyzdyq bar. Qazirgi sıfrlandyrý zamanynda sony jeńildetýge bolmas pa eken dep oılaımyn, – deıdi Sapar Tonýshbaıuly. Rasynda, ruqsatnama qaǵazyn alýdy ońaılatý tek adamdar úshin qolaıly bolýymen qatar, memleket qaýipsizdigin saqtaýdy da nyqtaı túseri sózsiz.
Shekaralyq aýdandardaǵy ózekti másele tek ruqsatnama qaǵazdyń alynýy ǵana emes. Mysaly, Boskól selolyq okrýgindegi turǵyndar úshin Chelıabi oblysyna qatynaý sońǵy jyldary qıyndap ketipti. О́ıtkeni 2013 jylǵa deıin Boskóldi basyp ótetin «Chelıabi – Qartaly» elektr poıyzy bul stansaǵa toqtaıtyn, al qazir toqtamaıdy. Poıyzben zýyldap jetip baratyn jerdi boskóldikter tas jolmen aınalady.
Jalpy, Qostanaı oblysynda 8 aýdan Reseıdiń shekarasynda ornalasqan. Jyl basynan bergi on aıda osy aýdandar turǵan shekaralardan oblysqa barlyǵy 2500 shamasynda sheteldik ótken. Onyń ishinde 1700-den asa adam tek Qarabalyq shekara aýmaǵyna kelgen. Memleket múddesine oraı zańnyń barlyǵy da oryndalýy kerek. Alaıda, onyń adamdar ıgiligine saı, qolaılylyǵy, ýaqyttan aǵynynan qalmaǵany da eskerilgeni oryndy. Ony qarabalyqtyqtar sezinip otyr.
Qostanaı oblysy,
Qarabalyq aýany
