Foto tengrinews
– Big Data ne úshin qajet? Onyń múmkindikterin qarapaıym tilmen túsindirip berseńiz.
– Qazir Big Data termıni kóp aıtylyp júr. Ǵalamtorda da bul jaıynda aqparat kóp. Alaıda mamandar bolmasa, ózge adam úshin ony túsiný qıyn. Kóp jaǵdaıda adamdar Big Data-ny derekter bazasymen shatastyrady. Asylynda, bul kez kelgen aýqymdy málimetti jyldam óńdeý tehnologııasy. Qazir onyń engizilmegen salasy joqtyń qasy. Máselen kompanııalar búginde Big Data qyzmetin tutynýshylarmen ózara qarym-qatynasty nyǵaıtý, túrli operasııalardy jeńildetý jáne alaıaqtyqtyń aldyn alý úshin paıdalanady. Sondaı-aq ony qarapaıym kúndelikti ómirden de kezdestirýge bolady. Mysaly, Nur-Sultan qalasynda ártúrli nysanda ornatylǵan 48 myń beınekamera bar. Ol jeke úılerdiń aldynda, saýda ortalyqtarynda jáne taǵy da basqa jerlerde bolýy múmkin. Sol beınekameralar kúnine kólemi 400-500 gıgabaıt bolatyn vıdeo túsiredi. Osynsha kóp aqparat paıdaǵa jaramasa, derekter bazasyna aınalady. Endi osy aqparatty Big Data dep ataý úshin sol kameraǵa adamdy ıdentıfıkasııalaý kerek. Eger de beınekamera úıge kirgen ár adamdy tanyp tursa, muny Big Data dep ataýǵa bolady. Demek, qarapaıym tilmen túsindirgende Big Data degenimiz, qolymyzda bar aqparattan jańa bir málimet alý. Sondaı-aq sol málimet arqyly belgili bir qorytyndy shyǵara otyryp, bolashaqqa boljam jasaý.
– Estýimizshe, Big Data-men kóbinese jekelegen kompanııalar jumys isteıdi. Oǵan ne sebep?
– Qazaqstanda halyq sany asa kóp bolmaǵandyqtan, bizge Úkimetpen jumys isteý tıimdi bolar edi. Alaıda ázirge oǵan tolyq qol jetkize almaı otyrmyz. Memleketpen tolyqqandy jumys isteý úshin birneshe kedergi bar. Túsinikti bolýy úshin Big Data-nyń eki baǵyty baryn aıta keteıin. Onyń birinshisi – data engineering, al ekinshisi – data science dep atalady. Data engineering kóp aqparatpen jumys isteý úshin belgili bir arhıtektýra qurady. Dál osy sátte bizge jumys isteý qıyn. Sebebi Qazaqstandaǵy biraz júıe bizdiki emes, kóbin sheteldik kompanııalar qurastyrǵan. Egov-ty ózimizdikiler jasap shyqty dep aıtady, biraq onyń ózi kúmándi. Úlken nátıjege jetý úshin báriniń birikkeni durys. Al bizde ártúrli júıe bolǵan soń bári ıntegrasııalanbaı tur. Naqty nátıje kórinbeı turǵany da osydan. Bizde, quqyq qorǵaý organdary bir júıede istese, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ózge júıede jumys isteıdi. Sondyqtan munyń bárinen kóp aqparatty alý múmkin bolmaı tur. Al derekterdi ala almaý – Big Data-ǵa úlken kedergi. Eń áýeli bul máseleni sheshý úshin búkil mınıstrliktiń deregi bir júıege jınaqtalýy kerek. Álemdik standartta báribir júıeniń aınalasyna qurylady. Bizde kerisinshe, ár mınıstrlik ózinshe júıe quryp, árqaısysynyń jumysy bólek júrip jatyr. Eger de memleket Big Data-men jumys isteımiz dep sheshse, biz sııaqty IT kompanııalarǵa málimetti eshqandaı shekteýsiz berýi kerek. О́kinishke qaraı, bizde ár málimet ártúrli saqtalady. Keı derek enbeı qalyp jatady. Negizi munyń bári avtomatty túrde oryndalýy kerek. Júıe durys bolmaǵandyqtan, bizge jumys isteý qıyn. Sol sebepti de atalǵan qyzmet túri qymbatqa shyǵady. Qymbat bolýy sebepti de bul tehnologııamen jumys isteýge kóbi kelise bermeıdi.
Dese de qazir elimizde Big Data bıznes salasynda, jekelegen kompanııalarda, bankterde, sondaı-aq prokýratýrada, «Qazposhtada» jáne taǵy da basqa oryndarda qoldanylyp jatyr. Bul arqyly atalǵan salalarda tutynýshylarmen ózara qarym-qatynas nyǵaıyp, túrli operasııalar men qyzmetkerlerdiń jumysy jeńildeýde. Qazir kóp qyzmetti tutynýshylar óz JSN-i arqyly onlaın rejimde jyldam ala alady. Buryn kezekke turyp alatyn nesıeni de qazir adamdar óziniń uıaly telefonyndaǵy mobıldi qosymsha arqyly ala beredi. Máselen, Kaspi bank-tiń mobıldi qosymshasynda ótinim berýshige 5 mınýttaı kúte turýyn ótinip, derekter bazasynda ol týraly málimetter qarastyrylyp jatqanyn aıtady. Iаǵnı, neırondy júıe derekter bazasynan málimetterdi qarastyryp, belgili bir sheshim qabyldaıdy. Osylaısha tutynýshynyń da, qyzmetkerdiń de ýaqyty únemdelip, jumys jeńildeı túsedi.
– Bizde Big Data-men jumys isteıtin bilikti mamandar jetkilikti me?
– Bizde saýatty IT mamandar kóp. Biraq kóbi shetelge ketip jatyr. Sebebi bizdiń naryq olarmen jumys isteýge áli tolyq daıyn emes. Keıbir kórshiles eldermen salystyrǵanda bizdiń el edáýir alda kele jatqanyn eskersek te, áli de damýdy qajet etedi. Shetelge ketken qyz-jigitter biraz tájirıbe jınaqtap, elge kelgende memlekettik naryq oǵan daıyn bolady dep oılaımyn.
– Úlken derektermen jumys isteıtin mamandardy daıarlaýda nege mán bergen jón?
– Big Data – IT salasyndaǵy eń qıyn, eń qymbat nárse – tehnologııa. Onymen jumys isteý úshin mindetti túrde aǵylshyn tilin jetik meńgerýi tıis. Sondaı-aq joǵary matematıkany jaqsy bilýi kerek. Qalǵan dúnıeni joǵary oqý ornynan nemese túrli kýrstardan úırenýge bolady.
– Álemdik tájirıbede Big Data-nyń kórinisi qandaı? Úlken derektermen jumys isteýde úzdik elderdi atasańyz.
– Úlken derektermen jumys istep, mol tabysqa kenelip jatqan el retinde birinshi kezekte AQSh-ty aıtýǵa bolady. Olar san túrli salada derekter bazasyn óńdeýde sheber. Máselen, eldiń bárine tańsyq emes Google izdeý júıesin alaıyq. Ony qoldanbaıtyn el joqtyń qasy. Kez kelgen jaǵdaıda adamdar qandaı da bir suraqtyń jaýabyn nemese izdegen málimetin osy jerden tabady. Google – úlken derekter bazasy. AQSh bul izdeý júıesi arqyly kóptegen elder týraly málimet alady. Barlyq jaǵdaılardy óz nazarynda ustaıdy. О́zge elder jaıynda málimet ala otyryp, bolashaqqa baǵdar jasaı alady. Halyqtardyń turmys-saltyn, alańdatar máselesin, psıhologııasyn, oılaý qabiletin ońaı baqylap otyr.
Al Qytaı – jabyq memleket. Olar aqparattyq qaýipsizdikti mańyzdy sanaıdy. Sol sebepti de olardyń jeke izdeý júıeleri men messendjerleri bar. Sol sııaqty Reseı de bul rette qalys qalmaıdy. Olar ózderiniń Iаndeks dep atalatyn izdeý júıelerin, Rutube atty vıdeolar jelisin, «Odnoklassnıkı» syndy áleýmettik jelisin qoldanady. «Aýqymdy derekter – jańa baılyq» degen sóz tegin aıtylmasa kerek. Buryn adamdar altyn men munaıdy qazyna-baılyq dep tapsa, qazirgi zamanda aýqymdy aqparattyń mańyzy basym. Sol sebepti mamandar jańa málimet alýdyń túrli ádisin qarastyrady. Nemister, máselen, qarapaıym smart sháınek arqyly da aqparat alady. Wi-Fi-men jumys isteıtin sháınekter sýdyń quramyn anyqtaı alady. Sondaı-aq úıdegi adamdar uıqydan turǵanda nemese jumysqa ketip bara jatqanda ózdiginen qosylyp jumys isteı beredi. Nemister bul sháınekter arqyly kóp málimet alyp, ol derekterdi satý arqyly sháınek satqan baǵadan da kóp aqsha óndirgen. Sol sebepti qazir álemdik naryqta Big Data-men jumys isteıtin mamandarǵa suranys kóp. IT salasyndaǵy eń kóp tabys tabatyndar da osy salanyń mamandary.
– Qazir kimdermen jumys istep jatyrsyzdar?
– Osy salada qyzmet etip kele jatqanymyzǵa 10 jyldan asyp qaldy. Biz Big Data-ny Qazaqstanda ǵana emes, jalpy TMD boıynsha bastaǵan birneshe kompanııanyń birimiz. Qazir kóbine sheteldik kompanııalarmen jumys isteımiz. Olardyń ishinde AQSh, Shveısarııa, Qytaı syndy alyp memleketter bar. Mysaly, qazir Amerıkanyń 3 mektebimen jumys júrgizilip jatyr. Bul joba boıynsha mekteptiń kireberisine 3D beınekameralary qoıylady. Olar kirgen balalardy túsirý arqyly balalardyń kóńil kúıin, emosııasy men psıhologııalyq jaı-kúıi týraly málimetter beredi. Bul – mekteptegi balalardyń tynyshtyǵyn saqtap, olardyń minez-qulyqtaryn baqylaýǵa kómektesetin birden-bir joba.
Marketo kompanııasynda kóptegen talantty maman bar. Máselen, «Vkontakte» jelisiniń tehnıkalyq dırektory bizde jumys isteıtinin maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Jalpy, kompanııada 60 shaqty qyzmetker úlken derektermen jumys isteýde. Big Data-da shtattyń kóptigi emes, sanaýly saýatty mamannyń bolǵany mańyzdy.
Áńgimelesken
Marjan TILEÝBEK,
«Egemen Qazaqstan»
