Qajyrly qaıratker, syrbaz aqyn

Bul dástúr búginge deıin jalǵasyp keledi. Munyń sebebi túsinikti de; shyǵarmashylyq or­tadan jazýshylyqqa qadam basý áldeqaıda ońaı. Sadyqbek te Qy­zylorda pedagogıkalyq ıns­tıtýtynda oqyp júrgen stýdent shaǵynda ónerge, ádebıetke barynsha jaqyndyǵymen kózge túsken; túrli shyǵarmashylyq kezdesýlerdi uıymdastyrýdyń bel ortasynda júrgen; qajet kezinde ózi de sahnaǵa shyqqan; óleń jazyp, jas aqyn retinde tany­la bastaǵan. Tipti sol kezdiń ózinde oblystyq radıoda dıktor bolyp qyzmet te istegen. Iаǵ­nı, shyǵar­mashylyq ortaǵa bir­jolata bet burǵan yńǵaıy bar edi. Biraq Sadyqbek Hangeldın ıns­tıtýtty bitirgennen keıin birden oblystyq komsomol ko­mı­tetine nusqaýshy bolyp ornalasypty.

Buǵan biraz jurt kádimgideı tańyrqaǵan eken; tipti, aqynmyn dep júrgen adamnyń qolynan mundaı memlekettik jumys kele me dep kúdiktengender de bolypty. Degenmen boıynda erekshe daryn-qabileti bar adam qaı salaǵa barsa da óz orynyn taýyp, abyroı-bedelge ıe bolady ǵoı. O bastan alǵyr, kez kelgen sharýany dóńgeletip, ıgerip áke­tetin Sadyqbek Hangeldın de komsomol qyzmetinde az ýaqytta jaqsy qyrymen kózge túsip, iskerligin tanyta bilgen. Soǵan oraı, uzamaı oblystyq komsomol komıtetiniń bólim meń­gerýshisi, odan keıin qalalyq komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq komıtettiń hatshysy sııaqty jaýapty qyzmetterdi atqarǵan. Bul qyzmetterde júrip Sadyqbek Hangeldın oblystaǵy ádebıet pen ónerge beıim daryndy jastardy taýyp, olarǵa jol kórsetip, baǵyt-baǵdar berý, olar­dyń qabiletterin ushtap, jurt­shylyqqa tanystyrý sııaqty ushan-teńiz jumystarǵa uıtqy bola bilgen.

Sondaı jastardyń arasynda osy joldardyń avtory, ıaǵnı bizdiń ózimiz de barmyz. Bul jó­ninde arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende azdap aıta ketkenimiz de durys. Men bala kúnnen aqyn-jazýshy bolsam dep armandaıtynmyn. Bul úshin ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fa­kýltetine túsýdi josparlap qoıǵanmyn. Biraq ol kezde bul fakýltetke túsý úshin keminde eki jyl eńbek ótili qa­jet edi. Soǵan oraı, mektep bitirgen soń men týǵan aýylymda shopan bolyp jumys istedim. Qoı baǵyp júrip, Qyzylordaǵa birneshe ret baryp, Asqar Toq­maǵambetov pen Qomshabaı Súıenishovtiń aldynan ótip, aqyl-keńesterin tyńdap, «Lenın joly», «Syrdarııa» sııaqt­y oblystyq, aýdandyq gazet­terde biraz óleńderimdi jarııalattym. Sodan 1966 jyldyń sáýir aıynyń basynda Syr boıyndaǵy qystaýymyzdan Sarysýdaǵy jaı­laýǵa ákem ekeýmiz qoı aı­dap shyqtyq. Daıralyqtyń ta­qyry deıtin elsiz jerge kel­gende artymyzdan bir «Ýazık» mashınasy qýyp jetti. Ma­shına­da aýdandyq komsomol komı­te­tiniń hatshysy bar eken.

– Sultanáli Balǵabaev degen senbisiń? – dedi ol kisi.

– Iá! – dedim men.

– Sen respýblıkalyq jas aqyndar festıvaliniń júldegeri boldyń. Endi tez arada Almatyǵa ba­rýyń kerek. Bul jóninde oblys­­tyq komsomol komıtetiniń tap­syr­masy bar. Sol úshin biz seni alyp ketýge keldik, – deıdi hatshy.

Jas aqyndardyń respýblı­kalyq festıvali degennen múl­dem habarym joq edi; oǵan qalaı qatysyp, qaıtip júldeger bolyp júrgenimdi ózim de túsinbeı, aı­da­lada ańtarylyp turdym da qal­dym.

Sóıtsem oblystyq komsomol komıtetindegiler meniń gazetter­de jarııalanǵan óleńderimdi jınap, Almatyǵa, festıvalge jibergen eken. Ondaǵy qazy­lar alqasy maǵan úshinshi oryn beripti. Endi sol júldeni alýǵa ba­rýym kerek. Sóıtip Sarysý dalasy jaıyna qalyp, qoıdy ákeme tastap, aıaqastynan Alma­tyǵa attandym. Eger sol kezde komsomol uıymdarynda Sadyq­bek Hangeldın syndy jastarǵa shynaıy janashyr azamattar bolmasa, aıdalada qoı baǵyp júr­gen meni kim izder edi; meniń óleńderimdi kim kerek qylyp, báı­gege qosar edi? О́kinishke qaraı, ol kezde men buǵan nazar aýdar­ǵan joqpyn, eń bolmasa olar­ǵa bir aýyz rahmet te aıtpappyn.

Sadyqbek Hangeldın ol kezde otyzǵa da tolmaǵan edi; biraq soǵan qaramastan, joǵaryda aıt­qanymyzdaı, ádebıet pen óner­diń jańa tolqynyna shynaıy kóńilmen qamqorlyq kór­sete bildi jáne ózi de solarǵa qosylyp jas aqyn retinde tanyla bastady. «Perneler» atty tuńǵysh jınaǵy da osy kezeńde jaryq kóripti.

Bul rette, Sadyqbek Hangel­dınniń ádebıettegi shyǵarma­shylyq joly ózge aqyndarǵa qaraǵanda qıyn bolǵanyn da aıta ketken jón. Bul eń aldymen onyń memlekettik meke­me­­lerdegi qyzmetine baılanys­ty edi. Sa­dyqbek aǵamyz jet­pisinshi jyldary qyzmeti ósip, Almatyǵa qo­nys aýdaryp, áýe­li Qazaqstan komsomoly Orta­lyq komıtetinde, odan keıin par­tııanyń Ortalyq komıtetinde jaýapty qyzmetter atqardy. Bul jumystardyń aty, ataǵy kúsh­ti bolǵanymen, qıyndyǵy da jetip artylatyn. Iаǵnı, erteden keshke deıin tolyp jatqan resmı qaǵaz jazý kerek. Kún saıyn taýsylyp bitpeıtin jınalystarǵa qatysý, túrli tapsyrmalardy oryn­daý qajet. Onyń ústine, aıt­qan, jazǵan ár­bir sóziniń jaýap­kershiligi bolatynyn da umyt­paı, kúndelikti jumysyńdy abaı­lap, baıqap atqarǵanyń jón. Keńsege tańerteń erte ketip, úıi­ńe­ túnniń bir ýa­ǵynda oralýyń da úırenshikti jaǵ­daı. Munyń bári jany názik, aqyn bolyp jara­tylǵan adamǵa ońaıǵa túse me? Keńseniń osyndaı taýsylyp bitpeı­tin jumystarynan keıin úı­ge kelip shabyt shaqyryp, shal­qyp óleń jazyp otyrý múmkin be?

Al Sadyqbek Hangeldın bolsa osynyń bárin basy­nan keshirdi; kúndiz keńse qyzmet­keri, keshke aqyn bolyp, eki ot­tyń ortasynda júrgendeı ǵumyr keshti. Biraq bul jolda qanshalyqty qıyndyq kórse de qajymady; boıyna bitken aqyndyq daryndy sóndirmeı, aıalap, mápelep, jalǵastyra bildi. Sonyń nátıjesinde uzaq jyl memlekettik qyzmette júrip te birneshe jyr jınaǵyn shyǵardy; sonyń arqasynda tek belgili qoǵam qaıratkeri ǵana emes, jaqsy aqyn retinde de tanymal boldy.

Zeınet demalysyna shyqqan­nan keıin Sadyqbek aǵamyz búkil ǵumyryn, barlyq ýaqytyn aqyn­dyqqa arnady. Burynǵy ótken jyldarda júzege asyra almaǵan arman-maqsattarynnyń esesin qaıtarǵysy kelgendeı shyǵar­mashylyq salada óndirte jumys istedi. Sanaýly jyldarda birinen keıin biri jeti-segiz jyr jınaǵyn shy­ǵardy.

Osy kezde Sákeńmen túrli jıyn-toılarda, ártúrli basqosý­larda jıi kezdesip turdyq. Son­daı sátte Sadyqbek aǵamyz jap-jas jigitteı jaınap, janarynan sáýleli ushqyndar tógilip, ara-arasynda aqyryn ǵana kúlip qoıyp, ótken-ketken týraly neshe túr­li qyzyq áńgimeler aıtatyn. Jáne júzi jaınaǵan osy qal­pymen áli de talaı ýaqyt bizben bir­ge júre beretin sııaqty edi. Biraq...

Qazir oılap otyrsam, Sadyq­bek Hangeldındi eń sońǵy kórgen sanaýly adamdardyń biri – men eken­min. 2014 jyldyń kókteminde dári­gerge qaralýǵa barǵanda, júregimnen aqaý tabylyp, meni on eki saǵatqa reanımasııaǵa jat­qyzyp tastady. Sol jerde jatyp qarasam, reanımasııadaǵy kisi­lerdiń bireýiniń júzi tanys. Basymdy kóterińkirep, asyqpaı kóz jibersem, ol kisi – Sadyqbek aǵamyz eken. Júzinen eshqandaı qınalý belgisi bilinbeıdi; kózin jumyp, typ-tynysh uıyqtap jatyr. Sálden keıin ol kisi maǵan esh­qandaı da uıyqtamaǵandaı, kózin ashpasa da meniń kelgenimdi kórip, bilip jatqandaı kórindi. Maǵan birdeńe aıtqysy kelgendeı... tipti, shynymen aıtyp jatqandaı sııaqtandy. Men: «Sáke, ne deısiz? Ne aıtasyz?» – dep aıqaılap jibere jazdadym.

On eki saǵat merzimim bitken soń dárigerler meni reanımasııa­dan qaıta alyp ketti. Al bir­neshe kúnnen keıin Sadyqbek aǵamyzdyń sol uıyqtap jatqan qal­pynda jaryq dúnıemen birjolata qoshtasqan habary jetti...

Sadyqbek Hangeldın týraly áńgimemizdi osymen aıaqtasaq ta bolar edi. Biraq sońǵy kórgen sátimde ol kisi kózin jumyp jatyp, ne aıtty deıtin oı meni áregidik mazalap qoıatynyn jasyrǵym kelmeıdi. Iá, shynynda, ne dedi eken?.. Tanys-bilisterine, áriptes qalamgerlerge arnap qoshtasý sózin aıtty ma? Álde, týǵan jer – Syr boıyndaǵy aǵaıyndarǵa sálem joldady ma? Onyń bárin naqty aıtý qıyn; biraq qadirli Sadyqbek aǵamyzdyń ómiriniń sońǵy sátinde meniń moıynyma bir tapsyrma júktep ketkeni anyq. Endi sáti kelip turǵanda moıynymdaǵy sol tapsyrma-qa­ryz­dan qutylyp, tómendegideı bir-eki aýyz usynys aıtqym keledi:

Sadyqbek Hangeldın – mem­leket qaıratkeri retinde de, qa­lam­ger aqyn retinde de óz eli­ne, óz halqyna shynaıy qyz­met etken asyl azamat edi. Endi sol asyl azamattyń eńbegi eskerý­siz qal­maı laıyqty baǵalanýy; esimi qur­mettelip, urpaqtan urpaqtan je­tetindeı bolyp nasıhattalýy kerek. Bul – eń aldymen Syr boıynyń azamat­tary eskeretin jaǵdaı. Bul máselelerdiń bola­shaqta tolyq júzege asatynyna biz kámil senemiz.

Sultanáli BALǴABAEV,

jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri