Ábdiǵapar ámir

Biz turǵan jer – ózenniń sýy tereń­deý qystalań tusyna ornatylǵan kópir. Endeshe, ózimiz izdep kelgen aýyl da alys bolmady. Baıaǵy sol ara-arasy shashyrańqy úıler, úıler bolǵanda biri­niń qabyrǵasy ǵana qalǵan, biriniń esik-terezesi úńireıip qorqynysh shaqyratyn eski jurt. Qazir jazǵy demalys ýaqyty, ákimniń ornynda joq ekenin bilsek te, keńseniń aldynda ıirilip turmyz. Betpaqtyń qıyr shetindegi alys aýylǵa eki birdeı kádeli kólik kele bermeıdi, endeshe, bizdi de izdeıtin adam tabylar...

Oılap ta úlgermedim, janymyzǵa asyǵyp-úsigip izdeýshimiz de kelip jetti. Tym aryq, orta boıly aqsary balań jigit. Aty – Ashat. Osyndaǵy mektepte tarıh­tan sabaq beredi. Bizdiń munda nege kelgenimizdi de biledi, biledi emes-aý, sha­malaıdy. Shynynda da bóten oblystyń nómirin japsyryp alǵan mashınalar mun­da Kórtoǵaıdaǵy han kesenesin kó­rýge­ kelmegende, qudalyqqa keledi deı­misiń.

Aldymyzdaǵy ný qalyń toǵaıǵa jaqyn­daı bere:

– Qaı jerge keldik... – dep suraımyn.

– Kóltoǵaı atalady...

– Kórtoǵaı emes pe?

– Kóktemde osy ara kólge aınalyp ketedi...

Kóltoǵaı bolsa bolar, myna qalyń aǵash­tyń ara-arasynda oıdym-oıdym sý jatyr.

Anadaı jerde dóńkıip turǵan aqshań­qan mazarǵa jaqyndaı berdik. О́zim sýretten kórgen kemene-mazar. Asta­na­nyń janyndaǵy Nııaz bıdiń aq kesene­sinen aýsa-shy.

Aldymen kesenege emes, qorshaýynyń qyzyl kirpishi mújilip taýsylýǵa aınal­ǵan tórtqulaq tamǵa keldik. Topyraǵy ońyp ketken eki tómpeshik jatyr. Saǵana emes, tómpeshik. Ekeý... «Jaǵypardiki qaısysy eken?» dep oılaımyn. Myna bi­riniń ortasy oıyla bastapty – Jaǵypardiki bolar...

Kesenege bardyq. Mazardyń qabyr­ǵa­syndaǵy jazýlarǵa qaraımyn kelip, qaraımyn. «1870-1919 jyl» degen jazý badyraıyp tur.

Kesene ishin tamashalap, (ıá, tamasha­lap) shyqqan soń máıitter jatqan jer­ge qaıtyp oraldyq. Kún jep, jel mújip tastaǵan tórtburyshty qyzyl­ granıtke aǵaıyndy ekeýdiń aty oıy­lyp jazylǵan. Jaǵypar – Ábdiǵapar­dyń inisi, aǵasynyń qasynda jatyr. Bálkim, aǵasy inisiniń janynda jatqan shyǵar?.. Jıyrma jastan endi asqanda, maıdan dalasynda sheıit bolǵan bozdaq baýyrymdy aıaımyn. Jaǵypar ólgende, Ábdiǵapar ámir ústine eshkimdi kirgizbeı, jer baýyrlap jatyp alǵan desedi.

...Eń alǵash mektep partasyna otyr­ǵan­nan Ybyraı ata jazatyn, baı balasy Asan men kedeı balasy Úsenniń bastan keshkenderin oqyp ósken bizder úshin joǵarǵy klasqa barǵan kezimizde baılar men kedeıler arasyndaǵy taptyq kúrestiń mán-jaıyn túsiný onshalyq qıyn bolmaǵan.

«Jaman baı» men «jaqsy baı» degen uǵym­dy sanaǵa salyp, saralaı basta­ǵanymyz – ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgen kezimizde ǵoı. Rymǵalı aǵa sekildi «tóbesi tesik» aǵalarymyz sóz arasyna synalap kirgizip jiberetin jaqsy baı­lar men aqyldy han, tórelerdiń de bol­ǵanyna osy kezde kóz jetkize bas­taǵandaı edik. Torǵaıdaǵy Ábdiǵapar han jaıly málimetterdiń qulaǵyma alǵash jetken kezi osy. Al táýelsizdik alǵan kúnnen bastap, basylym betteri batyr-baǵlandarǵa, baı-manaptarǵa, «qaradan shyǵyp han bolǵandarǵa» tolyp ketti. Solardyń biri – aty-jóni ózime jaqsy tanys Ábdiǵapar edi...

Sosyn... Ol kezderi qoldan-qolǵa tımeıtin «Jas Alashtyń» betinen «tyń derek» – qyzyq maqala kezdestirdim. Maqalanyń aty – «Ábdiǵapar han Tor­ǵaı kóterilisiniń kósemi bolǵanymen, nelikten Amangeldi Imanovtyń kóleń­ke­sinde qalyp qoıdy?» Atynyń ózi aıqaılap turǵan maqalanyń avtory – Janbolat Sársenbaı.

...Ábdiǵapar 1915 jyly birde salyq máselesin retke keltirmekshi bolyp, eki bolystyń azamattaryn jınap, Ashý­tasty boıyndaǵy Aqbıdaıyq de­gen jerde úlken májilis ótkizedi. Bul jerge qalyń sharýalar egin salatyn. Jınalysta Ábdiǵapardyń inisi Ábýsadyq shyǵyp sóz sóılep, halyqqa salyqtyń maǵynasyn túsindiredi de: «Bul aq patshanyń jylma-jyl túndik basyna tóleıtin salyǵy, sondyqtan bárimiz jabylyp tóleıik» degen usynys aıtady. Osy sátte Ábdiǵapar, «aýyl úshin bul salyqty túgelimen baılar tólesin!» deıdi. «Baılar úshin ol túk te emes, kedeıler úshin aýyr» dep, Ábdiǵapar kedeılerdi taqyrǵa jazǵyzdy. Al baılar «árbir júz qoıdan bir qoı tóleıtin bol­syn» degen usynys jasady. Mine, osydan keıin aýyldyń túndikterine keletin jalpy salyq kedeılerge aýyr soqpaı-aq oryndalatyn boldy. Kóp­shiliktiń daýysyna salynǵan másele kedeılerdiń paıdasyna sheshilgenimen, bul kezeń halyq arasyńda «baı-salyq» dep atalyp ketken bolatyn...»

Budan ári, ıá, budan ári... kópshiliktiń kóńilin tapqan Ábdiǵapar bolystyń bedel-dárejesi ósip, reıtıngi kóte­rilip jatqan kezde Sarytorǵaı men Qaıdaýyl bolystarynyń jigit­teri de Amangeldi men О́menniń aınala­syna toptasyp jatqan edi. Sodan Sary­torǵaıdan kelgen Musabaı qajy­nyń balasy О́menniń yqpalymen úsh bolystyń basy qosylyp, Torǵaı ýe­zi­niń shyǵys bóliginde qolbasshy bolyp, elge aty shyǵyp, atalary buryn­nan han atalyp júrgen Ábdiǵapar Jan­bosynulyn kóterilisshilerdiń bas qol­basshysy etip saılady. Bul el aǵa­­larynyń sheshimi boldy. Qazan aıy­nyń basynda Ábdiǵapar inisi Jaǵy­pardy janyna senimdi Bekbolat deıtin jigitin qosyp, Torǵaı dýany ja­ǵy­na elshilikke jiberdi. Elshilikten alyn­­ǵan málimetterge qaraǵanda, ár jer­ler­de kazaq jastary top quryp, kóteri­liske daıyndalyp jatqany anyq­tal­dy. Ásirese qazan aıynyń orta ke­zinde Qaratorǵaı bolysyna jınalǵan sarbazdardyń jalpy sany alty myń­nan asty. Ábdiǵapar sarbazdardy bo­lys-bolysqa bólip qolbasshylaryn taǵaıyn­dady. Bulardyń ishinde Aman­geldi, О́men, Qosjan, Ýáli sııaqty bu­rynnan halyqqa tanymal jigitter bol­dy. Ábdiǵapar da sońynan ergen sar­bazdaryn Sýjarǵanǵa ákelip qo­nystandyrdy. Osy kezde Reseıden Álibı de kelgen eken. Bir-eki kún ótken soń qaramaǵynda eki myńdaı sarbazy bar Kárboz han da kelip qosyldy. Sar­baz­dar qarashanyń altynshy juldy­zynda tańerteńmen Torǵaı garnızonyn shappaq boldy. Ýaqyt degenine kelgende sarbazdar qalaǵa úsh topqa bólinip, shabýyl jasady. Biraq esh nátıje shyǵara almady. Pýlemetten jaýyp turǵan oq sarbazdardy múlde jaqyndatpady.

Kóp uzamaı Torǵaıdyń on úsh bolysy túgel jınalyp Ábdiǵapardy aq kıizge otyrǵyzyp, han saılady. Han óziniń sardaryn, sardarbegin taǵaıyndady. Keńes quryldy. Qyzyl úıler jumys istedi, buıryqtar men hattardy tasydy. Sarbazdar myń-myńǵa bólinip, qatal tártip ornady. Han qazynasyna qor jı­naldy. Ne kerek, bir-eki aıdyń ishinde qa­zaqtar shıratylyp halyq múddesine jumys atqara bastady...

Bir kezderi Betpaqdala tósindegi jer jánnaty ispettes Qaratorǵaı ózeniniń ıinindegi toǵaı tal men qyzyl jyńǵylǵa malynǵan Kóltoǵaıǵa qaraımyn kelip, qaraımyn.

Bir kezderi... myna jerde... Kóltoǵaı­dyń jaǵasynda alty qanat, segiz qanat kıiz úıler tizilip turǵan. Kóltoǵaı aýy­lynyń dál ortasynda – Han saraıy atan­ǵan záýlim eki bólmeli japsyrma kıiz úıdiń aldynda naıza, qylysh... jo-joq, sholaq myltyq asynǵan eki sarbaz kirpik qaqpaı qazdıyp turǵan. Han saraıdyń tórinde Troıskiniń bazarynan arnaıy aldyrǵan, arqalyǵyn altynmen aptaǵan, aq kúmisteı jumsaq púlishpen qaptaǵan bıik kresloda qara murtyn shıyryp, Bat­paqqara jaqtaǵy qandy qyrǵynǵa óz qolymen attandyrǵan Amangeldi ini­si men Qorǵasyn kenishinde otyrǵan aq­qylshyq-aǵylshyndardan qarý-ja­raq satyp alýǵa kelisim jasaý úshin jum­saǵan Álibı baýyrynan habar kútip, Ti­leýli batyr urpaǵy Nııaz hannyń shóp­shegi Ábdiǵapar ámir, japsarlas tigil­gen kıiz úıdiń túkpirgi bólmesinde astyna Táshkenniń bazarynan kelgen bes qabat batsaıy kórpeshelerdi qabattap tósep, tóbedeı bolyp sary qaryn báıbi­she Ty­nyshbala sheshemiz otyrǵan... Bosa­ǵadaǵy báıbisheniń qarnyndaı sary sa­bany kúrpildete pisip, aq jaýlyǵynyń as­tynan jumsaq qana jymıyp, jańa tús­­ken jas kelin Jámıla turǵan kúlim­dep... Sosyn... Toǵaı taldyń kó­leń­kesinde semizdikten jarylǵaly tur­ǵan tý bıeniń qarnyn aqtaryp tastap, py­shaqtaryn jalańdatqan jigitter men tútini aspanǵa býdaqtaǵan qazan-oshaq basynda aıaqtaryn ushynan basyp aq kımeshek kıgen kelinshekter júrgen... Mıdy shaqqan tós-balǵanyń ashy daýysy estilmes úshin Han ordadan aýlaqtaý jer­ge tigilgen qarasha qurym úılermen eki ortada jalańdaǵan jasaýyldar jo­syǵan. Sol jasaýyldardyń basshysy – ózi elgezek, ózi batyr inisi Jaǵypar ákel­gen bilteli, biltesiz myltyqtardy Keı­ki men О́men, Qosjan men Ámirbek batyrlar bastaǵan han keńesiniń syna­ǵynan ótkizgen...

Aıhaı da aıqaı dúnıe-aı, bul endi tolyqsyp ta tolyp aqqan Qaratorǵaıdyń ıinindegi kók maısa kókoraı shalǵyny tobyqty qaqqan ashyq alańqaıdaǵy han ordasy atanǵan baı-baqýat aýyldyń Kóltoǵaı atanǵan kezi edi ǵoı...

Budan ári ne boldy deısiz be?..

«...Ertesine mamyrajaı tunyp tur­ǵan tynyshtyqty: «Kelip qaldy, shu­byryp kele jatyr» degen aıqaı buzdy. Art jaqtan О́menniń daýysy shyqty. «Al jigitter, daıyndalyńdar, oqtańdar» dep baryp, «Atyńdar» dedi. Atys bas­talyp, astan-kesten boldy da ketti. Gúr­sildegen zeńbirek daýysy qulaq­ty tundyrady. Osy shaıqasta kóteri­lis­shiler jeńilis tapqanymen, áli de qarsylasýǵa turarlyq kúshterin saqtap qaldy... Orystar da Úrpekten ary bar­mady, ólikterin on bes shanaǵa tıep, Bat­paqqaraǵa ketti...»

Osy Doǵal-Úrpek soǵysynda qaıtys bol­ǵan otyz jigittiń ishinde Jaǵypar da bar edi. Myna biz otyrǵan jerge Ábdi­ǵapar kókem óz qolymen jerlegen Jaǵy­pardyń beıiti anaý.

Anadaı jerde dóńkıip turǵan ma­zar tam Jaǵyparǵa da, О́menge de emes, Ábdi­ǵa­parǵa baǵyshtap salynǵan. «Qazaq­tar shıratylyp, el múddesine jumys isteı bastaǵan kezde» salynǵan aqshań­qan kesene. Kádimgi memlekettik stan­dart emes, halyqtyń óz qarjysyna turǵy­zylǵan ǵımarat... Kúnderdiń kú­ninde munyń da memleket qaraýyna aly­nyp, halyqqa qajet jádigerge aına­la­tynyna senem. Kesenege qarap oty­ryp Qostanaı men Amangeldidegi mem­lekettik standartpen salynǵan murajaı­lardyń sóresindegi jádigerler – bilteli, biltesiz myltyqtar kóz aldyma keledi...

Sol myltyqtardy jıyp-terip myna Kóltoǵaı aýylyna ákelip, on altynyń qyrǵynynda qyrshyn ketken kókelerime arnalǵan bir murajaı salyp tastasaq ta artyq etpes edi-aý dep oılaımyn ǵoı baıaǵy...

...Beıittiń ishin aralap kelem. О́z-ózimnen elegizip, áldeneni, bálkim áldekimdi izdeıtin sekildimin. Sóıtsem... Sóıtsem, Tynyshbala anamyzdyń beıitin izdegen ekenmin ǵoı. Joq... Jámıla anamyzdyń beıiti de joq... Qulaǵyma áldebir zarly ún keledi...

«...Orta júzdiń ishinde, násili qypshaq taza edi.... Paıdasy kóp hal­qyna, zalaly jurtqa az edi... Bir biz emes, Orta júz mańdaıyna syımady... Qaýy­myna kelgende, shybyny joq jaz edi. Ádildikten aýmaǵan, úkimetli qazy edi... Jurt baǵýǵa jalyqpaı, joǵary-tómen qalyqtaı, balapanyn shubyrtyp, shalqar qonǵan qaz edi... Men jylamaı, qaıteıin-a-ı-aı, qaıteıin?!.».

Joqtaý... Ábdiǵapar ámir ólgende Tynyshbala anamyzdyń ańyrap aıtqan joqtaýy ǵoı mynaý...

«...Arǵyn, qypshaq uldary, qurmet etip túsetin, kókoraı bitken saz boldy... Qadirin bilip halqynyń, meımanyn kútip alǵanǵa, halyq qaryndas máz boldy... Dańqyń shyqty ǵalamǵa, memleket hal­qyn ustadyń... Qamal buzyp bahadúr, qan­shama ásker bastadyń!.. Ýa, darıǵa, sul­tanym! Qaıraty asqan arystan, ól­genimshe úzilmes, máńgilik ǵazız das­tanym... Qaıteıin-a-a-ı, qaıteıin?!..»

Joqtaý... Joqtaý ǵoı mynaý... Bálkim, azamatynan aıyrylǵan, qanatynan qaıyrylǵan qaraly kóńildiń jan-jaryna ańyrap aıtqan arnaýy shyǵar?..

 «... Qarańǵy tuman jeldetip, jarlyǵy keldi patshanyń... On segiz ben otyz bir... keregi bolmaı basqanyń... Taýdy ushyrǵan qaharyn, quıyndaı kórip, saspadyń.... Jurtyńdy jatqa bermediń, qorqaqqa azyp ermediń... Qarsy turyp kápirge, qylmadyń isin basqanyń... Azamatyn qorǵap Alashtyń, basyńdy jaýǵa tospadyń... Zahar shashqan aýzynan Nıkolaıdan qashpadyń... Alpys myńdaı áskermen, qalasy edi shapqanyń... Qalaı qıyp atty eken, eki kózdiń bireýi – Ti­leýliniń balasyn... Bar bilgeni sol ma eken, ólimniń taýyp qııasyn, mergen alyp aýlady, óziniń birge týmasyn... Qudaıdan qorqyp, arýaqtan uıalmaǵan ońbasyn! O, darıǵa, ǵazızym, boldyńyz qalaı jazada?! Qansha aıtsam da haq isi, ne amal bar qazaǵa... Qaıteıin-aı!..».         

Joqtaý emes, qaraly kóńil jesirdiń kókirek túkpirinen tunshyǵyp shyqqan góı-góıi ǵoı mynaý... Álde... Álde, batyrdyń ómirbaıanyn, joryǵy men erligin, túgel, túg-e-e-l qamtyǵan jyr-qıssa ma eken?..

...Bas-aıaǵy shop-sholaq opasyz ǵana dúnıe-aı, bul endi myń toǵyz da on toǵyzynshy jyldyń jeltoqsan men aqpan aıynyń toǵysynda betiniń muzy tas bolyp qatqan Sarytorǵaıdyń ıinin­degi qaraly aýyldyń Kóltoǵaı atanǵan kezi edi ǵoı...

Apyrmaı-aı, azamatynan aıyrylyp, qanatynan qaıyrylyp, Jaratqannan japa shekken kezinde muń men zaryn óleń-jyrǵa syıdyrǵan baıǵus ananyń myna joqtaýyna bári-bári syıyp ket­kenin qarashy...

Osydan keıin Ábdiǵapar kókem jaı­ly jazam dep júrgen mende de es bolsa-shy...

Tynyshbala anamyz: «Mergen alyp aýlady, óziniń birge týmasyn...» degendi nege aıtty eken, qaı týysyn meńzep aıt­ty eken?..» dep oılaımyn ǵoı baıaǵy... Jol ústinde atylǵan Amangeldi, jol ústinde atylǵan Keıki mergen... Ol az deseń, jol ústinde atylǵan Imanjúsip... Jol ústinde atylǵan Sháh-Kárim... Bári de jol ústinde... Sot aldyna aparmaı, soń­ǵy sózin aıtqyzbaı...

Ábdiǵapardyń qazasy da jol ústinde bolypty. Ash halyqty toıyndyrý úshin qyzyldar júrgizgen «jańa ekomıkalyq saıasattyń» qyzyp turǵan ýaqyty. Úki­mettiń usynǵan mártebeli qyzmetinen bas tartyp, myna Qaratorǵaıdyń qopa­synda jylqysyn Qarasýdyń boıyna aıdap tastap, qoıy qurttap, qymyzyn urt­tap tynysh otyrǵan Ábdiǵapar aýy­­lyna qyzyl ásker saý ete túsipti. Tut­qynǵa alynǵan kókemiz jolshybaı «Záýre qopasy» degen jerge kelgende, kúzetshilerdiń qabaǵynan óziniń ter­geýsiz, sotsyz atylatynyn sezgen soń jaı­na­mazyn jaıyp, otyra qalǵan desedi. Atqan... Jelkeden atqan... Bálkim, qara nıet qarabet kózine qaraı almaǵan shyǵar...

Kim atqanyn, nege atqanyn bilmedim, sol jyldary Qazaq úkimetiniń tórinde otyr­ǵan Álibı kókemniń jol ústinde atyl­ǵan baýyrlaryna arasha túse alma­ǵanyna ókpeleımin ǵoı baıaǵy.

Janyma aıaǵyn aqsańdaı basyp Aqylbek keldi. Áýlıekóldiń basynda ańyratyp óleń oqyǵan aqynymda bu­rynǵy kóńil kúı joq.

– Tynyshbalanyń joqtaýyn biletin shyǵarsyń, Aqa?..

– Ony kim bilmeıdi?.. Han áıeliniń joqtaýy bolǵandyqtan, aıtylmaı keldi ǵoı...

– Myna jerde Tynyshbalanyń da, Jámılanyń de beıiti joq...

– Qaıdan bolsyn... «Bas-basyna baı qaıda», qańǵyp ketken ǵoı... Han degen, ámir degen ataǵy bar Ábdiǵapar kókem túgili, «qyzyl bolshevık» Amangeldi batyrdyń áıeli de Táshken jaqqa bas saýǵalap qashyp ketpeýshi me edi?..

– Janbolat Sársenbaı óz maqala­synda: «Ábdiǵapar han men Amangeldi sar­dar 1919 jyly Torǵaı dalasynda sheıit boldy. Bir qıyny, Ábdiǵapar urpaq­tary úshin «han» degen at jaıly tımedi. Onyń inileri men balalary atyl­dy, sottaldy. Tipti han atyna qatysy joq inisi – Jaǵypardyń áıeli Aısulý da elin, jerin tastap, Shymkentten bir-aq shyqty. Tegin jasyryp kúıeýge shyǵyp, Ábdiǵapar urpaqtaryna jaqyndamady. Ol 1917 jyly týǵan qyzynyń atyn Úmit qoı­ǵan edi, mine sol qyzy qazir Shymkent qalasynda turady» dep jazypty. Osy sózdiń ras-ótirigin bilesiń be?..

– Men ne dep turmyn... «Bas-basyna baı qaıda?» degendi nege aıttym?.. «Tesik monshaq jerde qalýshy» ma edi, áıel joly jińishke, baıǵa tıse tıgen de shyǵar... Esesine tegine tartpaı tur­syn ba, sol Tileýli batyrdyń, Nııaz bıdiń urpaǵy búginde ósip-ónip otyrǵan bir qaýym el... Aǵash ekesh aǵash ta qunar­ly jerge tamyr jaımaýshy ma edi, ba­la­lary shetinen dókeı... Ábdiǵapar ámir­diń júz qyryq jyldyq toıynda nemereleri Qabden Janbosyn men Marat Myrzaǵalıuly, shóberesi Saǵadat Ábdi­ǵapar keldi. Atalarynyń asynda tik turyp qyzmet jasady... Aıtpaqshy, sol toıǵa sen kelmediń ǵoı...

– Altaıda qańǵyp júrip, estimeı qalyppyn... Áıtpegende, shaqyrmasa da keletin edim...

«Shaqyrmasa da, keletin edim». Soń­ǵy kezde shetimizden ókpeshil bolyp baramyz-aý osy...

Osymen áńgime aıaǵy tuıyqtalyp ta qalǵan. Qaratorǵaı ózeniniń ıinindegi Kóltoǵaıdyń janynda Aqylbek aqyn ekeýmiz tunjyrap otyrmyz.

Soltústik betten jel turyp, qoǵa ba­syn qısaıtty. Búgin tamyz aıynyń altysy. Myna jelde yzǵar bar. Shilińgir shildeniń artta qalǵanyn eske salsa da ózi bilsin...

Esken jelmen ilesip, qulaǵyma Ty­nysh­bala anamyzdyń zarly úni keletin sııaqty ma, qalaı?..

Serik BAIHONOV,

jazýshy