Kóp adam kósemsóz sóıleıdi. Sulý sózdiń syldyry bolǵanymen, sazy joq, kóńildi selt etkizer nazy joq. Al Ábekeńdi sózge bastatý, odan keıin toqtatý qıyn. Ol qysqa qashyqtyqqa da, alamanǵa shabatyn da naǵyz sáıgúlik tárizdi. Bir sózi men bir sózi aralasyp, quralasyp, sózge túr, beınege óń kirip, ol mazmunmen tolysyp, «kelisim óńkeı jarasyp», janyńnyń jandy jerine tıip, birde oq bolyp qadalyp, birde shoq bolyp qarıdy. Jany qandaı taza bolsa, kóńili sondaı názik. Aqyn-júrek jazýshynyń qasynda bolý, sózin tyńdaý bir baqyt bolsa, birge saparlas bolsań myń baqyt.
Osydan biraz jyl buryn keremet toppen saparlas boldym. Olar – sol kezdegi Senat tóraǵasy Oralbaı Ábdikárimov, marqumdar senator Ábish Kekilbaıuly men ǵalym Aqseleý Seıdimbek, kórnekti jazýshy Qoıshyǵara Salǵara bolatyn.
Biz Nura boıynan Balyqtykól, Aınakól asyp, Torǵaıdyń jonyn jaǵalaı, odan ári Ulytaý asyp, Jańaarqany jaǵaladyq. Jolaı Shoń, Sary toqa kesenelerine soǵyp, duǵa jasadyq. Alasha han men Joshynyń mazaryna soqtyq. Ulytaýdyń tańbaly tastaryn kórdik. Osynaý saıyn Saryarqa dalasynyń tarıhyn Ábekeń aıta bastaǵanda, osy ólkeniń bilgiri Aqseleý aǵam qaıta-qaıta shaqshasyna júgirip, tánti bolyp otyrdy. Qoıshyǵara Salǵara aǵam oqta-tekte tarıhı derekterge qatysty sózge aralasyp otyrǵany bolmasa, bes kún, bes tún Ábish aǵam sóıledi. Munshama mol bilimdi bere salǵan Allaǵa shúkirshilik!
Ábish Kekilbaıuly fenomeni ne? Ol ádebıetke qubylys bolyp keldi. Ádebıettiń búkil janrynda qoltańbasy bar. Ábekeńniń kórkem prozadaǵy bıikteri jóninde az jazylǵan joq. Qomaqty zertteýler bar. Ásirese, «Úrker», «Eleń-alań» syndy tarıhı romandarynyń arhıtektonıkasy, kúrdeli tarıh polotnosyndaǵy ýaqyt pen keńistik, tarıh pen ult bolmysy qosa órilip 1980-jyldary qazaqtyń rýhanı dúnıesinde jańa bir úrdis bastaldy. Bul óz halqynyń tarıhyna, júrip ótken jolyna shólirkeı qaraý kezeńi boldy. Qazaq ádebıetiniń ǵana emes, ulttyń sana seziminde, ıaǵnı renessanstyq kezeń keldi.
Keń-baıtaq keńes elinde qaıta qurý bastaldy. Osy kezde qalamgerler úshin jańa taqyryptar aýqymy kórindi. Ol tarıhı romandar zamanyna alyp keldi. Ilııas Esenberlın, Hamza Esenjanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly, Sofy Smataev, Ramazan Toqtarov syndy qalamgerler ulttyń beımálim taǵdyryna úńildi. Olardyń aldynda «Abaı» epopeıasymen temirqazyqtaı Muhtar Áýezov turdy.
Alpysynshy jyldardaǵy jylymyq, sekseninshy jyldarda qaıta oraldy. Osy kezeńde Ábish Kekilbaıuly shyǵarmashylyǵy men onyń tarıhı romandary báıgeden ozyp turdy.
Ábish Kekilbaıuly tarıhı romandy sóıletti, til, kórkem obraz, sıýjet, monologtar men dıalogtar, keıipkerler galereıasy romannyń iri kólemine qaramastan oqyrman júregin baýrap aldy. Memlekettik syılyqpen marapattaldy.
Ábish Kekilbaıuly máńgúrt obrazyn birinshi bolyp álemdik ádebıetke alyp keldi. Ol tarıhı-etnografııalyq sıpat alǵan joq. Máńgúrttik – ulttyq kesel, ulttyq dert. Qoldan jasalǵan qasastyq adamdy rýhanı quldyratyp, onyń adamı sana-sezimin taptaıdy. Jany bar, rýhy joq, oıy joq maqulyq adam obrazy jasaldy. Sonyń ar jaǵynan Ábish Kekilbaıuly adamzat basyna keletin qaýipti kórdi. Keńestik júıeniń ulttyq saıasaty da sol dertke ákele jatty. Qalamger osy rýhanı derttiń zobalańyn sezindi. Árıne, keıin adamzattyń Aıtmatovy atalǵan Shyńǵys Tórequluly ony ulttyq tragedııa retinde qarastyrdy. Qoldan jasalǵan saıasat ulttyń genofondyn joıýǵa shaq edi. Eshteńeni oılamaıtyn, eshteńeni sezinbeıtin urpaq qalyptasa bastady. Muny Shyńǵys Aıtmatov «Borandy beketimen» damytty.
Dara tulǵa Ábish Kekilbaıuly ádebıetke óleńdi jetektep kirgen edi. Poezııa Ábishtiń azamattyq bolmysyn, tabıǵatyn, daralyǵyn ashty. Ábekeńniń poetıkasy týraly qazir kóp jazyla qoımaıdy. Sondyqtan da, Ábish Kekilbaıulynyń oı-ıirimderiniń, fılosofııalyq tolǵamdarynyń, evolıýsııalyq qalyptasýyn seziný úshin, álbette onyń óleńderine nazar salý kerek.
Ár jyldary jazylǵan Ábish Kekilbaıuly óleńderiniń keıbirin oı eleginen ótkizip kórelikshi. 1962 jyly «Obalar» atty óleńi jarııalandy. Bar bolǵany 21 jol.
Obalar, óńsheń obalar,
Qatar qatar qazdıǵan.
Obalar – óńsheń molalar,
Naızamenen qazdyrǵan.
Dál osy joldar jazylǵanda Ábish Kekilbaıuly naǵyz kemel shaǵynda edi. 30 jas, otty jas. Sulýlyq, aı men tún, ǵashyqtyq, kól men samal, «bir ysyp, bir sýyp» turatyn sezim, mahabbat jyrymen kómkerilip turatyn shaq. Biraq Ábish aqyndy múldem basqa sezim bıleıdi. Ol obalardan ata-baba izin, tarıhı sanany, tarıhı jádigerlerdi izdeıdi. Naızamen qazylǵan obalar týraly tolǵanady.
Mine, osy obalar Ábish Kekilbaıulynyń búkil sana-sezimin bılep aldy. Babalar tarıhy júrekke jattaldy. Bul kún-túndi saryltyp arhıv derekterin jınastyrýǵa jetektedi. Tereń bilimdi adam ǵana tarıhı taqyrypqa bara alady.
Sol jyly jazylǵan «Jol jyryna» nazar aýdaralyq. Ábish úshin erkindiktiń, bostandyqtyń jóni bólek. Ol jansebil sezim kúıin qalanyń qyzyl-jasyl ómirinen, samaldy aýasynan, salqyn syrasynan izdemeıdi.
Jyl on eki aı bir kelgen jazym qymbat,
Sergımin aýnap-qýnap kóbe shópte.
Shegirtke men shirkeıdiń djazyn tyńdap,
Jalpaq jol maǵan túzdiń brodveıi.
Sylqymy bul kósheniń – sartamaq qur,
Ala ıýbke kóbelek burań beli,
Dalanyń bar boıaýyn arqalap júr.
Dala... dala... Ábish úshin «sartamaq qur da» «ala ıýbkili kóbelek te», «shegirtke men shirkeıdiń» djaz mýzykasynan bir de bir kem emes. Dál osy jyldary Almatynyń ásem baqtary men bı alańdarynda djaz mýzykasy tolastamaı oınalatyn. Ol mýzyka jeńil sanalǵanymen odan jas qyz-jigitter erkindik samalyn sezinetindeı edi.
Erte eseıgen, dúnıeni qyzyl-jasyl ómirden izdemeı dala tósinen izdegen aqyn muraty da, baqyty da osynda shyǵar. Dalany saǵyný, odan san saýal suraqqa jaýap izdeý aqyn Ábishti 60-jyldardyń basynda-aq oılantqan, tebirentken.
Dýmandy jerden sýystym,
Jıyndy kórsem-yǵysqam.
Abaılamaı ý ishtim
Bal quıatyn ydystan.
Jıyrma segiz jasynda jas Ábish aqyn nege «ý iship» júr? Bul ne? Halyqtyń qarny toıyp, kıimi bútindelip, ómiri túzele bastaǵan jaıma-shýaq kúnder emes pe edi? Árıne, kúni boıy jıyndatyp, daýyldatyp, urandatyp turatyn jasandy ómir saıasaty Ábish aqyndy shoshyndyrdy. Kóziqaraqty, oıy tereń, bilimi kemel Ábish Kekilbaıuly aqyn osy dúrmektiń erteńgi qalpynan qorqady. Bul – oıdyń ýaqyttan ozǵany.
Sekseninshi jyldardaǵy aqyn óleńine nazar aýdaralyq. Oıly óleńniń óńi ózgeredi.
Dúnıeniń bulańy-aı,
Dáýreniniń sylańy-aı.
Qııal ıttiń lańy-aı,
Jaratqannyń olaǵy-aı.
Jaralǵannyń molaǵy-aı,
Uzyn dáme sholaq oı,
О́zine máz pendeniń,
Yndyny, sirá, tolama-aı?!
Tolmasa, túbi tolady-aı,
Bolǵanda basy tolaǵaı.
Ýaıym turmas udaı-aı,
Aýlaq bolǵaı qudaı-aı.
Alaǵaı da bulaǵaı.
Bir kúdik, bir úmit. Bul 1986 jyldyń jańǵyryǵynyń saryny. Aqyn bolashaqqa úmittene qaraıdy, sene qaraıdy. «Ýaıym turmas udaı-aı» dep bolashaqqa úmit artady. Bir erkindiktiń keletinine senedi, sendiredi.
Ábish Kekilbaıuly ne aıtsa da júregi eljirep, azamattyq bolmysymen, ultqa adal kóńilimen aıtady. Uly halyq taǵdyryn jazý úshin shaǵyn janr – poezııanyń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan da Ábish Kekilbaev prozaǵa kelip onyń mártebesin kóterdi, tarıhty sóıletti, ulttyq jadty jańǵyrtty.
Ábish Kekilbaıuly aǵamyzdy kóp bilgen, kóp syrlasqan inileriniń birimin. «Egemen Qazaqstan» gazetinde bas redaktor edim. Ábish aǵa kelip, shaı ishtik.
– Buıymtaımen keldim, – dedi Ábish aǵa. – Bir úlken dúnıe ákeldim.
– Ábe, deımin. – Telefon shalsańyz ózimiz ákeletin edik qoı.
– Ádeıi keldim. Jigitterdi de saǵyndym. Bul Abylaı han týraly kınossenarıı. О́z qolymmen tapsyrǵym keldi.
«Abylaı han» atty kınossenarııdi túski asqa barmaı oqyp shyqtym. Oqydym da tánti boldym. Maketti buzyp, gazettiń ishki segiz betine tutastaı berýge tapsyrma berdim. Biraýyz alǵysóz jazdym. Bir sóz unamaı-aq qoıǵany. Túzep jiberdim. Gazet qattalyp, baspahanaǵa jiberiler sátte Ábekeńe telefon shaldym. – Bir sózińizdi túzep jiberdim, – dedim. – Sony aıtaıyn.
Ábekeń qarq-qarq kúldi.
– Ol qandaı sóz?
Men óz túzetýimdi aıttym.
– Durys eken. Túzetýińdi qoldaımyn. Bas redaktor solaı bolǵany durys, – dedi. Men de «ýh» dep kóńilim ornyna tústi.
Ertesine gazet suraǵan adamdardan redaksııanyń telefony tynym tappady.
...Ábekeń 70-ke toldy. Almatydan, Astanadan Aqtaýǵa ushyp keldik. Yǵaılar men syǵaılar, Máskeý qalamgerleri de osynda. Ábekeń óz týǵan jeriniń ystyq yqylasyna bólendi. Jol boıy qujynaǵan adam. Tuǵan aýyly «Ońdy» da ózgerip ketipti. Kósheler jóndelip, úıler sándenip tur. Jol boıy Ábish Kekilbaıuly aıtqan sózder bılbordtarǵa jazylyp tur. Munda tek keńistik, munda tek Ábish bar. Iá, «súıer ulyń bolsa sen súı» degen uly Abaı sózi osy jerde janasyp turdy.
Ábish aǵa Kekilbaıuly dúnıe salǵan kúnniń erteńine Klara jeńgemizge kelip kóńil aıttym. Ábekeńniń kabınetinde otyrdym. Appaq jıhazdy úı eken. Sol túni Ábish aǵamnyń úıi túsime kirdi. Aq jıhazdardyń ishi gaýhar tastarǵa tolyp tur eken. Shyraq janyp tur. «Ábekemniń jany peıishtiń tórinen oryn alǵan eken ǵoı dep» ári muńdanyp, ári qýanyp oıandym.
Jer-Ananyń eń súıikti perzenti,
Osalsyń dep aıta alady maǵan kim?!
Meniń izim – jerdiń búkil kelbeti,
Ajyramas dúnıeniń adamymyn! – dep jazyp edi Ábish aǵa. Rasy sol. Ol qazaǵynyń uly, ultynyń maqtanyshy, óz halqynyń júreginde qalǵan uly qalamger!
Ýálıhan QALIJAN,
UǴA akademıgi
